De Roma (meervoud van Rom) of Romani zijn een van oorsprong nomadisch volk. De eerder gebruikelijke naam zigeuners wordt in de 21e eeuw als denigrerend beschouwd.VRT-taaladvies zigeuner-woonwagenbewoner
De oorsprong van de Roma ligt waarschijnlijk in het Indisch subcontinent. De bekendste groep in Europa zijn de Sinti. De term Roma kan zowel op het gehele volk als op een van de groepen slaan. Vooral op de Balkan en in westelijk Anatolië trekken nog Romavolkeren rond. In andere delen van de wereld is hun nomadische levenswijze al geruime tijd verboden, en leven zij vaak in woonwagenkampen, achterstandswijken of in normale huizen in dorpen of steden. De taal van de Roma is het Romani, hoewel dit eigenlijk niet één taal is maar een verzamelnaam voor meerdere talen. Met name in Spanje wordt ook Caló gesproken.
Etymologie Het woord zigeuner heeft voor velen een negatieve bijklank en wordt door veel Roma als discriminerend ervaren. Mogelijke herkomsten van het woord zigeuner zijn syngainder (1575) en zigeyner (1595), sinds 1840 als zigeuner geschreven.Van Dale, Etymologisch Woordenboek, 'Zigeuner', pagina 991. Sommigen denken dat het woord afkomstig is van het Hongaarse cigány of het Latijnse secanus. Een andere uitleg is dat zigeuner via tsigan afgeleid is van het Griekse athingani, (Αθίγγανοι, enkelvoud athinganos, Ἀθίγγανος). Dit zou verband houden met een oude sekte in Thracië en Klein-Azië in de Byzantijnse tijd, waartoe de Roma werden gerekend en die in verband werd gebracht met de Indiase „onaanraakbaren“.Nick Holdsworth Study shows Roma descended from Indian ‘untouchables’ 09 December 2012 De meest gangbare etymologie van het woord is de afleiding van het Griekse werkwoord "thinganein", θιγγάνειν, ("aanraken"), plus het ontkennende alfa-voorvoegsel, dus "onaanraakbaren".Chapman, J. (1911).Melchisedechians In The Catholic Encyclopedia, Vol. 10. New York 1911. Bezocht op 26 mei 2021. De term Tsigan werd al in de 14e eeuw in het Roemeens gebruikt, terwijl de eerste Roma pas in de 15e eeuw in Duitsland aankwamen.
Overigens denkt men in Roemenië anders over het woord Roma: in Roemenië moeten Roma als het aan de regering ligt net als vroeger weer zigeuners worden genoemd. De Servische krant Politika meldde begin december 2010 dat er vanuit de Roemeense hoofdstad Boekarest een wetsvoorstel bij het parlement was ingediend. De Roemeense president Traian Băsescu zei dat er jaren eerder een grote fout was gemaakt door zigeuners Roma te noemen. Daar Roemenen vaak worden verward met de naam Roma geeft dat elders in Europa veel spraakverwarring.
De Engelse naam gypsy en de Spaanse naam gitano zijn van "Egyptisch" afgeleid. Veel Roma verklaarden dat ze uit Egypte kwamen. Dit kan heel goed zijn oorsprong hebben in de verhalen van de Roma die ze elkaar vertelden. Hierin zitten veel raakvlakken met de Joden die na hun vlucht uit Egypte in de woestijn zouden hebben rondgedoold. Ook wordt verondersteld dat ze tot de mammelukken behoorden die van 1250 tot 1811 in Egypte regeerden, hoewel dit meer dan twijfelachtig te noemen is (of zelfs onwaar).
Een andere benaming voor de Roma is het Franse bohémiens. Kennelijk hebben door Frankrijk trekkende Roma de Fransen verteld dat ze uit Bohemen kwamen, wat ook deels klopte.
Geschiedenis thumb|Jheronimus Bosch en/of atelier: Hooiwagen-drieluik. Detail met twee Romavrouwen, te herkennen aan hun opvallende witte hoofddeksel, de bern (ca. 1515). thumb|Voornaamste migratieroutes van de Roma De geschreven bronnen over oorsprong en verspreiding van de Roma zijn schaars. Hoewel de schriftelijk overgeleverde kennis inmiddels is aangevuld met kennis uit taalkundig en genetisch onderzoek, staan de feiten nog steeds niet helemaal vast.
Wel is men het erover eens dat het oervolk van de Roma leefde in Noordwest-India, bij de grens met het huidige Pakistan. Voorheen gingen historici ervan uit dat het zwervende bestaan van de Roma onvrijwillig werd ingezet door aanvallen van de Turkse heerser Mahmud van Ghazni rond het jaar 1000. Hij drong vaak Noord-India binnen en nam dan jongens en mannen als slaven mee en jonge meisjes als dienaressen. Van Ghazna komt het Romani woord gadjo, hetgeen betekent vreemdeling voor wie je moet opletten. Recent genetisch onderzoek komt daarentegen tot de conclusie dat de migratie van de Roma richting Europa al vijf eeuwen eerder, dus rond het jaar 500, moet zijn begonnen. Toen deze slavenvolken hun vrijheid verwierven, hadden ze geen territorium waar ze zich konden vestigen. De groepen trokken naar het westen en verdienden hun geld met handel, diverse ambachten en vermaak met muziek en dans. Het waren vaak kundige vaklieden, stammend uit de laagste kasten, de onaanraakbaren, met specialisaties zoals metaalbewerking of paardentemmerij, maar ook prostitutie, bedelen en criminaliteit. Het is bekend dat zij niet onbemiddeld waren. In Europa aangekomen, vestigden de Roma zich eerst op de Balkan, waarna zij zich verder over Europa verspreidden.
Hun gemeenschappelijke taal is verwant aan het Hindi. De aanwezigheid van veel Griekse elementen in de Romataal is te verklaren uit het feit dat de Roma enkele eeuwen in het Byzantijnse Rijk hebben verbleven, waar Grieks de voertaal was. Ook hebben zij veel leenwoorden uit de landen waarin zij verbleven of doorheen zijn getrokken, zo ziet men Perzisch, Turks, Afghaans en andere talen terug in het vocabulaire van de Roma, afhankelijk van welke route zij hebben gehad.
Rond 1400 begon de stigmatisering van deze groepen, die door de Kerk en overheid als heidenen werden beschouwd. Recent onderzoek heeft aangetoond dat pas na deze periode hun welvaart enorm afnam. Uiteindelijk heeft dit geleid tot de neerwaartse spiraal van armoede waarin dit volk is terechtgekomen.
Tijdens het Romacongres van 1971 in Londen bepaalde deze groep dat zij voortaan Roma zouden heten. Benamingen als zigeuner, gipsy en gitano kwamen hiermee te vervallen. De Roma introduceerden een volkslied, een wapen en een vlag en werden zo één (landloos) volk. De Sinti blijven er desondanks de voorkeur aan geven om van Roma en Sinti te spreken.
Verspreiding thumb|Aandeel Roma in de bevolking van landen in Europa thumb|Een groep Bulgaarse Roma met paard en wagen Wereldwijd leven er naar schatting ongeveer 8 tot 16 miljoen Roma (het kunnen er enkele miljoenen meer zijn want geen enkel land heeft een correcte telling). Volgens een onderzoek van de Raad van Europa leefden er in 2012 in Europa alleen al 11 tot 16 miljoen Roma, hetgeen tussen de 1-2% van de Europese bevolking was. Verreweg de meesten wonen op de Balkan. Ook in de rest van de wereld zijn Roma te vinden, vooral in Amerika, de voormalige Sovjet-Unie, West-Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Roma dienen te worden onderscheiden van woonwagenbewoners of zogenoemde reizigers.
Land Officieel (zelf-identificatie) Schatting (Raad van Europa)Official census data on Roma in the region and Council of Europe (CoE) average estimates Estimates on Roma population in European countries Zie ook Aantal % Min. Max. Gem. % (gemiddeld) onbekend onbekend 500.000 5.000.000 2.750.000 3,78% Roma in Turkije 621.573Tab8. Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune 3,25% 1.200.000 2.500.000 1.850.000 8,63% Roma in Roemenië 204.958 0,15% 450.000 1.200.000 825.000 0,58% Chaladytka Roma 325.3432011 Population Census - main results Nationaal Statistisch Instituut (NSI), geraadpleegd 26 juli 2019 4,87% 700.000 800.000 750.000 9,94% Roma in Bulgarije 315.583Hongaarse volkstellinggegevens van 2011 3,18% 500.000 1.000.000 750.000 7,49% onbekend onbekend 500.000 1.000.000 750.000 1,63% 147.604 2,05% 400.000 800.000 600.000 8,23% Roma in Servië 111.889Slowaakse database 1,96% 380.000 600.000 490.000 9,02% Roma in Slowakije onbekend onbekend 300.000 500.000 400.000 0,62% 47.586 0,10% 120.000 400.000 260.000 0,57% Roma in Oekraïne 12.852 0,12% 200.000 250.000 200.000 1,90% Roma in Tsjechië 53.879(excl. Balkan-Egyptenaren en Ashkali) Macedonische volkstelling van 2002 2,66% 134.000 260.000 197.000 9,56% Roma in Noord-Macedonië onbekend onbekend 50.000 300.000 175.000 1,55% 8.301(excl. Balkan-Egyptenaren) 0,30% 80.000 150.000 115.000 3,59% Roma in Albanië 9.323 0,31% 14.200 200.000 107.100 3,01% 12.583 0,36% 40.000 76.000 58.000 1,54% Roma in Bosnië en Herzegovina 6.848 0,07% 25.000 75.000 47.500 0,50% Roma in Wit-Rusland 35.784 (incl. Balkan-Egyptenaren en Ashkali) 2,06% 25.000 50.000 37.500 2,07% 16.975 0,40% 30.000 40.000 35.000 0,79% Roma in Kroatië 17.049 Tabl. 4.3. Ludność według identyfikacji narodowo-etnicznych w latach 2002 i 2011 0,04% 15.000 60.000 32.500 0,09% Roma in Polen 6.251Montenegrijnse volkstelling van 2011 (excl. Balkan-Egyptenaren en Ashkali) 1,01% 15.000 25.000 20.000 3,17% Roma in Montenegro 6.489 0,31% 9.000 16.000 12.500 0,56% 3.246Population by religion and ethnic affiliation, Slovenia, 2002 Census 0,17% 7.000 12.000 8.500 0,41% Roma in Slovenië 3.500CBS 0,02% 2.000 6.000 4.000 0,02% 2.115 0,07% 2.000 4.000 3.000 0,09%
Groepen miniatuur|Twee romavrouwen in Cluj-Napoca, Roemenië miniatuur|Kinderen van Romani afkomst in Saint-Étienne, Frankrijk thumb|Roemeense Roma met paard en wagen Het Romavolk is opgedeeld in verschillende groepen, vooral gebaseerd op hun woonplaats, hun gewoontes en hun dialect. De belangrijkste vijf groepen zijn:
Erlides (of ook Arlije, Yerli) een groep van moslim Xoraxai die zich vooral in Zuidoost-Europa (onder meer Macedonië, voornamelijk in Shutka in Skopje (het grootste Romagetto van de wereld) en in Kosovo) en Turkije bevindt. Kale (letterlijk "zwart", verwant aan het Hindi-woord kala met dezelfde betekenis, zie ook Ashkalije, de Zwarten) of Gitanos: (verwant aan de term 'zigeuners', denigrerend), een groep die vooral op het Iberisch Schiereiland, in Zuid-Frankrijk en in Noord-Afrika leeft. Net als de Sinti, waren de Kale traditioneel werkzaam in de vermaaksindustrie. Kalderari (ook Kalderash), veruit de grootste groep, die vooral op de Balkan leeft. Velen van hen vertrokken naar Centraal-Europa en Noord-Amerika. Romnichal een groep die vooral in Groot-Brittannië en Noord-Amerika leeft. Sinti Hoewel de meeste Sinti zich als aparte etnische groep zien, zijn ze Roma. Het onderscheid is er eerder gekomen doordat de Roma in verschillende fasen in West-Europa terechtkwamen. De Sinti onderscheiden zich van andere Roma doordat ze langer in het Westen wonen en het materieel vaak beter hebben. De meeste Sinti wonen in Frankrijk, Duitsland en de Benelux. Het beeld dat velen in West-Europa vroeger en nog steeds van de Roma hebben, komt waarschijnlijk van deze groep. De Sinti hadden vroeger de gewoonte veel rond te reizen en met circussen en kermissen op te treden. In België en Frankrijk noemen de Sinti zich Manush, dat in het Frans Manouche geworden is. In Nederland en België wonen er enkele duizenden. In Nederland wonen ze vooral verspreid over Noord-Brabant en Limburg. Ook in Nieuwegein leeft een grote gemeenschap. Sepečides De Sepečides (mandenvlechter) van Griekenland en Turkije ontlenen hun naam aan dit beroep. Voor 1920 migreerden ze rond Thessaloniki in Griekenland en waren ze Xoraxai (moslim). Na de Grieks-Turkse oorlog zouden alle moslims Griekenland moeten verlaten en alle christenen Turkije. Een deel van de Sepečides Roma aanvaardde het Grieks-orthodoxe geloof, het grootste deel van de Sepečides bleef moslim en emigreerde in 1923 naar Turkije.
De vijf groepen zijn op hun beurt weer op te delen in kleinere groepen, zoals: Apa Arlije Ashkalije Bashaldé Boyash Churari Gurbeta Lăutari Lovara of Lovari Ludar Luri Machvaya of Machwaya Romungre Rudara of Rudari Tschurara Ungaritza Ursare Xoraxai
Religie thumb|Roemeense Romavrouw met kind in Sighișoara