Een tolweg is een weg waarvoor de gebruiker op directe wijze betaalt om er gebruik van te mogen maken (tol). Sommige tolwegen maken gebruik van grote en dure kunstwerken als tunnels en bruggen. Men spreekt dan vaak over toltunnels en tolbruggen. In Nederland en België wordt tolheffing ingesteld bij wegen die gebruikmaken van uitzonderlijke dure kunstwerken en wegen met kunstwerken die betaald zijn met geld van particuliere investeerders. Vaak geldt de tolheffing voor een periode van tientallen jaren na de opening of bouw van het bouwwerk om de kosten terug te kunnen verdienen. thumb|Tolpoorten op de snelweg Mexico-Stad - Puebla
Geschiedenis Tol werd vanouds geheven op wegen en waterwegen. Het betrof in het algemeen een belasting, vergelijk het woord: tollenaar. Ook bij het passeren van grenzen werd tol geheven, daar komt het Duitse woord Zoll voor douanepost vandaan. Soms was er sprake van diefstal: een roofridder kon van zijn burcht de scheepvaart in de gaten houden en geld van de schippers eisen voor de doorvaart. Later werd tol geheven op verschillende punten van doorgaande wegen, zoals de Steenweg op Luik. Er werd een slagboom (ook: barrier of barreel genaamd) opgesteld nabij een tolhuis. Vaak was een en ander ook voorzien van een herberg en een uitspanning. De opbrengsten van de tol werden gebruikt om de weg aan te leggen en te onderhouden, en om in het onderhoud van de tolgaarder te voorzien. Bij de scheepvaart kent men iets dergelijks bij bruggen, sluizen en veerdiensten. Deze diensten zijn immers meestal bemand, zodat geen extra personeel nodig is om de tol te innen. Voor het ontvangen van het geld wordt vaak een klomp aan een stok gebruikt die door de brug- of sluiswachter naar beneden wordt gegooid zodra er een schip aankomt. Hierin kan de schipper dan het geld doen waarna de klomp weer wordt opgehesen. Voor de doorgang door grote waterwerken als het Suezkanaal en het Panamakanaal moet kanaalgeld worden betaald. Het gaat daarbij om aanzienlijke bedragen.
Sinds vele jaren wordt in de meeste landen de wegenbelasting gebruikt om wegen aan te leggen, waarbij het tijdrovende tolsysteem kwam te vervallen. In vele landen kent het netwerk van de grote doorgaande autowegen een tolsysteem. Vaak wordt een netwerk beheerd door een maatschappij die haar inkomsten uit deze tol haalt.
Moderne tolwegen thumb|Voorbeeld van een tolweg. Er zijn in deze tekening aparte tolpoortjes voor de twee rijrichtingen.
Bij deze en de volgende afbeelding rijdt het verkeer rechts.
Bij moderne autosnelwegen krijgt de weggebruiker vaak een kaartje als hij de weg oprijdt. Dit geschiedt door automatische apparatuur. Een slagboom zorgt ervoor dat de automobilist niet doorrijdt zonder een kaartje te pakken. Bij het verlaten van de weg toont hij het kaartje en betaalt hij tol over de afgelegde afstand. Ook hier staat een slagboom, zodat het niet mogelijk is zonder betaling door te rijden. Het spreekt wel vanzelf dat een dergelijke snelweg degelijk is omheind en dat men niet gemakkelijk buiten de tol om de snelweg kan verlaten.
In de bovenste afbeelding hiernaast is een voorbeeld gegeven van de tolpoorten die de weggebruiker passeert. Bij het begin van de snelweg - in de afbeelding bij een rotonde - is het vaak niet nodig een kaartje uit te reiken. Wie bij het verlaten van de snelweg geen kaartje kan tonen, betaalt vanaf het begin.
Gecombineerde tolpoorten In de praktijk is de zaak vaak ingewikkelder, doordat de tolpoorten voor beide richtingen gecombineerd zijn. Wie in de bovenste afbeelding bij afrit 2 de snelweg verlaat, moet dan kunnen aantonen dat hij van oprit 1 komt en niet van oprit 6. Dus moet er ook bij oprit 1 een kaartje worden uitgereikt.
thumb|Links vier tolpoortjes, apart voor de verschillende richtingen. Rechts twee tolpoortjes, waardoor er meer kunstwerken nodig zijn. Door de tolpoorten voor beide richtingen te combineren, wordt er op mankracht bespaard. Tijdens de daluren kan een enkele tolgaarder al het verkeer verwerken en ook op drukkere tijden zijn er minder tolgaarders nodig. Nadeel is de extra infrastructuur: in de eerste plaats moeten er, zoals reeds gezegd, ook bij het begin van de weg kaartjes worden uitgereikt en in de tweede plaats zijn er meer viaducten nodig.
Er komt weleens een uitzondering voor. Het verkeer uit de twee richtingen wordt normaliter door verschillende tolpoorten geleid, zodat er geen kaartjes nodig zijn voor het verkeer dat van de allereerste oprit komt. De tolpoorten bevinden zich naast elkaar, gescheiden door een hekje. Deze situatie wordt getoond in de onderste afbeelding rechts. 's Nachts, als er maar weinig verkeer is, wordt het hekje weggehaald en is er maar één tolpoort open. De tolgaarder moet dan opletten waar de auto's vandaan komen.
Gecombineerde tolpoorten en verzorgingsplaatsen kunnen voordelig zijn voor een automobilist die een afrit voorbijrijdt. Hij kan bij de eerstvolgende afrit of verzorgingsplaats keren en betaalt dan alleen voor het deel van de weg dat hij bedoelde te reizen. Er is echter ook fraude mogelijk. Twee automobilisten die elkaar op een gecombineerde verzorgingsplaats tegenkomen en in tegengestelde richting reizen, kunnen hun kaartjes ruilen. Ze betalen dan elk minder voor de reis.
Vrachtwagens Door het hoge gewicht van de vrachtwagen belasten ze het wegennet meer. In de meeste Europese landen moeten vrachtwagens (met GVW van 12 ton of meer) een extra belasting betalen voor het gebruik van de autosnelweg. In Nederland is dat de belasting zware motorrijtuigen (BZM). Wie deze belasting betaalt, ontvangt een eurovignet. In Duitsland is op 1 januari 2005 een elektronisch tolsysteem van start gaan. Zie: Toll Collect.
Tolsystemen in België en Nederland België Als het voorstel door de EU goedgekeurd zou zijn, zou in België een wegenvignet ingevoerd worden voor alle Belgische wegen, dus niet enkel autosnelwegen. Dit had moeten gebeuren in de vorm van een elektronisch vignet via de nummerplaat van de gebruiker. Op dit plan kwam echter veel kritiek, waardoor het sinds maart 2007 van de baan is.
In België is in 2005 één toltunnel in gebruik: Liefkenshoektunnel bij Antwerpen. Tijdens de werken aan de Kennedytunnel werd de Liefkenshoektunnel enkele keren tolvrij gemaakt. Het is de gewoonte om de Liefkenshoektunnel tolvrij te maken bij incidenten op de ring rond Antwerpen. Op de toekomstige Oosterweeltunnel zal ook tol worden geheven. De Tunnel van Cointe in de A602 in Luik is een schaduwtoltunnel. Deze tunnel werd in 2000 voltooid en verbindt de E25 (uit Luxemburg) met de E40 (uit Brussel). SOFICO (Société wallonne de financement complémentaire des infrastructures) heeft de bouw betaald. Het Waalse Gewest betaalt de investering terug op basis van het aantal voertuigpassages. Op de A8 wordt schaduwtol geheven door SOFICO op het gedeelte Gellingen - Hacquegnies.
Nederland thumb|Voormalig tolhuisje in Tolhuis, aan de weg van Nijmegen naar Grave thumb|Westerscheldetunnel thumb|Huis Almelo 1837: een halve cent per rund of schaap, twee en een halve cent per paard of ezel Tot in de twintigste eeuw waren tolwegen in Nederland zeer gebruikelijk. Waar de aanleg of het onderhoud van wegen niet (volledig) uit algemene middelen werd gefinancierd, werd dit bekostigd door tol te heffen voor het gebruik van de weg. Tot in het begin van de 20e eeuw hadden gemeenten tolheffingen op alle vervoermiddelen. De heffing gold zelfs voor voetgangers en vee. De tolhuizen stonden vaak bij het begin van de gemeentelijke hoofdweg. Op 1 april 1953 heeft de Nederlandse regering alle gemeentelijke tollen afgeschaft.
In Nederland zijn in 2024 zes tolwegen in gebruik:
Toltunnels De Westerscheldetunnel (N62) onder de Westerschelde in Zeeland. Per 30 december 2024 zijn personenwagens en motoren van tol uitgezonderd. De Kiltunnel (N217) onder de Dordtsche Kil bij Dordrecht. De Maasdeltatunnel onder het Scheur en de Hollandtunnel (beide A24) ten westen van Rotterdam. Voor het gebruik van deze weg wordt via automatische kentekenplaatherkenning elektronisch tol geheven, zogenaamde e-tol. Betalen kan automatisch, of handmatig achteraf. De betaling moet binnen 72 uur voor of na de rit; online of via een app (zoals Flitsmeister). De kosten zijn (2025) 1,51 euro voor een personenauto. Voor een rit met een vrachtwagen is dat 9,13 euro.Regels voor nieuwe e-tol niet voor iedereen duidelijk: 200.000 boetes Nos.nl, 19 oktober 2024 Dit is de eerste tol in Nederland waarvoor op deze wijze wordt betaald.
De Wijkertunnel, voor dertig jaar (tot 2026), en de Noordtunnel zijn zogenaamde schaduwtoltunnels. Bij deze tunnels wordt het tolgeld niet door de automobilisten betaald. In plaats daarvan betaalt Rijkswaterstaat per voertuigpassage aan de private financiers van de tunnel. In het geval van de Wijkertunnel zijn dat onder andere ING Bank en PGGM.
Voormalige toltunnel De Beneluxtunnel is sinds 1980 tolvrij.
Tolbruggen De tolbrug bij Nieuwerbrug (sinds 1788) over de Oude Rijn is de enige tolbrug in Nederland.
Toekomstige tolbrug Bij de brug over het Pannerdensch Kanaal van de verlengde A15 tussen Bemmel en Zevenaar elektronische tol (e-tol) worden geheven. Hiermee is dit na de A24 de tweede tol in Nederland die op deze manier zal worden betaald.
Voormalige tolbruggen De tolbrug bij Haastrecht is sinds 1965 tolvrij. De Haringvlietbrug is sinds 1974 tolvrij. De Zeelandbrug is sinds 1993 tolvrij. De Prins Willem-Alexanderbrug bij Tiel is sinds 1996 tolvrij.
Enkele nationale tolsystemen Frankrijk In Frankrijk wordt op de meeste autosnelwegen péage geheven. In ruil voor de betaalde tol hoeven de particuliere autobezitters in Frankrijk geen wegenbelasting te betalen. Autoroutes du Sud de la France (ASF) is de grootste tolmaatschappij van Frankrijk. De Franse tolwegen zijn geprivatiseerd. Betaling kan contant in euro, met creditcard of met een systeem van elektronische tolheffing genaamd télépéage.
Ook bij sommige bruggen en tunnels moet tol worden betaald, zoals bij het Viaduct van Millau, de Pont de Normandie en de A86 Duplextunnel.
Klasses en tarieven Klasse 1: personenwagens, kleine bedrijfswagens en minibussen (met of zonder aanhangwagen) waarvan de hoogte minder is dan of gelijk aan 2 meter. Deze hoogte wordt gemeten exclusief eventuele dakkoffers en dergelijke. Klasse 2: alle wagens uit klasse 1 met aanhangwagen of caravan en hoogte tussen 2 en 3 meter, de meeste bestelwagens en de meeste campers tot een toegestaan gewicht van 3,5 ton. Uitzondering betreft voertuigen voor gehandicaptenvervoer in deze klasse, die mogen worden ingedeeld in klasse 1. Klasse 3: tweeassige voertuigen met een hoogte vanaf 3 meter, en alle voertuigen met een toegestaan gewicht hoger dan 3,5 ton. Uitzondering betreft de A14, hier worden alle autobussen in klasse 4 ingedeeld, ook al hebben ze maar twee assen. Klasse 4: voertuigen of combinaties van voertuigen met meer dan twee assen, waarvan de totale hoogte meer dan 3 meter bedraagt en/of waarvan het gewicht hoger is dan 3,5 ton. Klasse 5: motorfietsen (al dan niet met zijspan) en trikes.Classification des véhicules
Tolwegexploitanten thumb|Péage in Frankrijk Naam Lengte wegennetin kilometersALIS (Autoroute de Liaison Seine-Sarthe)125Arcour0 (101 km in aanbouw)AREA(Société des Autoroutes Rhône-Alpes), dochter van APRR384ASF(Autoroutes du Sud de la France)2484,3ATMB (Autoroutes et Tunnel du Mont Blanc)106,3CCI du Havre (Chambre de Commerce et d'Industrie du Havre)6,6CEVM (Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau)3,7Cofiroute (Compagnie Financière et Industrielle des Autoroutes)928EPERLY (Société d'Exploitation du Périphérique de Lyon)6Escota (Société des Autoroutes Estérel, Côte d'Azur, Provence, Alpes), dochter van ASF459Sanef (Société des Autoroutes du Nord et de l'Est de la France)1316APRR (Autoroutes Paris-Rhin-Rhône)1821SAPN (Société des Autoroutes Paris-Normandie), dochter van Sanef368,4SFTRF (Société Française du Tunnel Routier du Fréjus)67,5SMTPC (Société Marseillaise du Tunnel du Prado Carénage)2,5