De Protestantse Kerk in Nederland (in dagelijks spraakgebruik vaak afgekort tot Protestantse Kerk of PKN) is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Het is, na een toenaderingsproces van tientallen jaren, op 1 mei 2004 ontstaan uit een fusie van de drie Samen op Weg-kerken: de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt onderdeel uit van de PKN. De Protestantse Kerk in Nederland is lid van de Wereldraad van Kerken (World Council of Churches) (WCC), waarvan de eerste bijeenkomst in 1948 in Amsterdam plaatsvondabout the World Council of Churches, www.oikoumene.org en van de Lutherse Wereldfederatie, die in 1947 in Lund (Zweden) werd opgericht. De kerk is ook aangesloten bij de Conferentie van Europese Kerken.
Naam In het dagelijks spraakgebruik wordt de naam vaak afgekort tot PKN, maar het kerkgenootschap zelf gebruikt die afkorting niet. Soms wordt de naam wel ingekort tot Protestantse Kerk.
Ledenaantal In 2015 werd een ledenaantal van 1.646.259 (ca. 9,7% van de Nederlandse bevolking) gepresenteerd. Dit aantal is opgebouwd uit de belijdende leden en de doopleden, maar is exclusief 323.496 'overige leden of zgn. geboorteleden'. Volgens het jaarverslag 2018 van de Protestantse Kerk blijkt dat het ledenaantal gedaald is naar 1.483.178 (8,6% van de Nederlandse bevolking) per eind 2017 (te weten 705.078 belijdende leden en 778.100 doopleden, wederom zonder 'overige leden'). Het ledenaantal is verder gedaald naar 1.343.000 (7,7 % van de Nederlandse bevolking) per 1 december 2021 (te weten 640 duizend belijdende leden en 703 duizend doopleden (excl. overig). Geroepen om te dienen. Een onderzoek naar kerkelijk werkers en predikanten in de kerk, Protestantse Kerk in Nederland, maart 2022 Per 1 januari 2025 is het ledenaantal nog verder gedaald naar 1.237.000 (584.000 belijdende leden, 653.000 doopleden) = 6,9 % van de Nederlandse bevolking.Ledental PKN neemt in tien jaar tijd met een derde af, Reformatorisch Dagblad
Het aantal leden daalt gemiddeld met zo'n 2,5% per jaar, met uitzondering van het jaar 2012, toen er een statistische correctie plaatsvond. De afname wordt mede veroorzaakt door sterfte van oudere leden (13 procent van de Nederlandse sterfgevallen in 2012) en te weinig aanwas (5 procent van alle Nederlandse geboorten) van onderaf.
Daling ledentallen Protestantse Kerk per jaar + Ontwikkeling ledenaantalDe cijfers met betrekking tot de ontwikkeling van het ledenaantal zijn gebaseerd op het totale ledenaantal, dat wil zeggen inclusief 'overigen' Jaar Absoluut % 2007 −62.064 −2,7% 2008 −60.211 −2,7% 2009 −57.873 −2,6% 2010 −52.362 −2,4% 2011 −52.243 −2,5% 2012 +108.462 +5,3%Deze stijging valt te verklaren door de overstap van de Stichting Mechanische Registratie en Administratie (SMRA) naar het LedenRegistratiesysteem PKN (LRP) als bron voor de gegevens over het ledental van de kerk. 2013 −67.150 −3,1% 2014 −59.837 −2,9% 2015 −56.251 −2,8%2016 −62.185 -3,2%2017 −58.369 -3,1%2018 −103.768 −6,3%
Fusieproces
thumb|Ontstaan van de verschillende stromingen in Nederland thumb|Ontstaansgeschiedenis van kerken in Nederland
Fusie Op 12 december 2003 stemden de synodes van de drie aangesloten kerken na een proces van 40 jaar met de fusie in. De synodevergaderingen vonden plaats in Utrecht in de Jacobikerk (Hervormde synode), de Nicolaïkerk (Gereformeerde synode) en de Evangelisch-Lutherse Kerk (Evangelisch Lutherse synode). Nog dezelfde dag werd dit feit gevierd in de Domkerk in Utrecht, in het bijzijn van koningin Beatrix (hervormd), minister Donner van Justitie (gereformeerd) en de rooms-katholieke kardinaal Simonis. De drie synodevoorzitters ondertekenden bij deze gelegenheid de 'Verklaring van Vereniging'.
Op 1 mei 2004 werd de fusie van de drie kerken officieel beklonken. De eerste scriba van de generale synode was ds. Bas Plaisier, voorheen scriba van de Nederlandse Hervormde Kerk. De eerste voorzitter was ds. Jan-Gerd Heetderks, voorheen voorzitter van de Gereformeerde Synode. Vicevoorzitter werd ds. Gerrit de Fijter.
Veranderingen na de fusie Plaatselijke gemeenten en/of kerken binnen de fusie behielden de vrijheid zich daadwerkelijk met hun fusiepartners te verenigen, of afzonderlijk te blijven functioneren en samenkomen (zie ook: #Typen kerkgemeenten). Ook de afzonderlijke hervormd/gereformeerde en evangelisch-lutherse belijdenisgeschriften blijven voor de leden dezelfde waarde behouden.
De meeste veranderingen vonden vooral plaats op het bestuurlijke vlak, zowel op landelijk niveau als lokaal. Zo kreeg men te maken met een, voor sommige leden extra bestuurlijke laag, de classis, en gaat de hervormd/gereformeerde traditie van drie ambten (dominee, ouderlingen en diakenen) ook voor de evangelisch-luthersen gelden. Op lokaal niveau werd een aantal zaken voortaan uitsluitend behandeld door de betrokken kerkenraden, zoals deelname aan de sacramenten en de overgang van gelovigen van de ene naar de andere aangesloten kerk.
Tegenstanders van de fusie Bijna honderdduizend leden van de drie Samen op Weg-Kerken gingen niet mee naar de Protestantse Kerk. Circa 125 lokale gemeenten of delen daarvan, met name uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, konden zich, voornamelijk om leerstellige redenen, niet met de fusie verenigen en hielden vast aan hun 'hervormde' identiteit. Toch is het overgrote deel van de Gereformeerde Bond gebleven in de nieuwe Protestantse Kerk. Hete hangijzers zijn onder meer de aanvaarding van de belijdenisgeschriften uit de lutherse traditie en de ruimte die de Protestantse Kerk aan plaatselijke gemeenten biedt om relaties tussen homoseksuelen te zegenen. De synodale stemming over de vereniging op 12 december werd dan ook slechts op het nippertje gewonnen door de voorstanders, met 51 tegen 24 stemmen; voor afwijzing van het voorstel waren 26 tegenstemmen voldoende geweest. Deze tegenstanders van de fusie beogen de oude Hervormde Kerk voort te zetten in de Hersteld Hervormde Kerk, met ongeveer 57.500 leden.
Ook van gereformeerde zijde konden enkele gemeenten zich niet vinden in de fusie. Een zevental verenigde zich in de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland, met ongeveer 3000 leden. Een paar predikanten, en de Gereformeerde Kerken van Westbroek en Haarlem-Centrum, zijn overgegaan naar de Nederlands Gereformeerde Kerken. Ongeveer 1000 leden van de Gereformeerde Kerk te Urk konden zich niet vinden in de fusie, deze leden sloten zich aan bij de Christelijke Gereformeerde Kerken. Ook plaatselijk bestaan nog altijd gereformeerde kerken die zich niet willen verenigen met hervormde en/of lutherse gemeenten binnen een protestantse gemeente (zie ook: #Typen kerkgemeenten).
Onder andere vanwege het blijven onderschrijven van de Dordtse Leerregels, bleven de remonstranten buiten de fusiekerk.NRC 8 mei 2019 NOS 8 mei 2019 PKN erkent leed van remonstranten, 400 jaar na dato
Organisatiestructuur Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode. Deze bestaat uit 62 leden. Deze leden worden afgevaardigd namens de classes. De kerk telt per 1 mei 2018 11 classes die 5 ambtsdragers (een combinatie van predikanten, ouderlingen, ouderling-kerkrentmeesters en diakenen) afvaardigen. In de kerkorde is opgenomen dat er door de evangelisch-lutherse synode ook nog drie leden mogen worden afgevaardigd. De Waalse gemeenten wordt door 1 lid vertegenwoordigd. De resterende drie synode-leden zijn afgevaardigden van geassocieerde kerken. Eén afgevaardigde is afkomstig uit de Evangelisch-Altreformierte Kirche in Niedersachsen. Om het werk enigszins hanteerbaar te houden is er ook een kleine synode, die bestaat uit afgevaardigden van de generale synode. Zij vergaderen enkele keren per jaar en houden zich vooral bezig met veel lopende zaken, zoals financiën, personeel en organisatie. De generale synode komt doorgaans tweemaal per jaar bij elkaar.
De generale synode stelt ook een dagelijks bestuur aan, het zogenoemde moderamen. Dit moderamen telt vijf leden en vergadert in principe eens in de twee weken. Het moderamen kent een algemeen secretaris, de scriba. De scriba (algemeen secretaris) wordt voor een termijn van vijf jaar benoemd uit de dienstdoende predikanten van de kerk. Vanuit zijn ambt is de scriba de belangrijkste vertegenwoordiger van de kerk. De voorzitter (preses) en vicevoorzitter (eerste assessor of vicepreses) worden voor een termijn van vier jaar door de generale synode gekozen uit de leden van de synode.
De vergaderingen zijn in principe openbaar, tenzij er over personen wordt gesproken. Dan gaat de vergadering in comité en moeten alle niet-synodeleden de ruimte verlaten. Naast de generale synode bestaat ook nog de evangelisch-lutherse synode. Deze heeft echter geen beslisrecht en functioneert voornamelijk als adviesorgaan.
Scriba Bas Plaisier (2004 - 2008) Arjan Plaisier (15 juni 2008 - 10 juni 2016)Afscheid van dominee Arjan Plaisier als PKN-scriba. Nieuwsbericht KRO-NCRV d.d. 11 juni 2016 René de Reuver (15 juni 2016, herbevestigd 2021)Nieuwe scriba: De Reuver. Nieuwsbericht PKN d.d. 21 april 2016 Kees van Ekris (sinds 1 juli 2025)
Voorzitter Jan-Gerd Heetderks (2004-2007) Gerrit de Fijter (2007-2009) Peter Verhoeff (2009-2012) Karin van den Broeke (2013-2018) Saskia van Meggelen (2018-2019) Marco Batenburg (2019-2024) Trijnie Bouw (2024-heden)
Vicevoorzitter Gerrit de Fijter (2004-2007) Arenda Haasnoot (2007-2011) Marjoleine Engelbert (2011-2016) Jeannette Galjaard (2016-2021) Bianca Groen-Gallant (2021-heden)
Classes In een classis zijn de diverse bij de Protestantse Kerk aangesloten kerken van een aantal omliggende plaatsen georganiseerd. De classes van de Protestantse Kerk zijn verdeeld over elf regio's. Iedere regio heeft een Classicaal-Regionaal Overlegorgaan (CRO). Dit is een platform waarin de breed-moderamina van de classicale vergaderingen binnen die regio samenwerken.
Het rapport Kerk 2025: waar een Woord is, is een weg stelde een nieuwe inrichting voor waarbij het aantal classes teruggebracht wordt van 74 naar 11. Per 1 mei 2018 is het dit besluit effectief geworden.1 mei: aantal classes PKN officieel terug van 74 naar 11, RD.nl, 1 mei 2018 Een classis bestaat sindsdien uit gemiddeld 200 gemeenten. In iedere classis is een zogenaamde classispredikant aangesteld, die verschillende leidinggevende en bemoedigende taken heeft. De huidige classisindeling is als volgt: Friesland Groningen/Drenthe Noord-Holland Zuid-Holland-Noord Zuid-Holland-Zuid Delta (Zeeland, Voorne-Putten, Rozenburg, Goeree-Overflakkee en Hoeksche Waard) Overijssel/Flevoland (Gelderland-)Veluwe Gelderland-Zuid en -Oost Utrecht Noord-Brabant/Limburg (en de Waalse gemeenten)
Oude classisindeling Tot 1 mei 2018 was de classisindeling als volgt:
Karakterisering van de Protestantse Kerk in Nederland De Protestantse Kerk in Nederland is een protestantse kerk, die zowel de lutherse als calvinistische traditie in zich verenigd heeft. De kerk heeft een synodale structuur. Binnen de kerk is een grote verscheidenheid aan opvattingen aanwezig, van vrijzinnig tot orthodox/bevindelijk.
Typen kerkgemeenten De Protestantse Kerk kent vier soorten gemeenten: hervormde gemeenten gereformeerde kerken evangelisch-lutherse gemeenten protestantse gemeenten