thumb|Johann Otto von Gemmingen, prins-bisschop van Augsburg
Een prins-bisschop of vorst-bisschop was in de middeleeuwen een persoon die binnen de organisatie van de Rooms-Katholieke Kerk de functie van bisschop had en naast het geestelijk bestuur over een kerkelijk gewest, het bisdom, ook het wereldlijk gezag uitoefende over een bepaald grondgebied, waar hij de functie van landsheer had, dienend onder een koning of keizer.
Inleiding Prins-bisschoppen kwamen onder meer voor in Engeland, West- en Midden-Europa, Macedonië, Polen, Andorra en Montenegro, telkens waar een plaatselijke bisschop ook wereldlijke macht had weten te verwerven. Daar konden verschillende redenen voor zijn, bijvoorbeeld het strategisch belang dat een stad of regio voor de wereldlijk machthebber had, die er dan naar streefde dat de kerkelijk bestuurder hem of haar goedgezind was. De term prins-bisschop wordt vooral gebruikt door historici, vanuit de kerken werden aan de bisschoppen met dubbelfunctie meestal andere titels.
Een belangrijk verschil tussen de Kerken: de geestelijken van de Anglicaanse en Oosters-orthodoxe kerken mochten een vrouw huwen, die van de Rooms-Katholieke Kerk niet. In Montenegro regeerde een bisschop van de Servisch-orthodoxe Kerk als vazal van de Turkse sultan. De titel en waardigheid waren hier erfelijk binnen de familie Njegosh en de (ongehuwde) bisschoppen werden opgevolgd door hun neven. De laatste regerende prins-bisschop was die van Montenegro, waarna het land in 1860 een gewoon vorstendom werd. Sinds bisschoppen geen wereldlijk gezag meer bekleden, wordt de titel alleen nog in een historische context gebruikt.
Prins-bisschoppen in het Heilige Roomse Rijk
In het Heilige Roomse Rijk daarentegen vormden een vijftigtal prinsbisdommen een onderdeel van de rijksorganisatie (naast vele honderden andere vorstendommen). In de 11e eeuw probeerde paus Gregorius VII de Rijksbisschoppen weer strakker aan de kerkelijke hiërarchie te binden door het document Dictatus papae, maar in 1220 werden de prins-bisschoppen vrijwel zelfstandig door het verdrag dat zij sloten met keizer Frederik II: de Confoederatio cum principibus ecclesiasticis. Tijdens de Reformatie werd een aantal prinsbisdommen geseculariseerd en omgezet in wereldlijke vorstendommen. De laatste prinsbisdommen verdwenen ten slotte bij de Reichsdeputationshauptschluss van 1803. De belangrijkste geestelijke vorsten waren de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen, die tevens keurvorst waren.
In de Nederlanden bestond tot 1526 het prinsbisdom Utrecht, tot 1795 het prinsbisdom Luik en het prinsbisdom Kamerijk. In 1672 werd de Republiek onder andere aangevallen door de keurvorst-aartsbisschop van Keulen en de prins-bisschop van Münster. De laatste was Bernhard von Galen van Münster, die in Groningen als Bommen Berend bekendstaat.
Een minder belangrijke variant van de prins-bisschop was de prins-abt zoals die van het abdijvorstendom Stavelot-Malmedy (dat vaak in personele unie verbonden was met het prinsbisdom Luik) en het abdijvorstendom Thorn.
Lijst van prinsbisdommen binnen het Heilige Roomse Rijk Kerkprovincie Mainz Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Mainz Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Mainz Keur-Rijnse Kreits Keurvorst en pauselijk legaat van Duitsland; primas Germaniae. 40px Straatsburg BisdomBistum StrossburiPrincipauté épiscopale de StrasbourgHochstift Straßburg Boven-Rijnse Kreits 40px Worms Bisdom Hochstift Worms Boven-Rijnse Kreits 40px Spiers Bisdom Hochstift Speyer Boven-Rijnse Kreits 40px Chur Bisdom Hochstift ChurUvestgieu da Cuira Oostenrijkse Kreits 40px Augsburg Bisdom Hochstift Augsburg Zwabische Kreits 40px Konstanz Bisdom Hochstift Konstanz Zwabische Kreits 40px Würzburg Bisdom Hochstift Würzburg Frankische Kreits In 1168 verleende keizer Frederik I Barbarossa de titel hertog van Franken aan de bisschoppen van Würzburg. 40px Eichstätt Bisdom Hochstift Eichstätt Frankische Kreits 40px Verden Bisdom Hochstift Verden Nederrijns-Westfaalse Kreits In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648. 40px Paderborn Bisdom Hochstift Paderborn Nederrijns-Westfaalse Kreits 40px Hildesheim Bisdom Hochstift Hildesheim Nedersaksische Kreits 40px Halberstadt Bisdom Hochstift Halberstadt Nedersaksische Kreits
Kerkprovincie Keulen Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Keulen Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Köln Keur-Rijnse Kreits Keurvorst en aartskanselier van Italië. 40px Luik Bisdom Principauté épiscopale de LiègePrinsbisdom LuikHochstift Lüttich Nederrijns-Westfaalse Kreits 40px Utrecht Bisdom Sticht Utrecht Nederrijns-Westfaalse Kreits 40px Osnabrück Bisdom Hochstift Osnabrück Nederrijns-Westfaalse Kreits Sinds 1648 wisselden lutherse en katholieke bisschoppen elkaar af. 40px Minden Bisdom Hochstift Minden Nederrijns-Westfaalse Kreits 40px Münster Bisdom Hochstift Münster Nederrijns-Westfaalse Kreits 40px Kamerijk Bisdom Principauté épiscopale de Cambrai Nederrijns-Westfaalse Kreits Het bisdom Kamerijk omvatte een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden, maar de wereldlijke macht van de bisschop beperkte zich tot de stad Kamerijk en haar omgeving.
Kerkprovincie Trier Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Trier Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Trier Keur-Rijnse Kreits Keurvorst en aartskanselier van Bourgondië. 40px Metz Bisdom Hochstift MetzPrincipauté épiscopale de Metz Boven-Rijnse Kreits Metz is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk. 40px Toul Bisdom Principauté épiscopale de Toul Boven-Rijnse Kreits Toul is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk. 40px Verdun Bisdom Principauté épiscopale de Verdun Boven-Rijnse Kreits Verdun is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.
Kerkprovincie Salzburg Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Salzburg Aartsbisdom Erzstift Salzburg Beierse Kreits 40px Brixen Bisdom Hochstift Brixen Oostenrijkse Kreits 40px Passau Bisdom Hochstift Passau Beierse Kreits 40px Regensburg Bisdom Hochstift Regensburg Beierse Kreits 40px Freising Bisdom Hochstift Freising Beierse Kreits
Kerkprovincie Bremen Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Bremen Aartsbisdom Erzstift Bremen Nedersaksische Kreits In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648. 40px Lübeck Bisdom Hochstift Lübeck Nedersaksische Kreits
Kerkprovincie Maagdenburg Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Maagdenburg Aartsbisdom Erzstift Magdeburg Nedersaksische Kreits In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd geseculariseerd tot hertogdom Maagdenburg in 1680. 40px Lebus Bisdom Hochstift LebusDiecezja Lubuska Geen In 1555 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het markgraafschap Brandenburg in 1598. 40px Merseburg Bisdom Hochstift Merseburg Geen In 1544 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565. 40px Meißen Bisdom Hochstift Meißen Geen In 1581 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1663. 40px Naumburg-Zeitz Bisdom Hochstift Naumburg-Zeitz Opper-Saksische Kreits In 1542 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565.
Kerkprovincie Besançon Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Besançon Aartsbisdom Principauté épiscopale de Besançon Geen De aartsbisschoppen regeerden over de stad Besançon. Toen die in 1290 een vrije rijksstad werd, behielden de aartsbisschoppen wel bepaalde privileges. 40px Bazel Bisdom Hochstift BaselPrincipauté épiscopale de Besançon Boven-Rijnse Kreits 40px Lausanne Bisdom Principauté épiscopale de Lausanne Geen In 1536 werd het prinsbisdom veroverd door het kanton Bern en werd het bestuur geseculariseerd.
Direct onder de paus vallende bisdommen
Kerkprovincie Aquileja Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Modernestaat Opmerkingen 40px Aquileja Patriarchaat Patrie dal FriûlOglejski patriarhat Geen In 1445 op het Concilie van Florence-Ferrara afgestaan aan de republiek Venetië. 40px Trente Bisdom Hochstift TrientPrincipato vescovile di Trento Oostenrijkse Kreits
Prins-bisschoppen in Frankrijk In Frankrijk bekleedden de bisschoppen traditioneel geen wereldlijke macht, tenzij dan in de gebieden die veroverd waren op het Heilige Roomse Rijk. Wel waren er zes bisschoppen die van ambtswege een adellijke titel droegen en daardoor behoorden tot de pairs van Frankrijk. De pairie ontstond in de 12e eeuw. In 1216 werd het aantal pairs vastgesteld op 9: 6 geestelijke en 3 wereldlijke. Hoewel het aantal wereldlijke pairs sterk varieerde, bleef het aantal geestelijke pairs altijd stabiel. Aangezien Sint-Remigius in 496 Clovis gekroond had tot eerste koning van Frankrijk, kreeg de aartsbisschop van Reims de eerste plaats onder de pairs. De andere geestelijke pairs speelden ook een rol in de kroningsceremonie. In 1674 benoemde Lodewijk XIV de aartsbisschop van Parijs tot hertog van Saint-Cloud, die daarmee de zevende geestelijke pair werd.
Wapen Naam Adellijketitel Lokale na(a)me(n) Taak bij de kroning 40px Aartsbisschop van Reims Hertog Archevêque-duc de Reims Hij zalft en kroont de Koning. 40px Bisschop van Laon Évêque-duc de Laon Hij draagt de Heilige Ampul met de gewijde olie om de Koning mee te zalven. 40px Bisschop van Langres Évêque-duc de Langres Hij draagt de scepter van de Koning. Hij is de enige die niet onder de kerkprovincie Reims valt. 40px Bisschop van Beauvais Graaf Évêque-comte de Beauvais Hij draagt de mantel van de Koning. 40px Bisschop van Châlons Évêque-comte de Châlons Hij draagt de ring van de Koning. 40px Bisschop van Noyon Évêque-comte de Noyon Hij draagt de gordel van de Koning. 40px 40px Aartsbisschop van Parijs, hertog van Saint-Cloud Hertog (sinds 1674) Archevêque de Paris, duc de Saint-Cloud Geen.
Literatuur (1949) Geschiedenis van het katholicisme in Noord-Nederland in de 16de en 17de eeuw, I p. 514-530 en II p. 409-415 (1950) 'De geestelijke vorsten' in: Algemene geschiedenis der Nederlanden, II p. 146-152
Categorie:Feodaliteit Categorie:Geestelijk ambt in de Rooms-Katholieke Kerk