thumb|Hoorcollege 'Waarom zetten klokkenluiders hun leven voor ons op het spel?' - Universiteit van Nederland Een klokkenluider is iemand die een misstand openbaar maakt.

Definitie Er worden voor het begrip verschillende definities gehanteerd: Een werknemer die misstanden in zijn bedrijf of organisatie naar buiten brengt (Van Dale), al dan niet anoniem. Iemand die van binnen de handelende organisatie illegaal handelen, misstanden, of onrecht binnen bestaande machtssystemen openlijk aan de kaak stelt. Iemand die door zijn/haar werk kennis heeft van een redelijk vermoeden van een misstand die raakt aan het maatschappelijk belang. Wet Huis voor klokkenluiders

Typering Een klokkenluider kan een integer persoon zijn, maar ook iemand die aanvankelijk aan de bekritiseerde praktijken heeft meegedaan, vervolgens spijt kreeg en de misstanden openbaar maakt. Persoonlijke motieven kunnen ook ten grondslag liggen aan het klokkenluiden, zoals bescherming van de eigen reputatie, persoonlijke wraakacties, of het hinderen van een collega-concurrent uit carriere-motieven.

Doorgaans wordt het de klokkenluider initieel niet in dank afgenomen informatie naar buiten te hebben gebracht. Dikwijls verliest hij zijn baan bij de betreffende organisatie, zaak of instelling. Ad Bos kon in de bouwsector geen baan meer vinden. Paul van Buitenen werd een paria en moest worden overgeplaatst, maar werd later verkozen als lid van het Europees Parlement. Tegen Christoph Meili werd een arrestatiebevel uitgevaardigd. Fred Spijkers werd als politiek crimineel bestempeld en schizofreen verklaard. Mordechai Vanunu werd ontvoerd en tot langdurige gevangenisstraf in isolement veroordeeld. In de documentaire Stank voor dank, die op 17 oktober 2016 voor het eerst op televisie werd uitgezonden, kwam een aantal klokkenluiders aan het woord over wat zij hebben ervaren zowel tijdens als na de openbaarmaking van misstanden. Uit een onderzoek dat de FNV rond het jaar 2000 hield, bleek dat van de 119 als klokkenluiders aan te merken werknemers bij de overheid en het bedrijfsleven die werden ondervraagd, 37% zich bedreigd en onder druk gezet voelde, 35% in de ziektewet belandde, 8% geschorst werd en 40% uiteindelijk ontslag kreeg.

Nederland Wet Huis voor klokkenluiders Op 1 juli 2016 is de Nederlandse Wet Huis voor klokkenluiders in werking getreden. De wet voorziet in de oprichting van het Huis voor Klokkenluiders,https://huisvoorklokkenluiders.nl dat tevens vanaf 1 juli 2016 operationeel werd. Het Huis heeft tot taak het adviseren en verwijzen van melders, en het doen van onafhankelijk onderzoek naar de melding. Het Huis kan wettelijk geen bescherming bieden aan melders; daarvoor moeten zij naar de rechter.

Het oorspronkelijke initiatiefwetsvoorstel uit 2012 is na kritiek uit verschillende hoeken aangepast. Transparency International Nederland (TI-NL), een internationale niet-gouvernementele organisatie (NGO) die zich inzet tegen corruptie, heeft gelobbyd voor een betere bescherming van klokkenluiders en een verruiming van de wet voor wat betreft het werknemersbegrip: zelfstandigen, uitzendkrachten, stagiaires en gedetacheerde werknemers mogen volgens de huidige wet wel melden, maar zijn nog niet beschermd.

Jurisprudentie De bescherming van melders in de publieke sector door de rechter is weerbarstig.Bespreking Centrale Raad van Beroep-uitspraken. Gearchiveerd op 22 januari 2022. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft een zestal criteria opgesteld voor rechtsbescherming van de melder. Uitspraken van het Hof zouden de basis moeten vormen voor de jurisprudentie in de landen van de Raad van Europa. Uit ervaring tot op heden komt naar voren dat klokkenluiders door de rechter niet altijd als zodanig worden herkend.http://www.riskcompliance.nl/news/caroline-raat-de-klokkenluider-is-dood-lang-leve-de-melder/. Gearchiveerd op 4 augustus 2023. Omdat de term klokkenluider veel gevoelens oproept, wordt door Transparency International gepleit voor een meer neutrale term.https://web.archive.org/web/20190505082207/http://www.transparency.nl/wp-content/uploads/2017/07/Transparency-International-over-wetsvoorstel-Huis-voor-Klokkenluiders.pdf

Interne procedure De wet stelt verplicht dat organisaties met meer dan 50 medewerkers een interne meldprocedure moet hebben. Hoofdregel is dat een melder eerst intern de misstand moet hebben aangekaart, voordat hij naar het Huis voor klokkenluiders kan. In het boek Mensen met macht (2007) staat dat dit vaak niet werkt.Caroline Raat, Mensen met Macht, Bju, 2007 Vooral als de melding gaat over niet-integer handelen door directie of bestuurders, bijt een interne regeling in haar eigen staart: leidinggevenden zijn immers degenen die een eindoordeel over de melding (en over de melder) zullen vellen.

Rol vertrouwenspersoon In de interne procedure moet ook beschreven zijn waar een melder vertrouwelijk advies in kan winnen. Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een adviseur van de afdeling Advies van het Huis voor Klokkenluiders, een advocaat, een jurist van een vakbond, een jurist van een rechtsbijstandsverzekeraar. Ook worden vertrouwenspersonen genoemd. Het ministerie van SZW maakt daarbij onderscheid tussen vertrouwenspersonen Integriteit (VPI) en vertrouwenspersonen voor ongewenste omgangsvormen (VPO).https://www.arboportaal.nl/documenten/publicatie/2021/07/01/informatieblad-vertrouwenspersoon. Gearchiveerd op 30 april 2023.

Totstandkoming van overheidsregulering in Nederland Klokkenluiden is een veelbesproken onderwerp en de zichtbaarheid van het belang voor de maatschappij is de laatste jaren gegroeid. Pas in 1999-2000 werd het thema besproken in de politiek naar aanleiding van een onderzoek van de vakbond Abvakabo FNV naar loyaliteit onder ambtenaren (1999) en de klokkenluidersmeldlijn van de vakbond (2000). In 2008 presenteerde de minister van Binnenlandse Zaken het ‘Rapport klokkenluiders procedures in de publieke sector’.<https://www.beroepseer.nl/publicaties/evaluatieklokkenluiderregelingen.pdf. Gearchiveerd op 29 april 2023. Uit het rapport bleek dat de klokkenluidersregelingen in de publieke sector alleen regelingen betroffen voor de interne rapportage van misstanden. Een aanbeveling was de vervanging van verschillende bestaande procedures door een uitgebreid systeem en een onafhankelijk klokkenluidersmeldpunt voor zowel de publieke als de private sector. Dit leidde tot oprichting van de Onderzoeksraad Integriteit Overheidhttps://web.archive.org/web/20170324000016/https://www.onderzoeksraadintegriteitoverheid.nl/ en het Adviespunt Klokkenluiders. De Onderzoeksraad Integriteit Overheid onderzocht meldingen van vermoedelijke schendingen van integriteit in de regering, waaronder een aantal zelfstandige bestuursorganen - de politie, defensie, gemeenten, provincies en waterschappen. Het Adviespunt Klokkenluiders ging op 1 oktober 2012 van start. Het was een onafhankelijke instantie die (potentiële) klokkenluiders binnen de overheid en het bedrijfsleven gratis adviseerde en ondersteunde. Het was gericht op mensen op de werkvloer die vermoedens hadden van misstanden op het werk, waarbij het maatschappelijk belang in het geding was. Het adviespunt werd per 1 juli 2016 opgevolgd door het Huis voor Klokkenluiders.

EU-recht Klokkenluidersrichtlijn Op 11 maart 2019 werd tussen het Parlement en de Raad een akkoord bereikt voor een Richtlijn die melders beschermt als zij schendingen van het EU-recht rapporteren.

In 2000 heeft het Europees Parlement een klokkenluidersregeling aangenomen (ontworpen door vicevoorzitter van de Europese Commissie Neil Kinnock). Daarin werd onder meer geregeld dat een klokkenluider zijn dossier mag doorspelen aan de voorzitter van een van de Europese instellingen. In april 2014 kwam een algemene regeling tot stand met de “Verordening marktmisbruik” 506/2014. Voor de interne werking van de Europese Unie is ook de Europese Ombudsman een aanspreekpunt.

België Op federaal niveau kunnen ambtenaren die onregelmatigheden en misbruiken melden, aanspraak maken op bescherming, ofwel via de ombudsdienst, ofwel sedert 5 april 2014 via de vertrouwenspersonen. Voor klokkenluiders in het algemeen geldt de Wet tot bescherming van de journalistieke bronnen van 7 april 2005.7 APRIL 2005. - Wet tot bescherming van de journalistieke bronnen. Gearchiveerd op 25 april 2023. Meer recent werd op 28 november 2022 een nieuwe Klokkenluiderswet aangenomen in omzetting van Europese wetgeving van 2019.

De wet van 15 september 2013 betreffende de melding van een veronderstelde integriteitsschending in de federale administratieve overheden door haar personeelsleden stelt een klokkenluidersregeling in voor federale ambtenaren.

Sedert 2004 heeft de Vlaamse overheid een klokkenluidersregeling. Op grond van het Ombudsdecreet kunnen personeelsleden van de Vlaamse overheid bij de Ombudsdienst klokkenluidersbescherming aanvragen bij het melden van onregelmatigheden. De bescherming geldt voor twee jaar na het einde van het onderzoek.

In juni 2022 werd de oprichting van een vzw “Huis voor de klokkenluiders” aangekondigd.

In juli 2025 minister stelt Hilde Crevits voor om de Vlaamse Ombudsdienst aan te duiden als centrale ondersteuner. Ze wil het ook eenvoudiger maken om een melding te doen en wil strafrechtelijke sancties mogelijk maken voor wie klokkenluiders onder druk zet of benadeelt.

Wet 28 november 2022 In België werd de Wet van 28 november 2022 betreffende de bescherming van melders van inbreuken op het Unie- of nationale recht vastgesteld binnen een juridische entiteit in de private sector ingevoerd. Deze wet betreft een omzetting van de Europese Richtlijn nr. 2019/1937 van 23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die inbreuken op het Unierecht melden en heeft tot doel te toepassing van Belgische en Europese wetgeving op sommige gebieden te verbeteren en doeltreffender te maken door klokkenluiders te beschermen.

Toepassingsgebied Materieel De Klokkenluiderswet voorziet in gemeenschappelijke minimumnormen om klokkenluiders te beschermen die een melding doen over: overheidsopdrachten financiële diensten producten en markten voorkoming van witwassen van geld en terrorismefinanciering productveiligheid en productconformiteit veiligheid van het vervoer bescherming van het milieu stralingsbescherming en nucleaire veiligheid veiligheid van levensmiddelen en diervoeders volksgezondheid consumentenbescherming bescherming van persoonlijke levenssfeer beveiliging van netwerk- en informatiesystemen bestrijding van belastingfraude en sociale fraude inbreuken die de financiële belangen van de Europese Unie schaden inbreuken op regels die verband houden met de interne markt, met inbegrip van staatssteunregels en mededinging

Beschermde klokkenluiders De wet beschermt enkel melders werkzaam in de particuliere sector die informatie hebben verkregen over inbreuken in een werkgerelateerde sector. De informatie moet zijn verkregen door een persoon die een professionele relatie heeft met het bedrijf in kwestie. Dat is bijvoorbeeld het geval voor werknemers, ambtenaren, zelfstandigen, aandeelhouders, bestuurders, toezichthoudende organen, vrijwilligers, stagiairs, personen die werken onder toezicht en leiding van aannemers, onderaannemers en leveranciers.

Het heeft geen belang of de professionele relatie beëindigd is of niet sinds de melding.

De volgende personen worden uitgesloten van bescherming: personen die tegen beloning of vergoeding inbreuken melden aan handhavingsinstanties op voorwaarde dat zij op basis van hun geïnformeerde toestemming vermeld zijn als informant of als dusdanig zijn geregistreerd in databanken die worden beheerd door de autoriteiten die op nationaal niveau aangewezen zijn personen die een waarschuwing of openbaarmaking doen op grond van een verplichting die voortvloeit uit een van de sectorale handelingen van de Unie

Bescherming