Een leeskaart is een vroegmodern boek met navigatie-informatie voor de zeevaart, bedoeld om naast een paskaart te gebruiken — de kaart waarop de route werd uitgezet en afstanden werden afgepast.
Een leeskaart mag niet worden verward met een atlas of een cartografische kaart.
Een leeskaart beschrijft wat relevant is voor de scheepvaartroutes: kusten, havens, stromingen, getijdetabellen, dieptepeilingen, bodemkenmerken, bakens en opvallende herkenningspunten. Anders dan een louter tekstuele routebeschrijving, zoals een itinerarium, kan een leeskaart ook kaarten en kustprofielen bevatten: afbeeldingen van hoe de kust eruitziet vanuit zee, aan de hand waarvan zeelieden hun positie konden bepalen.
De eerste leeskaarten of routeboeken verschenen in Europa eind vijftiende eeuw. De oudste overgeleverde leeskaart voor de Noordzee en de Oostzee is het vijftiende-eeuwse Duitse handschrift Seebuch.Sauer, A. (2014) The medieval Low-German "Seebuch": the earliest Northwest European sailing direction and its principles of navigation, in Arte de Navegar – Nautical Science 1400–1800. Coimbra: Departamento de Matemática, Faculdade de Ciências e Tecnologia, Universidade de Coimbra, pp. 15–25. De oudste gedrukte leeskaart voor de kusten van de Schelde tot de Straat van Gibraltar is Le routier de la mer (ca. 1435) van Pierre Garcie.Garcie, P. (ca. 1435) Routier de la mer. (Vertaling: Copland, Robert, ca. 1520) Project Gutenberg
Portugal en Spanje deelden in de zestiende eeuw de handel met Amerika en Azië onderling, mede op basis van het Verdrag van Tordesillas. Gezien het grote economische belang wilden de zeemachten de kennis over hun ontdekkingen geheimhouden, waardoor leeskaarten vaak onder het staatsgeheim vielen. Zeelui kregen strikte instructies over de omgang met deze documenten, bijvoorbeeld bij een kaping of schipbreuk, om te voorkomen dat de informatie in handen van concurrerende staten zou vallen. Het was dan ook zeldzaam dat na een zeeslag een leeskaart werd aangetroffen op een veroverd schip.
In de vroege Nederlandse zeevaart waren leeskaarten van groot belang voor de navigatie langs de kust. Aanvankelijk werden zij geschreven door ervaren stuurlui, die hun kennis deelden over vaarafstanden, routes en de kenmerken van de kustlijn. Vanaf het midden van de zestiende eeuw verschenen de eerste gedrukte leeskaarten, uitgegeven door Amsterdamse drukkers als Jan Seversz en Cornelis Claesz. De Spieghel der Zeevaerdt (1584) van Lucas Janszoon Waghenaer was internationaal zo invloedrijk dat zijn naam een eponiem werd voor dit type werk: waggoner.Paulus Swaen Rare Antique Maps & Prints (z.d.) Lucas Janszoon Waghenaer. (geraadpleegd: 29 maart 2026)
Zie ook Paskaart Portolaan
Categorie:Maritieme geschiedenis