thumb|Luchtfoto met links de plaats waar de kerk stond thumb|De toren in de westgevel thumb|Abdijkerk, restanten thumb|Sint-Bernardusabdij tijdens het blauwe uur thumb|De Sint-Bernardusabdij in Hemiksem, gravure van Harrewijn uit Les Délices des Pays-Bas (1786) De Sint-Bernardusabdij van Hemiksem (provincie Antwerpen) is een voormalige cisterciënzerabdij, gesticht in 1243, die opgeheven werd tijdens de Franse Revolutie. De abdijheren waren sinds 1243 heer van de heerlijkheid Hemiksem. De gebouwen zijn nu eigendom van de gemeente Hemiksem.
Geschiedenis De abdij is genoemd naar Bernardus van Clairvaux. De stichting van de abdij, eerst in Vremde met de steun van Gillis II Berthout (1236) en daarna verhuisd naar Hemiksem (1243), werd mede mogelijk gemaakt door de steun van de hertogen Hendrik I en zijn zoon Hendrik II van Brabant. De abdij werd door paus Urbanus IV bevestigd. Er wordt aangenomen dat de monniken van de abdij nauw betrokken waren bij de ontginning van klei in de Rupelstreek, en dus bij het maken van baksteen. De benaming paepsteen verwijst nog naar de religieuze invloed.
Op 21 augustus 1566 werd de abdij aangevallen door een groep beeldenstormers.A.F. Marcus, "Abbaye de Saint-Bernard sur l'Escaut à Hemiksem" in: Monasticon Belge, vol. VIII-1, p. 63 Ze vernietigden religieuze kunst en verdreven de monniken. Abt Thomas van Thielt had een dubieuze rol gespeeld en vluchtte naar Duitsland.
In 1672, tijdens het abbatiaat van Johannes van Heymissen, werd de abdij getroffen door een grote brand. Naar aanleiding hiervan besloot het kapittel nieuwe, meer moderne conventsgebouwen te laten oprichten. De huidige abdijgebouwen dateren dan ook uit de 17e en 18e eeuw.
Territoriale invloed De abdij bezat de heerlijke rechten in onder meer Hemiksem, Puurs, Westmalle en Zoersel. De abdijheren bedienden onder meer parochies (patronaatsrecht) in Oudenbosch, Wouw, Gastel, Hoeven, Kapellen en Loenhout. De abdij bezat belangrijke refugiehuizen in Antwerpen, Lier en Brussel. De abt van de abdij zetelde bovendien in de Staten van Brabant. Hierdoor verkreeg de abt aanzienlijke invloed, ook binnen de orde, en vele abten maakten hiervan gebruik om zich in kerkpolitieke aangelegenheden te profileren.
Opheffing De Franse Revolutie leidde tot de opheffing van de abdij, waarna de monniken werden verjaagd en de abdijkerk werd afgebroken. Het zeer rijke religieuze patrimonium, waaronder de omvangrijke bibliotheek en de kerkmeubelen, werd verkocht en bleef bewaard. Dit werd mogelijk doordat de monniken hun waardevolle bezittingen konden verkopen, waarvan een deel zich nu bevindt in de Sint-Bernardusabdij in Bornem. Wat van de bibliotheek overbleef, werd overgebracht naar de Sint-Michielsabdij in Antwerpen. Nadat de gemeenschap in 1796 was verjaagd, werd de abdij verkocht; de monniken zouden er nooit meer terugkeren.
Een deel van het oude en waardevolle kerkmeubilair is bewaard gebleven, waaronder het grote hoogaltaar, de preekstoel, biechtstoelen en een gedeelte van het koorgestoelte. Ondanks deze ramp bleven de meeste conventsgebouwen toch bewaard. De meeste monniken verkeerden in ballingschap, maar wisten hun gemeenschapsleven grotendeels te behouden. Toen de revolutionaire bezetting voorbij was, bleef van de oude abdijkerk weinig over, waardoor een herstart ter plaatse niet mogelijk was. In 1836 kochten zij de Sint-Bernardusabdij in Bornem, waar het monastieke leven werd geherlokaliseerd en een nieuwe gemeenschap tot bloei kwam.
Lotgevallen na de Franse Revolutie De oude abdijgebouwen kregen nadien een nieuwe eigenaar en functie; vanaf 1811 werden ze gebruikt als maritiem hospitaal. In 1821 verbouwde de Antwerpse architect Pierre Bruno Bourla de abdij tot een correctionele gevangenis met grote slaapzalen. Er verbleven 1554 mannen, 457 vrouwen en vele kinderen. Vanaf 1867, toen slaapzalen uit de mode waren en werden vervangen door aparte cellen, werd het complex gebruikt als militair depot. Vlak na de Tweede Wereldoorlog werd het gebruikt als interneringskamp voor collaborateurs. Van 1948 tot 1977 werd het opnieuw door het leger gebruikt. Vanaf 1977 volgde een lange periode van leegstand en verval.
Sinds 1973 is het gebouw beschermd. Het werd door de gemeente aangekocht in 1988. De meeste militaire bijgebouwen werden afgebroken en de Vlaamse Gemeenschap richtte een park in op het domein rond de abdij. De west- en oostvleugel van het gebouwencomplex werden midden jaren '90 gerestaureerd.
Huidige bestemmingen Het administratief centrum van de gemeente Hemiksem in de westvleugel Serviceflats in de oostvleugel Heemkundig museum "Omtrent den Hover" en lokalen van heemkundige kring "Heymissen vzw" in de noordvleugel Gilliot & Roelants Tegelmuseum in de lange middenvleugel Oefenlokalen van de Sint-Sebastiaansgilde van Hemiksem Een zomerbar in een deel van de vroegere abtswoning in de zuidvleugel
Op de evenementenweide naast de abdij vond van 2004 tot 2013 jaarlijks in augustus het gratis vierdaagse festival Casa Blanca plaats.
Abten thumb|De bisschop van Antwerpen was enige tijd titulair abt van de abdij. Het huidige Bisschoppelijk Paleis aan de Schoenmarkt in Antwerpen was een refugiehuis van de abdij. De abten van de Sint-Bernardusabdij (Vremde-Hemiksem-Bornem)
# Naam Ambtsperiode Opmerking 1 Hugo 'E Villariosomissus' van Bierbeke 1237-1243 Abt in Vremde 2 Gosuinus Dreyman 1243-1251 Eerste abt te Hemiksem 3 Balduinus van Gistel 1252-1257 4 Guilelmus van Uytenkerke 1257-1261 5 Arnulphus van Ghestele 1261-1266 zaligverklaard, gedenkdag op 2 maart 6 Guilelmus van Diepenbeke 1266-1272 7 Henricus van Melbreuck 1272-1279 8 Jacobus van Waelhem 1296-1305 9 Raduardus van Mechelen 1305-1308 10 Henricus van Pulle 1308-1311 11 Johannes van Malre 1311-1315 12 Johannes van Steenberghe 1315 13 Henricus Banaert 1315-1341 14 Gosuinus Dreyman 1341-1356 15 Guilelmus van Mortere 1356-1364 16 Johannes van Wesele 1364-1378 17 Petrus Boute 1379 18 Jordanus van Aarschot 1378-1390 19 Johannes van Turnhout 1390-1397 20 Petrus van Santvliet 1397-1423 21 Petrus van Gorchem 1423-1431 22 Petrus van Breda 1431-1453 23 Gerardus van der Donck 1453-1468 24 Martinus Blijleven 1468-1498 25 Romuldus van Eppeghem 1498-1504 26 Johannes de Gross 1504-1505 27 Petrus Cops 1505-1518 28 Marcus Cruyt 1519-1536 Vicaris-generaal 29 Jacobus van der Meeren 1536-1559 30 Thomas van Thielt 1559-1566 Hij werd protestant en afgezet in 1566. In 1567 werd Jacobus Ceeuwen (Oudenbosch, 1530) als nieuwe abt gekozen, maar hij kwam nooit in functie gezien deze functie vanaf toen en tot 1649 naar de Bisschop van Antwerpen ging. 31 Franciscus Sonnius 1570-1576 Bisschop van Antwerpen 32 Jan van der Noot 1576-1586 Bisschopszetel van Antwerpen was vacant 33 Laevinus Torrentius 1586-1595 Bisschop van Antwerpen 34 Guilelmus van Berghen 1598-1601 Bisschop van Antwerpen 35 Johannes Van Mire 1604-1611 Bisschop van Antwerpen 36 Johannes Van Malder 1611- (1631?) 1633 Bisschop van Antwerpen 37 Gaspard Van den Bosch 1634-1649 Bisschop van Antwerpen 38 Judocus Gillis 1649-1660 Eerste abt na de scheiding van het bisdom Antwerpen 39 Johannes van Heymissen 1660-1678 40 Antonius Spanoghe 1679-1706 41 Petrus Pierssens 1706-1716 Prior 42 Cornelius Addriaenssens 1716-1721 Prior 43 Gerardus Rubens 1722-1736 44 Alexander Adriaenssens 1736-1740 45 Edmundus de Vylder 1740-1769 46 Norbertus Bruyndonckx 1769-1780 47 Benedictus Neefs 1780-1790 48 Raphael Seghers 1790-1810 Laatste abt te Hemiksem 49 Robertus Van Ommeren 1856-1895 Eerste abt te Bornem 50 Amadeus De Bie 1895-1901 51 Thomas Schoen 1901-1934 52 Godefridus Indewey 1935-1940 53 Eugenius Dirickx 1941-1955 54 Robertus Peeters 1955-1965 55 Gerardus Wassenberg 1965-1978 Prior-administrator vanaf 1965, abt vanaf 1975 56 Edmundus Van Dam 1987-1993 57 Leo Van Schaverbeeck 1993-2017 Laatste abt, overleden in 2023
Zie ook Sint-Bernardusabdij (Bornem) Cisterciënzers Hemiksem Refugiehuis Sint-Bernardus te Lier Bisschoppelijk Paleis (Antwerpen)
Literatuur A.F. Marcus, "Abbaye de Saint-Bernard sur l'Escaut à Hemiksem" in: Monasticon Belge, vol. VIII-1, p. 31-79
Externe link
Categorie:Cisterciënzenabdij in België Categorie:Klooster in Antwerpen (provincie) Categorie:Voormalig klooster in Vlaanderen Categorie:Onroerend erfgoed in Hemiksem Categorie:Beschermd monument in Vlaanderen Categorie:Hemiksem