thumb|class=notpageimage|Verkeer op een rotonde in een land waar men rechts rijdt. Het verkeer rijdt tegen de klok in. start=3:01|end=4:05|thumbtime=3:53|thumb|class=notpageimage|Rotonde in Amsterdam anno 1928 thumb|Rotonde nabij Harbrinkhoek Een rotonde is een specifiek type gelijkvloers knooppunt dat zo ontworpen is dat het aantal conflicterende bewegingen geminimaliseerd wordt. In België wordt het een rondpunt genoemd (naar rondpoint, algemeen Belgisch-Nederlands,Rondpunt / rotonde, Taaladvies, Nederlandse Taalunie een woord dat in Nederland niet bekend is, zie verderop).
Een rotonde bestaat uit een cirkelvormige weg met een soort 'eiland' in het midden. Het verkeer rijdt bij rechtsrijdend verkeer uitsluitend tegen de klok in. Als rondom een rotonde een fietspad ligt, mag daarop vaak in beide richtingen worden gefietst. De verschillende wegen takken aan op de cirkel.
Een rotonde is relatief veilig, doordat zich op een rotonde alleen rechtsafslaand verkeer bevindt.Hieronder wordt de situatie beschreven in landen met rechtsrijdend verkeer. Door Duurzaam Veilig (een initiatief van verschillende Nederlandse overheden) wordt de aanleg van een rotonde dan ook aanbevolen, indien (verkeerstechnisch) mogelijk. Er zijn echter ook een aantal nadelen verbonden aan rotondes: onder andere het grotere ruimtegebruik en soms ook verminderd rijcomfort (zeker in het geval van rechtdoorgaand verkeer). Verder geldt dat tegemoetkomende voertuigen, die beide linksaf slaan, elkaar twee keer moeten kruisen.
Ook voor fietsers is een rotonde niet altijd veiliger.
Definities Betekenis in Nederland Een rotonde is een verkeersplein, maar een verkeersplein is niet altijd een rotonde. Een rotonde is dus een speciaal geval van een verkeersplein. Een verkeersplein met rondgaand verkeer is een rotonde (dat is niet het geval in de Belgische betekenis).
Nederland kent drie soorten voorrang bij rotondes: een rotonde waar voorrang moet worden verleend aan alle bestuurders die zich op de rotonde bevinden; een rotonde waar voorrang moet worden verleend aan alle bestuurders op de rijbaan (dus niet het fietspad) van de rotonde; een rotonde met voorrang bij het oprijden van de rotonde.
Veel kruispunten zijn al, of worden vervangen door rotondes waar men voorrang moet verlenen aan alle bestuurders die zich op de rotonde bevinden. De rotondes waar men voorrang krijgt als men de rotonde op wil rijden worden steeds meer veranderd in rotondes waar men voorrang moet verlenen bij het oprijden. Dit wordt dan aangegeven met borden en haaientanden.
Het woord rondpunt wordt in Nederland niet gebruikt.
Betekenis in België Hoewel ze in de spreektaal door elkaar gebruikt worden en veel mensen het verschil niet kennen, hebben rondpunt en rotonde wel degelijk een specifieke betekenis volgens het verkeersreglement: rondpunt = algemener, meestal met voorrang van rechts. Doel is de snelheid te verminderen. Deze zijn meestal te vinden in woonwijken. rotonde = speciaal geval van een rondpunt, met specifieke voorrangsregels (met verkeersbord D5: verkeer op de rotonde heeft voorrang). Doel is de doorstroming te bevorderen met zo weinig mogelijk conflictsituaties. Meestal te vinden op verbindingswegen.
Een rotonde is dus een rondpunt, maar een rondpunt is niet altijd een rotonde.
In principe is er enkel een centrale verkeersgeleider nodig om een rondpunt te maken.
Geschiedenis Oorsprong en teruggang van verkeerspleinen Er bestonden al bepaalde cirkelvormige kruisingen voordat rotondes werden uitgevonden, zoals het Circus in Bath (voltooid in 1768), het Place de l'Étoile (circa 1780) rondom de later gebouwde Arc de Triomphe in Parijs; de Governor's Circle (1821, later hernoemd tot Monument Circle) in Indianapolis; het Keizer Karelplein in Nijmegen (1879); de Brautwiesenplatz in Görlitz ( 1899); de Columbus Circle in New York (1904); en verscheidene cirkels in Washington D.C.. Hoewel sommige hiervan nog steeds weleens (enigszins verwarrend) 'rotondes' worden genoemd, verschillen de werkwijzen en invoegwijzen van deze verkeerspleinen aanzienlijk van moderne rotondes.
De Franse architect Eugène Hénard ontwierp reeds in 1877 cirkelvormige kruisingen met eenrichtingsverkeer.P. M. Wolf, Eugene Henard and the Beginning of Urbanism in Paris, 1900–1914, International Federation for Housing and Planning, Den Haag, 1969, geciteerd door Ben Hamilton-Baillie en Phil Jones, Improving traffic behaviour and safety through urban design, Proceedings of ICE – Civil Engineering jaargang 158 nummer 5 (mei 2005), p. 41. Amerikaans verkeersdeskundige William Phelps Eno bepleitte kleine verkeerspleinen en ontwierp bijvoorbeeld de Columbus Circle van New York. In 1907 ontwierp John McLaren een van de eerste Amerikaanse ronde verkeerspleinen voor auto's en trams in Shasta Hanchett Park te San Jose in Californië.The Five Circles of Hanchett Park, Two Feet Walking Blog, 7 juni 2014 De eerste Britse ronde kruising werd in 1909 gebouwd in Letchworth. Het ovale midden van deze "longabout"Notulen North Hertfordshire District Council planning meeting, 23 augustus 2007 PDF of minutes. Geraadpleegd 25 maart 2020 was oorspronkelijk deels bedoeld als verkeerseiland voor voetgangers. Dergelijke cirkelvormige kruisingen werden ook in de Verenigde Staten gebouwd, maar de diameter daarvan was doorgaans groot zodat er op grote snelheid kon worden gereden en moest worden geweven. Deze ouderwetse verkeerspleinen werden vaak ook voorzien van verkeerslichten of stopborden om de invoeging van verkeer te reguleren. Velen stelden voertuigen in staat om op hoge snelheid zonder af te buigen het plein te betreden, of dwongen voertuigen te stoppen en met een hoek van 90 graden de cirkel te betreden. Omdat deze omstandigheden talloze botsingen tussen voertuigen veroorzaakten, werd in de jaren 1950 de bouw van cirkelvormige verkeerspleinen wereldwijd gestaakt en werden sommige pleinen weer verwijderd.
Ontwikkeling van moderne rotondes in de jaren 1960 thumb|Eerste Britse rotonde (1909) in Letchworth De moderne rotonde werd in de jaren 1960 ontwikkeld door het Britse Transport Research Laboratory, waar ingenieurs cirkelvormige kruisingen opnieuw ontwierpen en standaardiseerden. Frank Blackmore leidde de ontwikkeling van de voorrangsregel en vond vervolgens ook de minirotonde uit om de capaciteits- en veiligheidsproblemen op te lossen. De voorrangsregel bleek de doorstroom van het verkeer tot 10% te verbeteren.Clint Pumphrey. "How Roundabouts Work". howstuffworks.com In 1966 nam het Verenigd Koninkrijk de regel aan dat al het verkeer dat een cirkelvormige kruising wilde betreden voorrang diende te verlenen aan het verkeer dat zich reeds op de kruising bevond. Een gids van het Transportation Research Board meldde dat de moderne rotonde een aanzienlijke verbetering bracht ten aanzien van de oude ronde verkeerspleinen in termen van veiligheid en doorstroom. Australië en andere landen onder Britse invloed waren de eerste om ook moderne rotondes te bouwen.
Verspreiding in Europa sinds de jaren 1970 Vervolgens verspreidde de moderne rotonde zich in de jaren 1970 naar Frankrijk en Noorwegen. De rotondes namen in Frankrijk vooral een hoge vlucht nadat op de routes nationales in 1983 de invoeger-verleent-voorrang-regel werd vastgelegd. Nadat Noorwegen in 1985 bij de ingangen van alle rotondes borden plaatste die bestuurders vertelden voorrang te verlenen, nam de veiligheid en doorstroom snel toe. Noorse rotondes namen toe van 15 in 1980, tot 350 in 1990, tot 500 in 1992. Zwitserland introduceerde de voorrangsregel in 1987; rotondes namen toe van 19 in 1980 tot 220 begin 1992, terwijl de bouw nog eens 500 rotondes werd overwogen. In 1991 bouwde Frankrijk elk jaar 1000 nieuwe rotondes. Naarmate de moderne rotondes in de jaren 1980 populairder werden, raakten de oude cirkelvormige verkeerspleinen in ongenade en velen werden omgebouwd tot moderne rotondes of andersoortige kruisingen.
Begin jaren 1980 werden enkelbaansrotondes (of minirotondes) ook ingevoerd in Nederland. Omdat gevreesd werd dat de rotondes de verkeersdrukte van de Randstad niet aan zouden kunnen werd begonnen in relatief dunbevolkte gebieden in het noorden en oosten van Nederland. Toen echter bleek dat de minirotondes juist zelfs een hogere capaciteit hadden dan kruispunten met verkeerslichten, werden ze ook massaal in West-Nederland aangelegd. In de late jaren 1980 was sprake van grote groei met 400 rotondes in 6 jaar. De bouw versnelde in de jaren 1990 en tegen 2001 telde Nederland naar schatting tussen de 1500 en 1800 rotondes, waarvan meer dan de helft binnen de bebouwde kom.
Begin 21e eeuw waren rotondes in algemeen gebruik in Europa. Zo telde Frankrijk in 2010 meer dan 30.000 rotondes en het Verenigd Koninkrijk ongeveer 25.000 in 2015.
Introductie in Noord-Amerika sinds de jaren 1990 thumb|Moderne rotonde inHughesville (Maryland) in 2020 thumb|Rotondebord in Ontario, provincie van Canada
In de Verenigde Staten ontstonden de eerste rotondes in de jaren 1990 na jaren van educatief campagnevoeren en planning door Frank Blackmore en Leif Ourston, die de reeds in andere landen bewezen toegenomen veiligheid en verkeersdoorstroom naar Amerika wilden brengen. De allereerste werd in Summerlin gebouwd in de zomer van 1990. Deze rotonde leidde tot enige ontsteltenis bij inwoners en in een plaatselijk nieuwsbericht werd gesteld: "Zelfs de politie was het erover eens dat [rotondes] soms verwarrend kunnen zijn." Tussen 1990 en 1995 werden talloze moderne rotondes gebouwd in de staten Californië, Colorado, Florida, Maryland, Nevada en Vermont.
Gemeenten die nieuwe rotondes invoerden ondervonden vaak enige publieke weerstand, net als in het Verenigd Koninkrijk in de jaren 1960. Statistische enquêtes toonden echter aan dat negatieve publieke opinie kantelde zodra bestuurders ervaring opdeden met rotondes. De Amerikaanse verwarring over hoe men een rotonde moet betreden en vooral hoe deze weer te verlaten werden bespot in de film European Vacation (1985) en de televisieserie The Simpsons. Tegen 2011 waren er echter al ongeveer 3.000 rotondes aangelegd, en dat aantal nam snel toe. Uit een gemeentelijke enquête van 1998 bleek dat de publieke opinie 68% tegen rotondes was voordat ze werden aangelegd, maar naderhand verschoof tot wel 73% vóór rotondes. Uit een onderzoek van 2007 bleek dat steun voorafgaand aan het aanleggen varieerde van 22% tot 44% maar dat die enkele jaren na de ingebruikname was toegenomen tot 57% à 87%.
Midden jaren 2010 was ongeveer 3% van de toen 4.000 Amerikaanse moderne rotondes te vinden in de stad Carmel, omdat burgemeester James Brainard van Carmel een actief beleid voerde om er zo veel mogelijk aan te leggen; vanwege de toegenomen veiligheid nam het aantal gewonden door auto-ongelukken na 1996 met 80% af. In december 2015 telde de VS ongeveer 4.800 moderne rotondes. In de staat Washington waren er bijvoorbeeld 120 in oktober 2016 – allemaal na 1997 aangelegd – terwijl er nog meer gepland stonden.
De eerste Canadese moderne rotonde werd in 1999 aangelegd. In de 15 jaar daarna werden rotondes vanwege hun succes in Europa steeds populairder bij Canadese verkeersplanners en stedenbouwkundigen. Tegen 2014 telde Canada ongeveer 400 rotondes in Canada – vooral in de provincies in Quebec, Alberta, Brits-Columbia en Ontario. Dat kwam neer op 1 rotonde per 90.000 inwoners (vergeleken met 1 per 84.000 inwoners in de Verenigde Staten dat jaar).
Vormen Traditionele rotonde Oorspronkelijk werden rotondes vooral aangebracht op grote en drukke kruisingen. Deze rotondes (ook wel: verkeerspleinen) hadden vaak meerdere rijstroken. Op deze rotondes was geen voorrangsregeling aangegeven met verkeerstekens. Dat betekende dat verkeer van rechts, dus verkeer dat de rotonde opreed, voorrang had.