Eerwraak of eermoord is de extreemste vorm van eergerelateerd geweld: een gewoonterechtelijk fenomeen waarbij een familie of stam de verloren gegane zedelijke eer meent te kunnen herstellen door het plegen van moord op de veroorzaker van het eerverlies of degene die schuldig bevonden wordt aan het eerverlies. Deze persoon kan een man of een vrouw zijn.
Het gaat daarbij uitsluitend om verlies van de zedelijke eer en wel na een fysieke aantasting daarvan. Het besluit eerwraak te plegen valt alleen als er geen andere oplossing is, zoals een huwelijk. Een persoon kan in principe niet op eigen houtje besluiten eerwraak te plegen; het is een kwestie van de hele familie of de stam. De familie of de stam kan de daad ook achteraf billijken. De term 'eerwraak' is in 1978 bedacht door de Leidse turkoloog Ane Nauta, als pendant van bloedwraak.
Slachtoffers en daders De familie waaruit de dader voortkomt is nagenoeg altijd die van de vrouw. De vrouwelijke slachtoffers van eerwraak zijn doorgaans familie van de dader. Mannelijke slachtoffers van eerwraak zijn vaak uit een andere familie. Een vrouwelijk slachtoffer duidt op een interne familiekwestie, waarbij de vrouw in opspraak is gekomen. Ze heeft gedrag aan de dag gelegd dat voor de sociale omgeving onacceptabel is en waarop haar hele familie wordt afgerekend. Dat gedrag is in de regel instemmen met seksueel contact buiten het huwelijk. De familie heeft hierdoor een probleem met de sociale omgeving gekregen, dat kan worden opgelost door de vrouw die het wangedrag heeft vertoond weg te werken. Een mannelijk slachtoffer betekent dat er sprake van een probleem tussen twee (of meer) families is. Hij heeft zich vergrepen aan een vrouw uit een andere familie. Volgens de eerwraak-gedachte is een familie die niets tegen hem doet laf en eerloos.
Homoseksualiteit Ook homoseksuelen kunnen problemen krijgen met hun families, met name als bekend wordt dat ze de passieve rol aannemen. Ze laten zich immers vrijwillig penetreren. Mannen die dat goedkeuren, staan, zo denkt men, evenmin in voor de vrouwen van hun familie. Ze zijn eerloos en met hen, hun hele familie. De familie heeft een intern probleem, een vlek die dient te worden weggewerkt. Ook homoseksuelen die de 'actieve' rol aannemen, kunnen negatieve gevolgen ondervinden.
Verspreiding In tegenstelling tot wat in het westen vaak gedacht wordt, is eerwraak geen typisch islamitisch, maar een regionaal verschijnsel.Dietrich Oberwittler en Julia Kasselt, Ehrenmorde in Deutschland. Eine systematische Untersuchung ehrbezogener Tötungsdelikte in Familien und Partnerschaften zwischen 1996 und 2005.. In: "Polizei + Forschung", Vol. 42; Keulen, 2011 (studie door het Max-Planck-Institut für ausländisches und internationales Strafrecht in opdracht van het Bundeskriminalamt) De gemeenschap waartoe men behoort, bepaalt hoe normen en waarden worden toegepast. Eerwraak komt voor in Afghanistan, Egypte, Irak, Iran, Israël, Jordanië, Pakistan, India, Syrië, Tsjetsjenië, Zuidoost Turkije, Georgië en Saoedi-Arabië. In Noord-Afrika bestaat weliswaar dezelfde gedachtegang, maar wordt de schuldige (zie verder) in het algemeen niet gedood. In Europa komt eerwraak met name voor in de Kaukasus en Mezzogiorno (Zuid-Italië). Voornamelijk in regio's als Sicilië, Calabrië en Campania.
Of eerwraak in de hier geschetste betekenis elders voorkomt (bijvoorbeeld India, Zuid-Amerika) is sterk de vraag: de voorwaarde is dat de gemeenschap beschikt over dezelfde ideeën over eer als besproken in dit artikel en dezelfde hechte band binnen de familie of de stam heeft. Op voorhand kunnen niet alle doodslagen en moorden worden gezien als gevallen van eerwraak; wellicht gelden volgens het gewoonterecht in die landen andere 'geldige' overwegingen. Kenmerkend voor landen waar eerwraak voorkomt is dat zij een schaamtecultuur kennen, waarin het hebben van eer een voorwaarde is om maatschappelijk te kunnen functioneren.
De Verenigde Naties schatten het jaarlijkse aantal gevallen van eerwraak op vrouwen op 5000. Het aantal hangt uiteraard af van wat er onder eerwraak verstaan wordt.
Toch moet men eerwraak niet relateren aan de islam, want de godsdienst verbiedt eerwraak uitdrukkelijk en voor de komst van de islam kwam eerwraak ook al voor. Het is meer een pre-islamitisch concept dat vooral voorkomt in stamverbanden waar men elkaar nauwer kent dan daarbuiten.
In Nederland zijn er honderden eergerelateerde zaken per jaar (gemiddeld meer dan 490 in 2007, 2008 en 2009), waarvan in 2009 13 met dodelijke afloop. In 95% van de gevallen waarin men eergerelateerd geweld vermoedt, zijn er in ieder geval personen bij betrokken die zelf afkomstig zijn, of een van de ouders, uit een islamitisch land. De meest voorkomende groepen: Koerden, Turken, Marokkanen en Afghanen. In 85% van de gevallen is er sprake van bedreiging en mishandeling. In bijna 10% van de gevallen gaat het om moord/doodslag, pogingen daartoe, ontvoering en verkrachting.Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld (2010), Inzicht in cijfers. Mogelijke eerzaken in 2007, 2008 en 2009. Den Haag: Rijksoverheid. Begin 2013 kwamen in antwoord op Kamervragen ook de eerste cijfers voor 2010, 2011 en 2012 naar buiten: gemiddeld bijna 500 eergerelateerde zaken per jaar, waarvan in de genoemde jaren respectievelijk 13, 11, 9 en 11 met dodelijke afloop.Antwoord op Kamervragen, vergaderjaar 2012-2013, nr. 1237 Het onderzoek 'De Dochters van Zahir' (over opgevangen vrouwen in verband met eergerelateerd geweld) schetst eveneens het beeld dat eergerelateerd geweld in Nederland praktisch alleen bestaat in een islamitisch georiënteerde context. Van de meisjes/jonge vrouwen die tot 1 september 2010 zijn opgevangen was 26% van Turkse afkomst, 24% Marokkaans, 27% Irakees en 23% afkomstig uit een scala aan (voornamelijk niet-westerse) landen.Antwoord op Kamervragen, vergaderjaar 2010-2011, nr. 655 De jaren tussen 2016 en 2025 lieten een forse stijging van het aantal meldingen zien, van minder dan 500 meldingen per jaar, naar omstreeks 700 meldingen per jaar. De toename werd mede veroorzaakt doordat er meer Syriërs naar Nederland zijn gekomen, en omdat eerproblemen eerder worden gesignaleerd.Zorgwekkende stijging meldingen eergerelateerd geweld, vooral onder Syriers NRC, 31 maart 2026
Geïsoleerde gevallen Het is onwaarschijnlijk dat er geïsoleerde gevallen van eerwraak kunnen voorkomen. Het oordeel of het in een bepaald geval voor het eerherstel nodig is eerwraak te plegen, hangt namelijk ook af van de sociale omgeving. De sociale omgeving moet de dood van de 'schuldige' als eerherstel zien. Het doden van de schuldige is niet iets waarmee een familie kan experimenteren: de eer staat namelijk op het spel. In een sociale omgeving waar de 'schuldige' als regel in plaats van gedood verstoten wordt, is moord een overtrokken reactie, en dus wordt de dader en zijn familie in dat geval eerloos. Hierbij dient te worden opgemerkt dat vrouwen vaak de schijn tegen hebben en dat vaak wordt aangenomen dat de verantwoordelijke mannen wel weten wat ze doen.
Geschiedenis Gewoonterechtelijke eigenrichting (bloedwraak en eerwraak) in de genoemde regio is al een eeuwenoud fenomeen en kwam al lang voor de jaartelling voor. In de heilige geschriften van het jodendom, het christendom en de islam staan min of meer expliciete verwijzingen. Een oude vermelding van eerwraak is te vinden in het Bijbel-boek Genesis (34:1-31). In dat verhaal wordt na een ontvoering en verkrachting van Jacobs dochter Dina eerwraak voorkomen door een schikking, maar verbreken twee zoons van Jacob de afspraken door een moordpartij aan te richten onder de familie van de dader. Jacob is het met de moordpartij niet eens. Met andere woorden: deze moordpartij was onterecht en daardoor géén eerwraak. Ook het Bijbelverhaal over Davids dochter Tamar (II Sam. 13), waarin Tamar wordt verkracht door haar oudste broer Amnon die vervolgens wordt gedood door haar andere broer Absalom, lijkt op een eerwraakzaak.
Of eerwraak ook in het oude Rome voorkwam moet worden onderzocht. Kennelijk had de familie-oudste het recht seksueel actieve ongetrouwde dochters of overspelige vrouwen te vermoorden.
Crime passionnel
Eerwraak moet worden onderscheiden van passionele moord (crime passionnel), het doden als gevolg van jaloezie of hartstocht van een ontrouwe geliefde, een misdaad die tot voor kort in de westerse samenleving op een zeker begrip kon rekenen. Tot 1975 kon in Frankrijk een man die zijn vrouw op heterdaad betrapte met een andere man en haar daarom tijdens het plegen van het delict vermoordde, vrijspraak krijgen. Omdat in veel Europese landen het rechtssysteem is gebaseerd op de Franse wet, gold dit ook in veel andere Europese landen. In sommige landen is een crime passionnel nog steeds een verzachtende omstandigheid. In tegenstelling tot de crime passionnel is eerwraak geen impulsieve daad, maar een vonnis; bij betrapping op buitenhuwelijkse seks is een impulsieve reactie, dus zonder overleg met de familie, eervol.
Eerwraak in de islam De straf op overspel volgens de sharia is steniging. Het opleggen van de doodstraf voor overspel mag alleen worden opgelegd door religieuze instanties indien er vier betrouwbare getuigen zijn. Bij het ontbreken van vier getuigen, worden diegenen die een kuise, niet overspelige vrouw beschuldigen in principe gestraft wegens smaad met tachtig slagen en hun getuigenissen worden nooit meer aanvaard op basis van de eerste aya's van soera Het Licht. Ook het zelfstandig doden van verkrachters van familieleden is volgens het islamitisch recht niet toegestaan.
Ondanks dit expliciete verbod vinden in Europa eerwraakzaken plaats onder mensen uit islamitische landen: Although Sikhs and Hindus do sometimes commit such murders, honor killings, both worldwide and in the West, are mainly Muslim-on-Muslim crimes. In this study, worldwide, 91 percent of perpetrators were Muslims. (…) in Europe, Muslims comprised an even larger majority at 96 percent.Chesler, P. Middle East Quarterly, Spring 2010, p. 3-11.
Zedelijke eer In alle menselijke gemeenschappen is het hebben van eer zeer belangrijk. Eer is synoniem met morele reputatie. Voor het sociaal functioneren moet iemand bekendstaan als (moreel) integer en betrouwbaar. In het bijzonder betrouwbaarheid op zedelijk gebied is van belang. Mensen die geen positieve morele reputatie hebben worden vaak door anderen gestigmatiseerd en sociaal uitgesloten. De angst te worden uitgesloten is een existentiële angst.
Mannen hebben een positieve morele reputatie wanneer ze ongevaarlijk worden geacht voor vrouwen in hun gemeenschap. Dat wil zeggen dat iedereen veronderstelt dat ze niet de intentie hebben om vrouwen (of kinderen) seksueel lastig te vallen, laat staan te verkrachten.
In de meeste gemeenschappen hangt de morele reputatie van vrouwen (maar ook van mannen) af van de vraag of ze kuis zijn, dat wil zeggen van hun intentie om geen voorhuwelijkse of buitenhuwelijkse overspelige seks te willen hebben. Voor ongehuwde meisjes hangt dit samen met maagdelijkheid. In het Turks wordt deze seksuele eer zowel voor mannen als voor vrouwen namus genoemd.
Mannen en vrouwen kunnen hun morele reputatie verliezen door moreel wangedrag, maar uiteraard alleen als de mensen in de gemeenschap erachter komen. Veel mensen houden daarom hun wangedrag geheim.
Iemand die wordt gedwongen tot seks of verkracht is, is niet schuldig. Zijn of haar eer is niet in het geding, dat wil zeggen dat een onschuldig verkrachte man of vrouw niet gauw uit de gemeenschap zal worden uitgestoten. Tegelijkertijd rust er wel een 'vlek' op een verkracht persoon. Bovendien kan er twijfel ontstaan aan de onschuld, waardoor aanleiding ontstaat voor verwijten en beschuldigingen (victim blaming).