thumb|Monumentenschildje voor rijksmonumenten, geïntroduceerd in 2014 Een rijksmonument is in Nederland een zaak (een bouwwerk of object, of het restant daarvan) die van algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde. Een formeel juistere aanduiding is: 'beschermd monument als bedoeld in de Erfgoedwet'.
Tot 2012 moest een monument 50 jaar of langer geleden zijn vervaardigd om in het kader van de Monumentenwet voor bescherming in aanmerking te komen. Per 1 januari 2012 is dit criterium vervallen. Gemeenten en provincies beschermen vaak ook monumenten (die dan worden aangeduid als gemeentelijke en provinciale monumenten).
Eind februari 2015 had Nederland 61.822 gebouwde rijksmonumenten (inschrijvingen, per 31 december 2011 circa 52.000 objecten) met de status rijksmonument, waarvan circa 1500 archeologische rijksmonumenten. Sinds 2007 ligt de nadruk bij nieuwe toekenningen op de wederopbouwperiode.Gebouwde rijksmonumenten, 18 maart 2015Cultureelerfgoed.nl jaarverslag-2011
Inschrijving in het register thumb|Aanwijzing rijksmonumenten in het Polygoonjournaal maart 1974 Rijksmonumenten worden aangewezen door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De rijksmonumenten zijn ingeschreven in het Monumentenregister (Vroeger artikel 1 Monumentenwet 1988, sinds 2015 artikel 3.3 van de Erfgoedwet), dat geautomatiseerd is te vinden in Monumentenregistratiesysteem (MRS), beheerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De informatie in het register is publiekelijk toegankelijk via het Monumentenregister online. De bescherming is altijd aangetekend in de openbare registers van het Kadaster en moet bij verkoop door de verkoper aan de koper worden gemeld. In 2000 werd het project Actualisering Monumentenregister gestart, om het landelijke register bij te werken en betrouwbaarder en toegankelijker te maken.
Rechten en plichten van de bescherming Rechtsgevolg van de bescherming is onder andere dat voor wijzigingen van het monument (zowel binnen als buiten en ook bij zaken als gevelreiniging of het wijzigen van het kleurbeeld) een omgevingsvergunning van het college van burgemeester en wethouders nodig is. In de meeste gevallen zal er eerst voordat er een besluit tot wijziging komen advies gevraagd worden aan de Gemeentelijke adviescommissie, wat verplicht is gesteld in de Omgevingswet. Dit vereiste van een vergunning geldt overigens ook voor vrijwel alle gemeentelijke en provinciale monumenten.
Voor het onderhoud van rijksmonumenten bestaan fiscale faciliteiten. De overdrachtsbelasting bij aankoop van een rijksmonument door particuliere kopers werd in de periode vanaf 1 mei tot en met 31 december 2009 tijdelijk afgeschaft na een uitspraak van het gerechtshof in Den Haag. Zie ook: Regeling rijkssubsidiëring instandhouding monumenten.
Schildje thumb|150px|Het blauw-witte schildje behorend bij de Haagse Conventie
Blauw-wit schildje Sommige (lang niet alle) rijksmonumenten zijn voorzien van een blauw-wit schildje. Dat schildje is in het leven geroepen tijdens de Haagse Conventie van 1954 en duidt een pand aan dat in oorlogstijd beschermd moet worden en kan dus ook voorkomen op moderne panden zoals belangrijke archieven, bibliotheken en musea.Website monumenten.nl De herkenbaarheid van de objecten door dit schildje moet leiden tot eerbiediging van het erfgoed door strijdende partijen tijdens gevechtshandelingen. Het is een internationaal herkenningsteken, dat reeds in vredestijd kan worden aangebracht op bepaalde rijksmonumenten, en waarvan uiterlijk, vorm en gebruik zijn vastgelegd in 1954.Verdrag inzake de bescherming van culturele goederen in geval vaneen gewapend conflict, met Reglement van uitvoering, en een Protocol - 's-Gravenhage, 14 Mei 1954
Rijks- en gemeentelijke schildjes In 2010 begon de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed met plannen voor het introduceren van een apart, afwijkend, schildje voor monumenten die geen blauw-wit schildje mogen dragen.Ik heb een monument en wil graag een blauwwit schildje op de gevel. Waar kan ik dat aanvragen? Op 11 september 2014 werd dit nieuwe schildje door de ANWB gepubliceerd, dat beschikbaar is voor gemeentelijke, provinciale en rijksmonumenten. Het eerste monument dat dit nieuwe schildje kreeg was de Ridderzaal in Den Haag.
Een groot aantal gemeenten in Nederland heeft een eigen schildje op de rijks- en gemeentelijke monumenten. Zo heeft Nijmegen een monumentenschildje in de stadskleuren rood en zwart. Op het schildje van een rijksmonument in Nijmegen staat een goudgele Nederlandse leeuw in de onderste punt van het schildje. Een gemeentelijk monument heeft in de onderste punt een witte dubbelkoppige adelaar met in het midden een dubbelstaartige leeuw uit het wapen van Nijmegen.
Tijdelijke beleidsregel aanwijzing beschermde monumenten Op 1 juli 2007 ging een tijdelijke beleidsregel van kracht (Tijdelijke beleidsregel aanwijzing beschermde monumenten 2007) in opdracht van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Ronald Plasterk, waarin de aanwijzing van rijksmonumenten tot 1 januari 2009 werd opgeschort voor zaken gebouwd voor 1940. Alleen bij hoge uitzondering worden beschermde rijksmonumenten aangewezen, alleen wanneer de zaak behoort tot de ongeveer 100 meest waardevolle monumenten die zijn gebouwd in de periode 1940 tot en met 1958 (de z.g. wederopbouwarchitectuur). Deze lijst werd in de herfst van 2007 gepubliceerd, zie: Top 100 Nederlandse monumenten 1940-1958. Een groot aantal bouwwerken op die lijst is nadien inderdaad aangewezen als rijksmonument, enkele werden afgewezen. De minister koos voor deze beleidsregel omdat hij snel met de modernisering van de monumentenzorg wilde beginnen.
Een vergelijkbare maatregel gold voor de periode juli 2006 tot juli 2007.
Kritiek op monumentenbeleid Op de aanwijzing tot (rijks)monument bestaat kritiek vanuit professionele hoek. Aanwijzingsargumentaties zouden soms onder andere ernstig tekortschieten en voorzien zijn van gefantaseerde "feiten". Daarnaast zou door te ruimhartige toekenning te weinig restauratiegeld voor zeer belangrijke bouwwerken overblijven en zouden de gejuridiseerde procedures in het voordeel zijn van belangengroepen met kennis van zaken.Architectuurhistoricus professor Auke van der Woud in het VPRO-programma De slag om Nederland, aflevering Hoogvliegers, 24 september 2012
In bredere zin wordt onder meer gesproken over behoudzucht.Volkskrant, Rem Koolhaas, : ‘Er is een obsessie met behoud’, 30 augustus 2010.Ronnie Weessies, OMA stipt gevaren behoudzucht aan, 2 september 2010, op: architectenweb.nl. Particulieren en ondernemingen kunnen/konden tevens monumentenzorg als een hindermacht ervaren als ze gehinderd blijken/bleken te worden in hun bouwplannen.Dirk Snoodijk, De modernisering van de monumentenzorg. Structureler, breder, eenvoudiger, in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - 1 - winter 2010, blz. 5-9.Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg, september 2009. Tevens is de vraag of er verschillen zijn in het toezicht en het handhaven tussen monumenten in handen van de overheid en die van particulieren.
Lijsten van rijksmonumenten per provincie De lijsten bevatten een onderverdeling van de rijksmonumenten per gemeente in de betreffende provincie.
Gemeenten met de meeste rijksmonumenten Een overzicht van de 25 gemeenten met de meeste inschrijvingen in het rijksmonumentenregister; stand van zaken 15 oktober 2024.Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Monumentenregister, 15 oktober 2024. Het aantal objecten kan afwijken, omdat enerzijds ook onderdelen van een object een aparte inschrijving kunnen hebben, en anderzijds meerdere panden/adressen soms onder één inschrijving kunnen vallen. #GemeenteInschrijvingenLijst 1. Amsterdam7684Lijst van monumenten in Amsterdam 2. Maastricht1674Lijst van rijksmonumenten in Maastricht 3. Utrecht1593Lijst van rijksmonumenten in Utrecht 4. Leiden1243Lijst van rijksmonumenten in Leiden 5. Haarlem1176Lijst van rijksmonumenten in Haarlem 6. Den Haag1164Lijst van rijksmonumenten in Den Haag 7. Middelburg1156Lijst van rijksmonumenten in Middelburg 8. Dordrecht879Lijst van rijksmonumenten in Dordrecht 9. Groningen844Lijst van rijksmonumenten in Groningen 10. Schouwen-Duiveland823Lijst van rijksmonumenten in Schouwen-Duiveland 11. Leeuwarden822Lijst van rijksmonumenten in Leeuwarden 12. Stichtse Vecht795Lijst van rijksmonumenten in Stichtse Vecht 13. Súdwest-Fryslân734Lijst van rijksmonumenten in Súdwest-Fryslân 14. Delft696Lijst van rijksmonumenten in Delft 15. Rotterdam617Lijst van rijksmonumenten in Rotterdam 16. Deventer585Lijst van rijksmonumenten in Deventer 17. Alkmaar576Lijst van rijksmonumenten in Alkmaar 18. Arnhem 565Lijst van rijksmonumenten in Arnhem 19. Het Hogeland563Lijst van rijksmonumenten in Het Hogeland 20. Breda546Lijst van rijksmonumenten in Breda 21. 's-Hertogenbosch543Lijst van rijksmonumenten in Den Bosch 23. Kampen531Lijst van rijksmonumenten in Kampen 22. Harlingen529Lijst van rijksmonumenten in Harlingen 24. Noardeast-Fryslân505Lijst van rijksmonumenten in Noardeast-Fryslân 25. Waadhoeke503Lijst van rijksmonumenten in Waadhoeke
Steden met de meeste rijksmonumenten (De aantallen zijn vanzelfsprekend lager dan van de betreffende gemeenten) #StadInschrijvingen 1. Amsterdam7356exclusief Driemond, Schellingwoude, Durgerdam, Ransdorp, Zunderdorp en Holysloot 2. Maastricht1653exlusief Itteren en Borgharen 3. Utrecht1506exclusief Vleuten, De Meern en Haarzuilens 4. Leiden 1243 5. Haarlem 1142exclusief Spaarndam 6. Den Haag 1165 7. Middelburg 1139 8. Dordrecht 879 9. Delft 696 10. Groningen 686 11. Rotterdam 599 12. Leeuwarden 610 13. Zierikzee 557 14. Arnhem 565 15. Deventer 543 16. 's-Hertogenbosch519 17. Harlingen 513 18. Kampen 508 19. Zwolle 481 20. Breda 477 21. Amersfoort 451 22. Alkmaar 380 23. Zutphen 394 24. Hoorn 368exclusief Zwaag en Westerblokker 25. Brielle 364 26. Enkhuizen 361 27. Gouda 354 28. Wassenaar 338 29. Bergen op Zoom 304 30. Vlissingen 293
Actualiteit van deze gegevens: 15 oktober 2024
Steden met de meeste rijksmonumenten in de binnenstad zijn: #StadInschrijvingen binnenstadToelichting 1. Amsterdam 6.280 Het stadsdeel Centrum; grofweg het gebied tussen de Singelgracht en het IJ 2. Maastricht 1.488 De wijk Binnenstad; grofweg het gebied binnen de singels 3. Leiden 1.176 De districten Binnenstad-Noord en Binnenstad-Zuid 4. Utrecht 1.127 De wijk Binnenstad; bestaande uit het gebied binnen de grachten plus enkele aangrenzende buurten 5. Middelburg 1.099 De buurt Binnenstad 6. Haarlem 931 De wijk Centrum; bestaande uit het gebied tussen de singels en het Spaarne, plus de Spaarnwouderbuurt. 7. Dordrecht 820 (circa) De wijk Binnenstad 8. Delft 640 (circa) De wijk Binnenstad 9. Zierikzee 560 (circa) Het gebied binnen de grachten rond de voormalige stadsmuur 10. Groningen 398 Het deel van de wijk Binnenstad dat ligt binnen de Diepenring
Actualiteit van deze gegevens: 15 oktober 2024
Rijksmonumenten waarvan het Rijk eigenaar is De rijksoverheid heeft sommige rijksmonumenten zelf in eigendom. In 2014 heeft het Rijk 29 monumentencomplexen ondergebracht in de NMO die hiervoor gelijktijdig de Stichting Monumentenbezit heeft opgericht. Oorspronkelijk waren er dit 34, maar 5 zijn er uiteindelijk toch bij het Rijk zelf gebleven.
Zie ook Beeldbepalend of karakteristiek pand Beschermde stads- en dorpsgezichten Materieel (cultureel) erfgoed Gemeentelijk monument Provinciaal monument Beschermd monument (Caribisch Nederland) Lijst van oorlogsmonumenten in Nederland Monumenten van geschiedenis en kunst, publicatie van de rijksoverheid Monumentenzorg Top 100 der Nederlandse rijksmonumenten Bouwhistorie
Externe links Rijksdienst voor het cultuurerfgoed Zoeken in het Rijksmonumentenregister