Jan Gerhard Toonder (Rotterdam, 18 juli 1914 – Amsterdam, 25 augustus 1992) was een Nederlands schrijver en dichter. Hij was de broer van tekenaar en scenarist Marten Toonder.
Na een carrière bij onder meer J.M. Meulenhoff en Elsevier verschenen vanaf 1947 vrijwel al zijn boeken bij De Bezige Bij. Deze uitgeverij had hij via illegaal werk in de Tweede Wereldoorlog leren kennen. Hij gebruikte naast zijn eigen naam de pseudoniemen Toon Gerhard, Jurgen Abel, Jan Nielsen en Gerard Spiegel.
Toonder was aanhanger van de westerse astrologie. In Het astrologisch argument schreef hij samen met John Anthony West een uitgebreide verdediging van de astrologie. Hij publiceerde verder artikelen over astrologie in de tijdschriften Spica en Symbolon en regelmatig in het tijdschrift Bres.
Hij werkte ook mee aan een aantal films van de Toonder Studio's van zijn broer Marten, zoals The Golden Fish (1952), geregisseerd door Harold Mack. Daarna maakte hij samen met regisseur Han van Gelder Globobbo (1953), The conquered planet (1953) en Verzonken klokken (1957). Zijn broer Marten illustreerde enkele van zijn boeken.
Zuivering Wegens bevordering van vijandelijke propaganda legde de Ereraad voor Letterkunde Toonder na de Tweede Wereldoorlog op 18 september 1945 voor de periode van één jaar, ingaande op 5 mei 1945, een maatregel op waarbij hij werd "uitgesloten van iedere publicatie van oorspronkelijk dan wel van vertaald werk, het samenstellen van bloemlezingen, het doen of laten opvoeren en voordragen van door hem geschreven werk, van het mededingen naar prijsvragen (zij het ook in manuscript), van het aan de markt brengen of doen brengen van reeds verschenen werk of herdrukken en van ieder ander optreden in het openbaar op het gebied der kunst". De Centrale Ereraad voor de Kunst vernietigde op verzoek van Toonder in hoger beroep deze uitspraak in februari 1948 en legde hem gelijktijdig de nieuwe maatregel "afkeuring van de houding" op.Zuivering, Nederlandsche Staatscourant, 23 februari 1948, p. 4
Bibliografie 1936 - Pim en Puckie (onder het pseudoniem Toon Gerhard) 1937 - Circus Valdibomba (onder het pseudoniem Toon Gerhard) (Digitale versie) 1938 - De schimmelhof (onder het pseudoniem Toon Gerhard) 1939 - Een man zet door (romandebuut) 1940 - Uitvaart (Digitale versie) 1941 - Vreemdeling in Babylon. Roman (Digitale versie) 1941 - De dag na Bethlehem (een geromantiseerd (kerst)verhaal over de onderdrukking van het joodse volk onder de Romeinen, geschreven op uitnodiging van Johannes Pieter Klautz van uitgeverij Elsevier) (Digitale versie) 1944 - Schippers naast God (Digitale versie) 1944 - Het vuur (gedichten) (Digitale versie) 1945 - Rechtsherstel. Bevat: Voor het voetlicht. Een verdediging door J. Gerhard Toonder; Een jurist aan het woord. De Eereraden van de kunstenaarsberoepen, hunne bevoegdheden en de rechtskracht hunner uitspraken door H.M. v.d. Brugh (Digitale versie) 1945 - Keukenkrabbels (Digitale versie) 1945 - Geef ons heden ons dagelijksch brood. "Deze uitgave werd in den hongerwinter in het verborgene voorbereid" 1945 - Metro 10-tal 1946 - Het Puin aan de Rotte (Digitale versie) 1946 - Vagevuur 1947 - De Schuld (Digitale versie) 1947 - El Dorado. Roman (Digitale versie) 1948 - Gevecht om genade. Roman (Digitale versie). In 1960 herschreven als: Vlaggen in de nacht 1948 - Vanaf dit moment (Digitale versie) 1951 - Rossen rijden reizen, door Margje & Jan Gerhard Toonder (Digitale versie) 1954 - Klei en zout water, M. Toonder Senior; bew. door Jan Gerhard Toonder (Digitale versie) 1954 - Heksenest (Digitale versie) 1959 - Eiland in de verte 1960 - De oudste ochtend. Vervolg op: Eiland in de verte 1963 - Hannibal en de ratten 1965 - Blijf zitten waar je zit. Bevat: Blijf zitten waar je zit; Standbeeld van een onbekende; De engelen komen te zelden; Met trompetten en trommen; Gekken pesten; De soldaten van Silurië; Dingen van de nacht; Bevrijd van veters 1966 - Opstaan op zaterdag 1969 - De tijger in de staart 1970 - Hier klopt iets niet (herdruk) 1970 - Kasteel in Ierland (Boekenweekgeschenk) 1974 - Xander (stripverhaal) 1975 - De dronken kanarie (autobiografisch) 1976 - De spin in de badkuip (autobiografisch) 1979 - Het meeuwenjong, Marten senior en Jan Gerhard Toonder . Eerder als afzonderlijke delen uitg.: Eiland in de verte, 1959; De oudste ochtend, 1960 1981 - De hartjacht. Roman 1988 - De waakzaamheid. Roman 1989 - Oude mannen moesten beter weten. Roman 1991 - De krekel in de herfst (gedichten) 2010 - Zelfportret in verhalen. Een bloemlezing
Vertalingen 1943 - Het bonte leven van Peter Paul Rubens door F.R. Lehmann 1944 - Ivar Halling's liefde voor een leelijke vrouw door Bengt Berg. In werkelijkheid vertaald door Han G. Hoekstra die de naam van Toonder met diens toestemming gebruikte 1948 - Het dorp in de bergen. Vert. van: The mountain village door Tsjoen Tsjan Je 1950 - Kruid der genade. Vert. van: Herb of grace door Elizabeth Goudge, 1948 1959 - Oost is oost. Vert. van: East is east door George Mikes 1969 - Osborne's rebellen. Vert. van: Osborne's army door John Anthony West, 1966 1970 - Heft hoog de nokbalk, timmerlieden; Seymour, een introduktie. Vert. van: Raise high the roofbeam, carpenters, 1955; Seymour, an introduction, 1959 door J.D. Salinger 1971 - Het astrologisch argument . Vert. van: The case for astrology, J.A. West and J.G. Toonder 1976 - De oorlogsheld . Vert. van: The man who won the medal of honour door Len Giovannitti, 1973
Privé Zijn roepnaam was Jan.Marten Toonder (1996) De Wonderzee, in: Magisch Panorama. Panorama Mesdag, een belevenis in ruimte en tijd, p. 165-167 Hij trouwde op 18 maart 1942 met de schrijfster en schilderes Margje Herblot (1908-1991). Het huwelijk werd op 18 september 1953 door echtscheiding ontbonden.Persoonskaart gemeente Amsterdam Margje Herblot stadsarchief Amsterdam
Externe links
Jan Gerhard Toonder op Lastdodo.nl
Categorie:Nederlands dichter Categorie:Nederlands schrijver Categorie:Nederlands astroloog