Het Kruisplein is een langgerekt plein in het centrum van Rotterdam, op de overgang tussen het stadscentrum en het Oude Westen. Het loopt van het Weena en het Stationsplein in zuidelijke richting naar de Westersingel, Mauritsweg en West-Kruiskade. Aan de zuidoostzijde sluit het Schouwburgplein aan.
Vooroorlogse geschiedenis De omgeving van het huidige Kruisplein werd vanaf het midden van de negentiende eeuw in belangrijke mate bepaald door de Rotterdamsche Diergaarde. Deze werd in 1857 aangelegd op terreinen tussen de Kruiskade en de spoorlijn en besloeg een groot deel van het gebied waar tegenwoordig het Kruisplein en Stationsplein liggen. De Westersingel werd om het terrein van de diergaarde geleid; de huidige Diergaardesingel herinnert nog aan deze situatie.
De Kruiskade en de West-Kruiskade vormden destijds één doorgaande oost-westroute. Bij de zuidzijde van het huidige Kruisplein liep deze verbinding via de Diergaardebrug over de Westersingel. Het belangrijkste spoorwegstation van Rotterdam lag aanzienlijk verder naar het oosten dan tegenwoordig. Het in 1877 geopende station Delftse Poort lag nabij het huidige Delftseplein. Het Kruisplein had daardoor nog niet de functie van rechtstreekse verbinding tussen het station en de westelijke binnenstad die het later zou krijgen.
Het Kruisplein was vóór de oorlog al als stedelijke ruimte herkenbaar. In 1925 gebruikte gemeenteraadslid en architect Jan Verheul Dzn. het plein tijdens een gemeenteraadsdebat als voorbeeld van een volgens hem rommelig ingerichte openbare ruimte. Op een door hem gemaakte tekening stonden onder meer een politiepost, urinoir, kiosken en reclamezuilen, met de Diergaarde op de achtergrond.
In de jaren dertig werd besloten de inmiddels door de stad ingesloten dierentuin te verplaatsen naar Diergaarde Blijdorp. De verhuizing was al begonnen toen de oude diergaarde in mei 1940 zwaar werd getroffen door oorlogsgeweld. In hetzelfde jaar werd de nieuwe diergaarde in Blijdorp in gebruik genomen.
Wederopbouw en huidige inrichting Na de oorlog veranderde het gebied rond het Kruisplein ingrijpend. De vooroorlogse doorgaande verbinding tussen Kruiskade en West-Kruiskade verdween bij de wederopbouw en het voormalige diergaardeterrein kreeg een nieuwe stedenbouwkundige inrichting.
Van 1946 tot 1959 stond op het Kruisplein de tijdelijke bioscoop Lutusca. De naam was samengesteld uit Lumière, Tuschinski en Scala, de drie bioscoopondernemingen die bij de oprichting betrokken waren. Het gebouw was aanvankelijk voor vijf jaar bedoeld, maar bleef dertien jaar in gebruik. Op een deel van het voormalige diergaardeterrein werd het Bouwcentrum gebouwd, dat in 1949 werd geopend en in de daaropvolgende decennia langs het Weena en Kruisplein werd uitgebreid.
Een belangrijke verandering volgde in 1957 met de opening van het nieuwe Rotterdam Centraal naar ontwerp van Sybold van Ravesteyn. Het belangrijkste station van de stad kwam daarmee op de huidige locatie te liggen en het Kruisplein kwam rechtstreeks in het verlengde van het Stationsplein te liggen.
In de daaropvolgende decennia raakte de omgeving van het Kruisplein geleidelijk verder verdicht. In de jaren zestig kreeg de omgeving aan de zuid- en oostzijde van het plein verder vorm. Op de kop van de Westersingel werd in 1965 het verzetsmonument Ongebroken Verzet van Hubert van Lith onthuld. Het bronzen beeld herdenkt de verzetsmensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen. Een jaar later opende aan de oostzijde concert- en congresgebouw de Doelen. Aan de zijde van het Kruisplein bevinden zich de entrees van de Jurriaanse Zaal en de Willem Burger Zaal, aan respectievelijk Kruisplein 30 en 40. Aan Kruisplein 26 is Codarts gevestigd, de Rotterdamse hogeschool voor muziek, dans en circus.
Aan de westzijde werd in 1985 een wooncomplex van het toen jonge architectenbureau Mecanoo voltooid. Het complex was het resultaat van een prijsvraag voor jongerenhuisvesting en werd ontworpen als overgang tussen de schaal van de negentiende-eeuwse bebouwing van het Oude Westen en die van het naoorlogse centrum. De kantooruitbreidingen van het Bouwcentrum aan deze zijde werden later onderdeel van het kantorencomplex Weenapoint. Een deel daarvan werd vanaf eind 2024 gesloopt om plaats te maken voor The Modernist, een door MVRDV ontworpen woon- en kantoorcomplex dat de westelijke pleinwand opnieuw vormgeeft.
Aan de noordoostzijde kwam rond de eeuwwisseling de Millenniumtoren gereed. In het gebouw is het Rotterdam Marriott Hotel gevestigd. In de directe omgeving ligt tevens het winkel- en kantorencomplex Central Plaza, voorheen Rotterdam Plaza. Aan de zuidoostelijke zijde werd in 2013 het opvallende rood uitgevoerde complex Calypso voltooid, naar ontwerp van de Britse architect Will Alsop. Het complex op de hoek van het Kruisplein en de Mauritsweg omvat woningen, kantoren en commerciële ruimten; ook de nieuwe Pauluskerk maakt deel uit van het geheel.
Bij de vernieuwing van Rotterdam Centraal werd ook de openbare ruimte tussen het station en de binnenstad opnieuw ingericht. Het Stationsplein en Kruisplein gingen daarbij sterker één ruimtelijke as vormen. Het Kruisplein werd in 2015 ingericht als een brede, met bomen omzoomde en grotendeels natuurstenen wandelpromenade, die als een 'rode loper' van het station naar de binnenstad werd gepresenteerd.
Recente ontwikkelingen In het kader van de Rotterdamse MobiliteitsAanpak (RMA) werd in 2020 op het Kruisplein en het nabijgelegen Eendrachtsplein gedurende enkele maanden geëxperimenteerd met het weren van doorgaand gemotoriseerd verkeer. Daarmee werd beoogd het doorgaande verkeer te verminderen en meer ruimte te creëren voor voetgangers en fietsers; ook leefbaarheid, luchtkwaliteit en verkeersveiligheid maakten deel uit van de doelstellingen. Na afloop werd de oude verkeerssituatie hersteld. In de daaropvolgende jaren werkte de gemeente verder aan plannen voor een andere verkeersinrichting van het Kruisplein en Eendrachtsplein.
In 2024 volgden nieuwe verkeersmaatregelen in het kader van het gemeentelijke beleid om het centrum autoluwer te maken. Daarbij werd de verbinding over het Kruisplein vanaf de Mauritsweg en het Schouwburgplein naar de West-Kruiskade, en in omgekeerde richting, voor gemotoriseerd verkeer afgesloten. Ondernemers en bewoners uit omliggende straten uitten zorgen over onder meer de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en economische gevolgen.
De bereikbaarheid van de West-Kruiskade verslechterde verder door de bouw van het woon- en kantoorcomplex The Modernist aan de westzijde van het Kruisplein. Hiervoor werd ook de westelijke rijbaan tussen het Weena en de West-Kruiskade afgesloten. Om de bereikbaarheid te verbeteren werd in maart 2025 tijdelijk weer een verbinding vanaf het Schouwburgplein naar de West-Kruiskade opengesteld. In de omgekeerde richting bleef de doorgang gesloten en moest verkeer vanuit de West-Kruiskade rechtsaf de Westersingel op.
Het verkeersbesluit uit 2024 werd in mei 2025 na bezwaar geheel herroepen, omdat de door de bouw van The Modernist gewijzigde verkeerssituatie opnieuw moest worden beoordeeld. De tijdelijke situatie werd vervolgens vastgelegd in een nieuw verkeersbesluit van 7 augustus 2025. Daarbij bleef verkeer vanaf het Schouwburgplein naar de West-Kruiskade mogelijk, terwijl verkeer in omgekeerde richting verplicht via de Westersingel moest rijden.
Een volgende wijziging hangt samen met het geplande groot onderhoud aan de Westersingel. Tijdens deze werkzaamheden wordt ook de huidige uitrijroute vanaf de West-Kruiskade afgesloten. De gemeente wil daarom aan het oostelijke uiteinde van de West-Kruiskade een tijdelijke keerlus aanleggen, waarmee verkeer bij het Kruisplein moet keren en over de West-Kruiskade terugrijden. Bij ingebruikname daarvan wordt tevens de verbinding vanaf het Schouwburgplein naar de West-Kruiskade gesloten. Bewoners en ondernemers hebben als alternatief gepleit voor het openhouden van de verbinding over het Kruisplein voor gemotoriseerd verkeer in beide richtingen, totdat zowel de bouw van The Modernist als de werkzaamheden aan de Westersingel zijn afgerond. De aanleg van de keerlus werd in augustus 2025 uitgesteld omdat het onderzoek voor de benodigde vergunningen nog niet was afgerond.
In februari 2026 verlengde de gemeente de tijdelijke verkeersmaatregelen tot 1 juli 2028, of zoveel korter of langer als voor de werkzaamheden noodzakelijk is. De verlenging werd met name gemotiveerd met de voor de bouw van The Modernist benodigde bouwruimte. Bewoners voerden daartegen aan dat deze bouwgebonden motivering geen zelfstandige verklaring bood voor verkeersbeperkingen op andere delen van het plein.
De verkeersmaatregelen hebben geleid tot meerdere bezwaar- en beroepsprocedures. In 2026 kwam daarnaast naar buiten dat een afsluiting gedurende een periode zonder het vereiste verkeersbesluit in stand was gebleven en dat binnen de politie eerder negatief was geadviseerd over onderdelen van de voorgenomen verkeersmaatregelen.
Openbaar vervoer Op het Kruisplein komen veel tramlijnen samen. Over het plein rijden de tramlijnen 1, 4, 5, 6, 7, 8 en 11.
Parkeergarage Kruisplein Sinds 2013 bevindt zich onder het Kruisplein een parkeergarage met vijf parkeerlagen en plaats voor 760 auto's. Via een circa 200 meter lange ondergrondse verbinding hebben auto's vanaf de Weenatunnel toegang tot de garage. Een ondergrondse rotonde biedt tevens toegang tot de parkeergarage onder het Schouwburgplein. De voormalige afzonderlijke ingang van de Schouwburgpleingarage onder de Pathé-bioscoop op het Schouwburgplein kwam hierdoor te vervallen.
In het dak van de Kruispleingarage is tevens een ondergrondse waterberging opgenomen. Deze staat in verbinding met de Westersingel en kan bij hevige neerslag tijdelijk water uit de singel opvangen. Wanneer het waterpeil weer daalt, stroomt het grootste deel van het opgeslagen water terug naar de singel.
Fotogalerij
Categorie:Plein in Rotterdam Categorie:Straat in Rotterdam Centrum