Empedocles (Oudgrieks: Ἐμπεδοκλῆς, Empedokles; ca. 492 v.Chr. – ca. 432 v.Chr.) was een ziener, staatsman, dichter en vooral arts en presocratische filosoof uit Acragas, Sicilië. Volgens klassieke bronnen toonde hij graag zijn rijkdom en zag hij zichzelf als een god, verrichtte hij wonderen en maakte hij zich nuttig voor zijn medeburgers, zodat hij een populair persoon werd.
Zijn filosofie is eclectisch. Alles zou bestaan uit een mengsel van vier eeuwige elementen. Twee natuurkrachten, Liefde en Strijd, werken daar op in en zorgen voor ontstaan en vergaan van de dingen. De krachten nemen om de beurten toe en af in dominantie, zodat de kosmos een eeuwige cyclus doormaakt van toenemende scheiding en vereniging. Leven ontstaat door een balans van beide. Het eerste leven bestaat uit goddelijke daimonen. Die worden corrupt en moeten vervolgens een reeks van reïncarnaties doormaken om weer zuiver te worden. De mens is zo'n tussenstadium van incarnatie.
Plato, Lucretius en neoplatonisten gebruikten ideeën van Empedocles, en de elementenleer werd van grote invloed in de premoderne wetenschap, zoals geneeskunde en alchemie. De anekdotes over Empedocles' leven en dood werden vooral vanaf de zeventiende eeuw gebruikt in kunst en literatuur door bijvoorbeeld schrijvers als Friedrich Hölderlin.
Leven miniatuur|Kaart van de Griekse wereld met de plaatsen waar presocraten actief waren in rood. Acragas ligt links, op Zuid-Sicilië. Over het leven en werk van Empedocles is in verhouding tot andere presocraten veel geschreven en bewaard gebleven in de oudheid.Inwood 2001, blz. 3. Weinig is echter zeker, omdat in de hellenistische periode veel apocriefe biografische verhalen ontstonden op grond van zijn eigen werk. Veel daarvan zijn verzameld door de laat-klassieke doxograaf Diogenes Laërtius in zijn Leven en leer van beroemde filosofen, en gaan vooral over Empedocles' politieke activiteiten en overlijden.Kirk & Raven 1975, blz. 321. Inwood 2001, blz. 6-7. Ze zijn vermoedelijk het resultaat van verheerlijking of spot bij latere auteurs.Chitwood 1987, blz. 176. Daarbij hebben biografen de filosofische link met Pythagoras wellicht aangegrepen om het leven van Pythagoras te gebruiken als basis voor dat van Empedocles. Beiden droegen purperen gewaden, werden bekendheden (zowel politiek als door wonderbaarlijkheden) en beweerden goddelijk te zijn.Chitwood 2004, blz. 26. De meest zekere gegevens zijn dat Empedocles in de vijfde eeuw v.Chr. leefde in Acragas, behoorde tot de sociale bovenlaag, politiek geëngageerd was en zowel arts als filosoof was. miniatuur|Empedocles werd geboren in Acragas (Agrigentum), waar hij een belangrijk persoon werd. Acragas was in die tijd een welvarende stad, die later echter werd verwoest door Carthagers. Afbeelding: Franz Ludwig Catel, Der Tempel der Concordia in Agrigent, (ca. 1820). Omstreeks 492 v.Chr. werd Empedocles geboren in Acragas, destijds een welvarende Griekse kolonie op Sicilië. Zijn familie was welgesteld en telde enkele bekendheden. Zo fokte zijn grootvader Empedocles renpaarden en won hij een prijs op de paardenrennen bij de Olympische Spelen (71e Olympiade), en bekleedde zijn vader (Meton, Exaenetus of Archinomus) een belangrijke functie in het stadsbestuur.Diogenes Laërtius, VIII, 51. Volgens sommigen had Empedocles een zus en een broer (Callicratides), en een dochter en een zoon (Exaenetus).Diogenes Laërtius, VIII, 53 en 57. Hij was in de bloei van zijn leven rond de 84e olympiade (444-441 v.Chr.).
Reputatie Empedocles kreeg een goede opleiding, en het is zeker dat hij arts werd, omdat hij in latere medische bronnen wordt aangehaald.Kirk & Raven 1975, blz. 321. Daarnaast was hij een filosoof en redenaar. Aristoteles noemt hem de uitvinder van de retorica, wat onwaarschijnlijk is.In zijn verloren gegane dialoog De sofist, aangehaald in Diogenes Laërtius' Leven en leer van beroemde filosofen, VIII, 57. Zijn leerlingen waren de sofist Gorgias van Leontini en zijn eigen minnaar Pausanias. Hij schreef een filosofische leerdicht dat hij liet voordragen door de rapsode Cleomenes bij de Olympische Spelen van 400 v.Chr. en heeft het zelf waarschijnlijk ook voorgedragen op verschillende plaatsen. Toch stichtte hij geen eigen filosofische school.Ferwerda 2006, blz. 13-14.
De filosoof beschouwde zichzelf naar eigen zeggen als quasi-goddelijk en liet zich bewonderen en vereren.Deel van fragment DK B112. Daarnaast stelde hij zijn rijkdom tentoon door het dragen van een gouden kroon, purperen mantel, gouden riem, bronzen sandalen en een (Delfische) lauriertak.Onder andere Suda, epsilon,1002, lemma Empedocles. Door dit alles werd hij later wel beschuldigd van zelfingenomenheid. Er deden ook heel wat legenden over Empedocles de ronde. Zo vertelden men dat hij de winden kon beheersen en een vrouw weer tot leven wekte die dertig dagen dood had geschenen.
In Acragas werd hij niettemin een geliefd persoon om enkele redenen. Ten eerste probeerden aristocraten de macht te grijpen na de val van de tiran Thrasydaeus in 470 v.Chr., maar Empedocles verzette zich daartegen en had een prominente rol in het vestigen van een democratisch regime. Hij hief een oligarchische vereniging, de Duizend, op en moedigde politieke gelijkheid aan.Diogenes Laërtius VII, 51, 72. Vergelijk Diodorus Siculus 11, 53.Guthrie 1965, blz. 131. Dit vergrootte zijn populariteit en deed het volk hem de koningskroon aanbieden, al weigerde hij die. Ten tweede had hij succes als arts en wonderdoener. Zo zou hij een vrouw die niet ademde dertig dagen in leven hebben gehouden en vervolgens genezen hebben. Hij werd naar eigen zeggen geraadpleegd door duizenden mensen. Ten derde was hij vrijgevig. Hij betaalde bijvoorbeeld de bruidsschat voor diverse armlastige meisjes. Ten vierde zorgde hij voor technische vooruitgang. Zo liet hij naar verluidt ezelshuiden op de heuvels neerhangen om de oogst te beschermen tegen uitdrogende wind, en liet hij op zijn kosten twee rivieren omleggen, waardoor het bedorven water van een derde stroom gezuiverd werd nabij Selinous, dat door de pest getroffen was. De ziekte verdween, en de bewoners van Selinous legden dat uit als magie, waardoor Empedocles sterker werd vereerd.Ferwerda 2006, blz. 12-13. Dat de pest tijdens Empedocles' leven in Selinous heerste, wordt bevestigd door contemporaine munten: Guthrie 1965, blz. 133. Desondanks noemden sommigen hem een oplichter (góes).Cleve 1973, blz. 332.
Hij was prominent en reisde veel. Zodoende leerde hij niet alleen de dichters Pindarus, Aeschylus en Simonides kennen, maar vermoedelijk ook de filosofen Parmenides en Zeno uit Elea. Tevens was hij bekend met de pythagoreeërs en het orfisme, een mysteriecultus. Eén reis was bijvoorbeeld naar de stad Thurii kort na 444 v.Chr., waar hij vermoedelijk de geschiedschrijver Herodotus ontmoette. Een andere was om de Olympische Spelen bij te wonen. Zijn vijanden verzetten zich echter tegen zijn terugkeer naar Acragas, en het is onbekend of hij in zijn latere leven nog is teruggekeerd. Vermoedelijk overleed hij in de Peloponnesus.
Overlijden miniatuur|Empedocles zou de krater van de Etna zijn ingesprongen om te bewijzen dat hij een god was. De vulkaan spuwde echter een sandaal weer uit.
Toen de filosoof overleed rond 432 v.Chr., was hij volgens Aristoteles en Heraclides zestig jaar, volgens anderen 77.Diogenes Laërtius, VIII, 52, 74. Over zijn dood bestaan verschillende anekdotes, die vermoedelijk zijn verzonnen om te spotten met zijn filosofie. Hij stelde namelijk dat de dood niet bestond en dat de materie gevormd werd door vier elementen (aarde, lucht, water en vuur), en die spelen juist een beslissende rol in elk verhaal.Chitwood 1987. Ook in Ferwerda 2006, blz. 14-15.
In een paar verhalen reisde Empedocles af naar de Peloponnesus, waar hij bijvoorbeeld van zijn wagen viel (element aarde) en overleed aan de verwonding. Een variant hierop plaatst die gebeurtenis op Sicilië. Een ander verhaal is dat hij de Etna op Sicilië beklom en zich in de krater wierp (element vuur) om aan te tonen dat hij een god was. Dat dit niet werkte werd duidelijk toen de vulkaan een bronzen sandaal weer uitspuwde. Volgens andere verhalen verdronk de filosoof op zee (element water) of verhing hij zich (element lucht). Tot slot bestaat de overlevering dat hij na een offerfeest verdween in de nacht, en dat er een lichtflits verscheen toen men hem riep, waaruit men afleidde dat hij nu een god was.
Werk Aan Empedocles werden literaire teksten toegeschreven, namelijk tragedies (7 of 43), een hymne aan Apollo, De oversteek van Xerxes, en epigrammen.Diogenes Laërtius, VIII, 57-58. Zijn auteurschap ervan is zeer twijfelachtig, al zijn mogelijk enkele fragmenten van De oversteek van Xerxes en de hymne overgeleverd.Inwood 2001, blz. 8. Daarnaast stonden politieke traktaten en een Medische verhandeling op Empedocles' naam, waarschijnlijk verzinsels om zijn reputatie als staatsman en arts te onderstrepen.Kirk & Raven 1975, blz. 322. Inwood 2001, blz. 8. Chitwood 2004, blz. 37-38. Wel schreef hij filosofische werken, waarvan als titels Over de natuur (Peri fyseōs) of Natuurwetenschappelijke dingen (Fysica) en de Zuiveringen (Katharmoi) bekend zijn. Die droeg hij op aan zijn minnaar Pausanias. Van de Zuiveringen bestonden in de twaalfde eeuw nog kopieën in Constantinopel, en een mogelijk complete editie van Empedocles' filosofische werk bestond nog in de zestiende eeuw.Mansfeld 1994. Ook in Ferwerda 2006, blz. 75, noot 9. Niet één complete tekst haalde de moderne tijd. Er bestaan nog slechts fragmenten en testimonia (getuigenissen) bij latere, klassieke auteurs. De Straatsburger Papyrus bevat belangrijke fragmenten en uit dezelfde 1e-eeuwse boekrol werden in 2017 dertig bijkomende versregels van Over de natuur ontdekt (P.Fouad inv. 218)., en , L'Empédocle du Caire (P.Fouad inv. 218). Introduction, texte, commentaire (= Papyrologica Bruxellensia, vol. 44), Association Égyptologique Reine Élisabeth, 2025.
Filosofisch werk
miniatuur|Straatsburger Papyrus met nieuwe fragmenten van Empedocles' werk ( I 262–300). De identificatie ervan gebeurde pas in de jaren negentig. P. Strasb. gr. Inv. 1665−1666. In klassieke bronnen bestaat onduidelijkheid over het aantal boekdelen en de lengte van de werken. De fragmenten die auteurs expliciet toewijzen aan een boekdeel staan in het eerste, tweede of derde boek van Over de natuur, of in het tweede boek van Zuiveringen.Fragmenten DK B62, DK B134, DK B94, en een fragment dat niet in DK is opgenomen: nummer 92 bij Ferwerda. Diogenes Laërtius spreekt van vijfduizend verzen in totaal,Diogenes Laërtius VIII, 77. de Suda echter van tweeduizend.Suda, epsilon,1002, lemma Empedocles.Ferwerda 2006, blz. 16. In het moderne onderzoek bestaat discussie over de vraag of er daadwerkelijk twee afzonderlijke filosofische teksten bestonden.Kirk & Raven 1975, blz. 322-323. Ferwerda 2006, blz. 16 e.v. Lange tijd ging men uit van twee afzonderlijke werken, waarbij Over de natuur van natuurwetenschappelijke aard zou zijn, en de Zuiveringen van religieus-esoterische aard.Bijvoorbeeld nog bij Kirk & Raven 1975, blz. 322-323. Sommigen waren van mening dat (schijnbare) tegenstrijdigheden tussen fragmenten onder de respectieve titels werden verklaard doordat de twee teksten waren geschreven op verschillende momenten in Empedocles' leven.Kirk & Raven 1975, blz. 323.