Fredericus Petrus Josephus (Frits) Peutz (Uithuizen, 7 april 1896 – Heerlen, 24 oktober 1974) was een Nederlands architect.
Levensloop Peutz werd in 1896 geboren in Uithuizen (provincie Groningen) als zoon van katholieke ouders, die hem in 1910 naar het jongensinternaat Rolduc (bij Kerkrade) stuurden voor zijn opleiding. Vanaf 1914 studeerde hij aan de Technische Hogeschool in Delft, met de bedoeling ingenieur te worden. In 1916 besloot hij echter architect te worden. Nog voordat hij zijn opleiding had voltooid keerde hij terug naar Limburg en begon in 1920 een eigen architectenbureau in Heerlen. In 1925 sloot hij zijn studie alsnog af. Hij betrok verschillende stijlvormen bij zijn werk, maar had een bijzondere affiniteit met het nieuwe bouwen, met een duidelijk eigen interpretatie.
Tijdens de oorlog weigerde Peutz lid te worden van de Nederlandsche Kultuurkamer, waardoor hij zijn werk aan het raadhuis van Heerlen tijdelijk moest staken. Hij werkte in deze periode onder andere aan een boek over architectuur, Ordenatlas genaamd. Na de oorlog was hij hoogleraar aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht, nadat hij daar al eerder les had gegeven aan de Academie voor Bouwkunst.'Tijdgenoten: Prof. F. Peutz', in: De Tijd, 2 oktober 1954, p. 8 (online te raadplegen op delpher.nl; p. 12).
Frits Peutz was de broer van internist Jan Peutz. Hij was gehuwd met Leonie (ook Bella) Tissen. Het echtpaar kreeg veertien kinderen, waaronder de akoesticus Victor Peutz. Frits Peutz overleed op 78-jarige leeftijd te Heerlen.
Loopbaan
Peutz is als architect lang ondergewaardeerd geweest, waarschijnlijk doordat hij vrijwel niet in de Randstad bouwde, maar voornamelijk in Limburg. Bovendien ontwierp hij zowel modernistische als traditionalistische gebouwen, wat hem bij meerdere richtingen in de architectuur omstreden maakte. Veel van zijn modernistische gebouwen staan in Heerlen. Peutz maakte vooral naam door het warenhuis dat hij in 1933 ontwierp voor de Heerlense stoffenkoopman Peter Schunck. Tegenwoordig staat het bekend als het Glaspaleis. Het is door de Union Internationale des Architectes opgenomen op een lijst van de duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw, wat waarschijnlijk heeft gezorgd voor een grotere belangstelling voor de modernist Peutz. Andere belangrijke Heerlense bouwwerken van Peutz, die tot het nieuwe bouwen gerekend worden zijn allereerst het woonhuis/atelier dat hij voor zichzelf ontwierp, het zogenaamde Huis op de Linde. Daarnaast het Retraitehuis, de Bioscoop Royal en de Stadsschouwburg, en 't Sonnehuys, dat hij voor het gezin van zijn schoonzus, de familie Swaen in Maastricht, bouwde.
Ook als architect van kerken was Peutz vrij succesvol; hierbij hanteerde hij veelal op het eerste oog traditioneel aandoende bouwstijlen en maakte hij gebruik van lokale materialen zoals mergel en Kunrader kalk, waardoor zijn kerken goed aansloten bij de traditionele Limburgse architectuur. Als gevolg van deze houding was hij binnen het bisdom Roermond aanvankelijk minder omstreden dan meer vernieuwende collega's als Alphons Boosten en Jos Wielders. Buiten Limburg kreeg Peutz echter nauwelijks kerkelijke opdrachten, met name doordat hij zich sterk afzette tegen de Delftse School, een groep architecten onder leiding van M.J. Granpré Molière, en de daaruit voortgekomen Bossche School, onder leiding van Dom Hans van der Laan. Deze bewegingen waren vanaf de jaren 1930 tot in de jaren 1960 dominant in de katholieke kerkelijke architectuur in Nederland. Tot Peutz' kerkelijk oeuvre behoren onder meer kerken in Maastricht, Ransdaal, Oirsbeek en Berg en Terblijt, die alle, naast het traditionalistische uiterlijk, postmodernistische elementen bevatten.De kunsthistoricus Alexander van Grevenstein schreef over het postmodernistische element in Peutz' werk het volgende: "Ze [de kerk en pastorie van Ransdaal] maken deel uit van zijn eerdere, eclectische periode die gezien wordt als een voorloper van het postmodernisme. Dat laatste vierde hoogtij in de jaren zeventig en tachtig onder de bezielende leiding van de Engelse architect Charles Jencks, die er flinke sier mee maakte. Het bleek een modegril, die zijn bestaansrecht ontleende aan een al te oppervlakkige omgang met het verleden. Het verschil is evenwel dat het Frits Peutz erom te doen was authenticiteit en eigen wortels in een nieuwe vorm te vangen, zonder zich in een wirwar van citaten te verliezen." ('Knipoog naar sprookjesbos', bespreking van de Sint-Theresiakerk in Ransdaal, in: Dagblad De Limburger, 20-2-2013).
Een geheel eigen positie in het oeuvre van Peutz neemt het Raadhuis van Heerlen in, dat aan de buitenkant vrij functionalistisch oogt, maar met klassiek aandoende, postmodernistische details. De klassieke monumentaliteit van het gebouw - men zou zelfs kunnen zeggen dat de met travertin beklede gevels een fascistische uitstraling hebben - wordt echter tenietgedaan door enkele van Peutz' befaamde 'knipogen': het balkon aan de voorkant, waar een potentiële dictator zich aan het volk zou willen vertonen, lijkt al bij voorbaat onder dat gewicht een stuk naar beneden gezakt; het door machtige zuilen ondersteunde balkon aan de zijgevel ontbeert een vloer, waardoor het bij voorbaat ongeschikt is voor machtsvertoon. Eenmaal binnen, bevindt men zich in een modernistische omgeving met veel glas en staal, witgesausde betonnen muren, zwevende trappen, paddenstoelkolommen en vides.
Lijst van werken
Foto Naam Oorspronkelijke Functie Bouwperiode Locatie Verdere bijzonderheden200px Villa notaris Wijnands woonhuis 1919 Heerlen 200px Broederschool en Broederhuis Molenberg klooster en school 1921 Heerlen 200px Kerk van de H. Vincentius à Paolo kerkgebouw 1922-1923 Brunssum 200px 'Peutzhal' (fabriekshal ENCI) fabrieksgebouw 1927 Maastricht in samenwerking met H.A.H. de Ronde.Bisscheroux (1997), pp. 199, 206.200px Bioscoop Olympia bioscoop en woningen ca. 1927 Utrecht200px Kerk van de H. Antonius van Padua kerkgebouw 1929Heerlen 200pxHuize Casa Blanca woonhuis 1929 Houthem 200px Kweekschool Maria Immaculata schoolgebouw 1928-1929 Heerlen rijksmonument 'Kweekschool Maria Immaculata', op monumenten.nl, geraadpleegd op 30 mei 2024.200pxSint-Theresiaschool schoolgebouw 1930-1931 Maastricht 200px Huis op de Linde woonhuis met kantoor 1931 Heerlen 200px ULO-school schoolgebouw 1931 Heerlen 200px Sint-Theresiakerk kerkgebouw 1932 Ransdaal 200px Monseigneur Laurentius Schrijnenhuis retraitehuis voor vrouwen en meisjes 1932-1933HeerlenAnno 2024 bedrijfsverzamelgebouw 200px Glaspaleis (oorspronkelijk: Modehuis Schunck) warenhuis 1933 Heerlen Anno 2024 een cultureel centrum200px 't Sonnehuijs woonhuis 1933 Maastricht 200px Sint-Monulphus en Gondulphuskerk kerkgebouw 1933 Berg 200px Sint-Bernadettekerk kerkgebouw 1933 Abdissenbosch (Landgraaf)200px Onze-Lieve-Vrouw-van-Lourdeskerk kerkgebouw 1936 Maastricht 200px Mèrthal markthal 1937 Horst 200px Bioscoop Royal bioscoop 1937 Heerlen 200px Huizenblok Oliemolenstraat/Akerstraat woonhuizen 1937 Heerlen Adressen: Oliemolenstraat 1 / Akerstraat 65 A / Akerstraat 65 B200px Kerk van Sint-Pieter beneden kerkgebouw 1938 Maastricht 200px Pand Kneepkens warenhuis 1939 Heerlen Sinds 2022 is het Nederlands Mijnmuseum in het gebouw gevestigd200px Laanderstraat 27 woonhuis met restaurant 1939 Heerlen 200px Geleenstraat 7 woonhuis met winkel 1939 Heerlen 200px Raadhuis van Tegelen raadhuis 1940 Tegelen In 1947 officieel geopend met nieuwe monumentale fronton200px Raadhuis van Heerlen raadhuis 1936-1942 Heerlen Melkcentrale "De Mijnstreek en Omgeving" melkcentrale 1946 Heerlen gesloopt in 1987200px Johannes Berchmansschool schoolgebouw 1948 Maastricht 200px St. Lambertuskerk kerkgebouw 1951 Oirsbeek 200px Sint-Matthiaskerk kerkgebouw 1951 Posterholt 200px Sint-Annakerk kerkgebouw 1953 Heerlen 200px Sint-Nicolaaskerk kerkgebouw 1954-1955 Meijel 200px Dienstgebouw voor gemeentebedrijven Heerlen kantoorgebouw 1955 Heerlen 200px Kantoorgebouw Kruisstraat 80 kantoorgebouw 1955-1956 Heerlen 200px Heilige Geestkerk kerkgebouw 1955-1956 Roermond 200px Onze-Lieve-Vrouw van de Rozenkranskerk kerkgebouw 1956-1957 Treebeek (Brunssum) 200px200px Uitbreiding Sint-Jozefziekenhuis ziekenhuis 1954-1958 Heerlen Frits Peutz ontwierp een nieuwe zusterflat en beddenhuis200px Dienstgebouw Limagas kantoorgebouw 1958 Heerlen 200px Vroom & Dreesmann en Hotel Europe warenhuis en hotel 1958 Heerlen gesloopt in 2018'Thema 6: de moderne stad', op youlearn.ou.nl, geraadpleegd op 25 april 2024.200px Stadsschouwburg schouwburg 1958-1961 Heerlen 200px Jan van Eyck Academie schoolgebouw 1959-1961 Maastricht 200px Provinciehuis Zuid-Holland provinciehuis 1959-1964 Den Haag Twee vleugels van Peutz gesloopt in 1995200px St. Lucaskliniek revalidatiecentrum 1964-1967 Hoensbroek Heerlen Sinds 2009 valt het complex onder de Adelante Zorggroep200px Vroom & Dreesmann warenhuis 1966-1968 Sittard 200px Sint Lucas Ziekenhuis ziekenhuis 1966-1968 Amsterdam verbouwd en uitgebreid in de periode 1998-2004 , 'Bouwen & Slopen: Uitbreiding Lucas Andreas Ziekenhuis', in: Ons Amsterdam, 1 maart 2002. Gebouwen Bètafaculteit Roomsch Katholieke Universiteit Nijmegen universiteit 1969 Nijmegen Deels gesloopt200px Thermenmuseum museum 1975-1977 Heerlen Postuum gebouwd door zonen Jan en Piet Peutz van Bureau Peutz Wordt vervangen door Romeins museum.
Zie ook Lijst van Nederlandse architecten
Verder lezen Arets, W.M.J., W.H.J. van den Bergh & W.P.A.R.S. Graatsma, F.P.J. Peutz architekt 1916-1966 (Eindhoven 1981) Delheij, P.V. & M.J.M. Put, Heerlen Peutz-stad (Heerlen 1994) Emile Hollmann, Frits Peutz, 1896-1974. Beeldbepalend architect (Rotterdam, 2023)
Externe links Beschrijving en een lijst met gerealiseerde gebouwen Website Peutz Architecten Retraitehuis
Peutz, Frits