Delfzijl (; Gronings: Delfziel) is een stad en een van de bestuurscentra van de gemeente Eemsdelta in de Nederlandse provincie Groningen. De haven van Delfzijl is de belangrijkste haven van Noord-Nederland. De stad telt inwoners (, CBS). Tot 2021 lag de stad in de toen opgeheven gelijknamige gemeente. De naam "Delfzijl" betekent zijl (= sluis) in de Delf (= de oude naam van het Damsterdiep). Delfzijl ligt aan de Eems in het uiterste Noordoosten van Nederland. Delfzijl grenst via een zeegrens direct aan Duitsland. De stad heeft een rijke geschiedenis.
Delfzijl is ontstaan in de 13e eeuw door de bouw van een sluis in de Delf, de oude naam voor het Damsterdiep. Door de ligging aan de kust was en is Delfzijl kwetsbaar voor overstromingen, met grote dijkdoorbraken in 1597, 1686, 1717 (Kerstvloed) en 1825. In november 2006 werd tijdens de Allerheiligenvloed de hoogste waterstand gemeten: 4,83 meter boven NAP.
De stad Delfzijl is een van de Nederlandse steden die (hemelsbreed) dichter bij Denemarken liggen dan bij België. Delfzijl ligt op circa 210 km van de Deense grens en circa 242 km van de Belgische grens.De twee andere waarvoor dit geldt zijn Appingedam (circa 215 km tot Denemarken, circa 240 km tot België) en Winschoten (circa 223 km / 228 km). Voor Groningen (235 km / 218 km) en Dokkum (248 km / 215 km) geldt dit bijvoorbeeld niet, deze steden liggen dichter bij België.
De inwoners van Delfzijl droegen vroeger de schimpnamen 'Kraben', 'Krabers' ("krabben") of 'Strandjutters'. Een andere scheldnaam was 'Klokkedaiven', waarvan de herkomst onbekend is.
De agglomeratie Delfzijl - Appingedam - Farmsum vervult binnen Noordoost-Groningen een centrumfunctie. De stad Delfzijl beschikt onder meer over een schouwburg 'De Molenberg', een educatief instituut voor kunst en cultuur, een openbare bibliotheek. In de agglomeratie zijn er diverse instellingen voor basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs en binnen- en buitensportvoorzieningen.
Bezienswaardigheden In Delfzijl en directe omgeving zijn enkele historische bezienswaardigheden aanwezig. Doordat Delfzijl meermalen een strijdtoneel is geweest, zijn er nauwelijks gebouwen van voor de Franse tijd bewaard gebleven. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog is veel vernield.
Grote Waterpoort Aan het einde van de Havenstraat ligt in de dijk de historische Grote Waterpoort. Deze verving in 1833 zijn voorganger uit 1715 en is als enige bewaard van meerdere waterpoorten die Delfzijl kende. De Waterpoort werd in de jaren 70 gerestaureerd en is nog steeds in gebruik. Bij hoge vloed wordt de poort afgesloten door middel van een metalen deur. Aan de havenzijde is een steen met inscriptie die de springvloed van 1962 markeert.
Kleine Waterpoort Aan de oude schans, nabij het 'Jenevergankje' ligt de Kleine Waterpoort. Dit is de plek waar in 1665 Michiel de Ruyter de West-Indische vloot in Delfzijl aan land bracht.
Muzeeaquarium In Delfzijl bevindt zich het Muzeeaquarium Delfzijl, dat bestaat uit een museum en een zeeaquarium. Het museum is onder andere gebouwd in een bunker uit de Tweede Wereldoorlog. Tevens is hier een deel van het in 1982 bij Heveskesklooster gevonden hunebed G5 tentoongesteld. Het aquariumdeel geeft een uitgebreid overzicht van in de Waddenzee voorkomende (levende) dieren. Het museum beschikt verder over vier collecties: de eerste is gewijd aan archeologie, de tweede aan geologie en diverse gesteentes, de derde is een expositie met de maritieme geschiedenis van Delfzijl, modelschepen en andere maritieme attributen en ten slotte is er een schelpencollectie. Het museum moest wijken voor verbreding van de zeedijk, maar werd in 2018 heropend op een nabijgelegen locatie.
Bouwwerken
Enkele andere bijzondere bouwwerken in het centrum zijn: de Munitiekamer uit 1591, het oudste bouwwerk van Delfzijl, uit de tijd waarin de stad nog een vesting was de Centrumkerk uit 1830 aan het Molenbergplein de korenmolen Adam aan het Molenbergplein, die in 1875 vanuit Bedum naar Delfzijl is verplaatst het station Delfzijl uit 1884 van het Standaardtype Sneek de voormalige synagoge uit 1888 het voormalige Gemeentehuis uit 1899 aan de Oude Schans de voormalige school van rond 1900 aan de Binnensingel de Sint-Jozefkerk uit 1924 de voormalige Zeevaartschool Abel Tasman uit 1930, van architect Welleman het Gemeentehuis uit 1937, ook van architect Welleman de Kruiskerk uit 1953 het Eemshotel, uit 1965 een in zee gebouwd buitendijks hotel de haven en de havenboulevard de wandelpromenade over de dijk vanaf het Eemshotel langs de haven, met uitzicht op de haven en op de stad Delfzijl Onder het Eemsmondgebouw (een kenmerkend kantoorgebouw uit 1969 nabij de haven van Delfzijl) werd in de jaren 50 tijdens de Koude Oorlog een atoomschuilkelder aangelegd. De schuilkelder is intact en geschikt voor gebruik. De schuilkelder kende een capaciteit van (slechts) 12 personen en was bedoeld om de plaatselijke autoriteiten onderdak te bieden in geval van een atoomoorlog.
Buiten het centrum zijn de volgende bezienswaardige bouwwerken te vinden:
De wijk Oud West en de vorige locatie van de Zeevaartschool Abel Tasman aan het Abel Tasmanplein, geïnspireerd op de stijl van de Amsterdamse School. Enkele bunkers die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers gebouwd zijn, ten noorden en ten oosten van Delfzijl.
Steenfabriek Fivelmonde In de omgeving van Delfzijl werden in de 19e eeuw veel steenfabrieken gesticht, omdat de Groningse klei uitermate geschikt was om baksteen van te maken. De steenfabriek Fivelmonde in de wijk Fivelzigt is een van de weinige overgebleven complete Groningse steenfabrieken. Er worden sinds de sluiting in 2002 geen stenen meer gemaakt. Tegenwoordig wordt de steenfabriek als industrieel erfgoed beheerd door een stichting.
Historische kerkgebouwen
In de directe omgeving van Delfzijl zijn diverse historische kerkgebouwen te vinden: onder meer de kerk van Krewerd (met een van de oudste kerkorgels van Nederland), de kerk van Uitwierde, de Mauritiuskerk (Marsum), de kerk van Farmsum, de kerk van Holwierde, de kerk van Opwierde, de kerk van Solwerd en midden in het industriegebied de kerk van Heveskes. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van bewaard gebleven historische kerkgebouwen uit de middeleeuwen. Veel kerkgebouwen worden beheerd door de Stichting Oude Groninger Kerken.
Monumenten In de gemeente waren er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Delfzijl (stad) Lijst van rijksmonumenten in Delfzijl (gemeente) Lijst van oorlogsmonumenten in Delfzijl
Geschiedenis De stad Delfzijl kent een rijke geschiedenis. Door zijn strategische ligging is Delfzijl meerdere keren strijdtoneel geweest. Zo is dit het geval geweest in de Spaanse Tijd, Franse Tijd en de Tweede Wereldoorlog.
Ontstaan en haven Delfzijl ontstond in de 13e eeuw bij de bouw van een sluis in de Delf, de oude naam voor het Damsterdiep. De naam "Delfzijl" wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde van 19 juni 1303. Oorspronkelijk lagen er drie sluizen: Slochterzijl, Scharmerzijl en Dorpsterzijl, die vielen onder het Generale Zijlvest der Drie Delfzijlen. Bewoning van het gebied bestond al langer; in 1982 werd onder de wierde Heveskesklooster ten oosten van Delfzijl een hunebed gevonden, wat duidt op bewoning van het gebied circa 3400 v.Chr. De Romein Plinius de Oudere schreef in de 1e eeuw na Christus in zijn Naturalis historia over het gebied en de bewoners (Chauken), die op hoge terpen woonden en bij hoogwater op zeevarenden leken.
Vanaf de 15e eeuw ontwikkelde Delfzijl zich tot een havenstad. Rond 1400 was er een primitief havenbedrijf voor het overladen van zeeschepen op binnenschepen. In de 16e en 17e eeuw werd Delfzijl een uitwijkhaven wanneer de havens van Holland en Zeeland door oorlogsomstandigheden onveilig waren. Prins Maurits bezocht de haven in 1591 met een vloot van 150 schepen, Piet Hein meerde er later aan met de Zilvervloot, en Michiel de Ruyter kwam er in 1665 met de West-Indische vloot en 30 buitgemaakte schepen.
Vesting Delfzijl Middeleeuwen De sluizen van Delfzijl hadden strategisch belang voor waterbeheer en handel. In 1414 bouwde de Oost-Friese krijgsheer Keno tom Broke een versterkt huis in Delfzijl, dat kort daarna werd afgebroken. In 1499 werd een blokhuis gebouwd door graaf Edzard I van Oost-Friesland, maar dit wisselde herhaaldelijk van eigenaar tussen Groningse en Oost-Friese troepen.
Tachtigjarige Oorlog
Alva bezocht Delfzijl op 25 juli 1568 na de Zeeslag op de Eems en maakte plannen om de vesting te versterken, maar door verzet uit Groningen werd dit niet volledig uitgevoerd. In 1591 heroverde Prins Maurits bij de inname van Delfzijl de vesting en versterkte deze met vijf bastions en een brede gracht. Op 12-13 februari 1594 mislukte een Spaanse aanval onder Francisco Verdugo om Delfzijl in te nemen.
Latere geschiedenis thumb|Kaart van de vesting Delfzijl in 1746 In 1665 plande Bernhard von Galen een aanval op Delfzijl, maar hij trok zich terug. In 1672 werd Delfzijl verdedigd door inundatie. De vesting werd in 1696 versterkt door Menno van Coehoorn. In 1833 werd de Waterpoort herbouwd. In 1874 werd de vesting volgens de Vestingwet overbodig verklaard en tussen 1877 en 1886 grotendeels gesloopt.
Franse tijd
In 1796 werden vijf batterijen aangelegd ter versterking van de vesting. In 1799 volgde de bouw van een kazerne en de stationering van een bataljon onder leiding van baron Chassé en Cort Heyligers. In 1811 werd Delfzijl een gemeente en werden de vestingwerken uitgebreid met een blokhuis, kazematten en een tweede gracht. Napoleon benoemde Delfzijl in 1812 als strategisch verdedigingspunt. Tot mei 1814 bleef Delfzijl in Franse handen. Tijdens het Beleg van Delfzijl door Kozakken, Pruisen en Nederlandse troepen onder kolonel Marcus Busch leed de omgeving zware schade. Op 23 mei 1814 gaf de Franse bevelhebber Pierre Maufroy de stad over na de officiële bevestiging van Napoleons overgave.
Ontwikkelingen buiten de vestingwallen Vanaf de 19e eeuw groeide Delfzijl als havenstad. De turfvaart leidde tot meer scheepvaartactiviteiten, en de haven werd gebruikt voor de handel in graan, hout, kunstmest en steenkool. In 1884 kreeg Delfzijl een spoorverbinding met Groningen, wat de handel stimuleerde. In 1876 werd het Eemskanaal gegraven, waardoor Delfzijl afgesneden werd van Farmsum, maar een strategischere positie verwierf. In 1888 werden langs de Eems twee vuurtorens gebouwd in Watum (vuurtoren van Watum) en Delfzijl. Vanaf 1903 werden de havenfaciliteiten uitgebreid met stoomkranen en goederenloodsen. In 1910 en 1929 kwamen er nieuwe spoorlijnen, maar deze werden in 1934 en 1941 weer opgeheven.
Tweede Wereldoorlog
Tijdens de mobilisatie in de jaren 1930 werden kazematten gebouwd bij de haven. Delfzijl werd pas op 11 mei 1940 door Duitse troepen ingenomen. Delfzijl was een steunpunt van de verzetsgroep Zweedse Weg, geleid door dokter Allard Oosterhuis. Vanaf 1943 werd de stad onderdeel van de Atlantikwall, met de bouw van Batterie Nansum in het westen en Batterie Fiemel in het oosten. Tijdens de bevrijding van Delfzijl in april 1945 was Delfzijl een strategisch bolwerk voor de Duitsers. De Canadese troepen leverden zware gevechten om de stad in te nemen. De Duitse verdediging hield stand tot 1 of 2 mei 1945. De binnenstad werd grotendeels verwoest.
Industriële ontwikkeling