thumb|300px|Amsterdam in 1538. Deze plattegrond, gemaakt door Cornelis Anthoniszoon, is de oudste stadsplattegrond van Amsterdam. Hierop is het voltooide middeleeuwse Amsterdam (met stadsmuur en poorten) te zien. Zoals vroeger gebruikelijk was, wordt de stad getekend vanaf het IJ, dus met het noorden aan de onderzijde thumb|300px|Amsterdam en omgeving in 1850. De stad ligt nog binnen de omwalling langs de Singelgracht. De grote wateren, het Haarlemmermeer en het IJ, zijn nog niet drooggemaakt. Een groot deel van het nog landelijke groene gebied is sindsdien bebouwd thumb|300px|Amsterdam in de jaren tachtig. Luchtfoto van de Grachtengordel en de Binnenstad met het IJ aan de bovenzijde.
De geschiedenis van Amsterdam beschrijft hoe Amsterdam zich vanaf de middeleeuwen ontwikkelde tot een van de grootste handelssteden ter wereld in de Gouden Eeuw, tot de hoofdstad van Nederland en een stad met 931.748 inwoners in 2024.Bevolking in cijfers, www.onderzoek.amsterdam.nl
Etymologie Het oudste document dat verwijst naar de nederzetting van Amestelledamme staat in een giftbrief gedateerd 27 oktober 1275. Op grond van dit document werden de inwoners van het dorp door graaf Floris V vrijgesteld van het betalen van tol in de Graafschap Holland.
Amsterdam betekent letterlijk dam in de Amstel. De oude charters die bewaard worden in de IJzeren Kapel vermelden 18 verschillende spellingswijzen van de naam Amsterdam. In chronologische volgorde van 1275 tot 1596: Amestelledamme, Aemstelredamme, Amestelredamme, Amstelredam, Aemsterdam (1389), Aemstelredam, Amstelredamme, Aemsterdamme, Amstredamme, Amsterdam (1440), Ampsterdam, Amstredam, Amsterdamme, Aemstredam, Haemsterdam, Amsterledam, Ambsterdam, Ambstelredam.
Vroegste geschiedenis Recent archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat al lang voordat van Amsterdam sprake was er al bewoning was in de omgeving van de latere Amstel en het IJ. Bij het graven van tunnels en ondergrondse stations voor de Noord/Zuidlijn van de Amsterdamse metro zijn door de archeologen van de Gemeente Amsterdam, onder leiding van stadsarcheoloog prof. dr. Jerzy Gawronski, veel voorwerpen van grote diepte naar boven gehaald uit de bodem van de rivier de Amstel, daar waar nu het Damrak en het Rokin liggen. Archeologische vondsten zijn er uit de Nieuwe steentijd, tot zo'n 4600 jaar geleden en uit de Romeinse tijd, van circa 2.000 jaar geleden.Amsterdam al in de steentijd bewoond, Ons Amsterdam, januari 2012
Hoge Middeleeuwen Nederzetting aan de Amstel (1000-1250) De geschiedenis van het eigenlijke Amsterdam begint rond het jaar 1000.De Amsterdamse Canon: 700 jaar Amsterdamse geschiedenis (2010). Amsterdam, Art-S Home Entertainment. Toen werd dit moerassige gebied, Aemestelle genoemd, vanuit de Utrechtse regio stukje bij beetje ontgonnen. Vanaf verschillende bestaande veenstromen werden aan weerszijden afwateringssloten gegraven en ontstond een boerengemeenschap van landontginners, zoals ook elders in het veengebied tussen het Gooi en de Hollandse duinen. Toen het veen als gevolg van ontwatering begon in te klinken moesten dijken worden aangelegd om het inmiddels lager gelegen land tegen het water te beschermen.www.nu.nl: Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen
Met het ontstaan van de Zuiderzee na een reeks stormvloeden in de 11e en 12e eeuw ontstond de brede zeearm het IJ, waarin de Amstel uitmondde. Dit was een gunstige conditie voor het ontstaan en de groei van de latere stad Amsterdam. Door het opdringen van het zeewater kwamen er ook steeds meer overstromingen. In de 13e eeuw leidde dit tot aanleg van dijken langs de Zuiderzee en het IJ zoals de Spaarndammerdijk en Diemerzeedijk.
Op de dijk langs de westoever (nu de Nieuwendijk) verrezen rond 1225 de uit archeologisch onderzoek oudste bekende (houten) huizen van Amsterdam die niet aan agrarische doeleinden waren gerelateerd. Wat later raakte ook de dijk aan de oostkant bewoond (nu Warmoesstraat).
Dam in de Amstel (1250-1275) Tussen beide oevers, nabij de monding van de Amstel, werd waarschijnlijk tussen 1250 en 1275 een dam met sluizen aangelegd, de huidige Dam, waar Amsterdam zijn naam aan ontleent.: Een kleine geschiedenis van Amsterdam, blz. 18. Uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 1994 In 1915 zijn restanten van die sluizen aangetroffen op de plek ter hoogte van het latere Nationaal Monument, tussen Gebouw Industria en het gebouw van De Bijenkorf. Het deel van de rivier buitengaats, het Damrak, werd zo de eerste zeehaven van de kleine nederzetting; dit was het begin van de Amsterdamse haven. Het Rokin, aan de landzijde van de Dam, werd een binnenhaven. Dit werd de basis van een handelsnederzetting die uiteindelijk tot de machtige handelsstad Amsterdam zou uitgroeien.
Strijd om macht in het gebied (1275-1318) thumb|Giftbrief van 1275, tolprivilege.
Tolprivilege van Amsterdam (1275) De eerste schriftelijke vermelding van het toen nog Aemstelledam genoemde dorp was op 27 oktober 1275. Op deze datum verleende graaf Floris V van Holland de bewoners tolvrijheid, het tolprivilege van Amsterdam. De tolvrijheid gaf de mensen rond de Aemstelledamme het recht op vrije vaart door het graafschap Holland, zonder ergens tol te hoeven betalen. Dit deed hij onder andere om het Amstelland binnen zijn invloedssfeer te krijgen.
Bestuurlijk viel het Amstelland destijds onder het Sticht Utrecht. De heren van Amstel bestuurden de streek namens het Sticht. Zij dreigden zich van het Sticht Utrecht af te scheiden, maar Floris V stak daar een stokje voor. Het tolprivilege moest Amsterdam laten zien hoe machtig Holland was.De geschiedenis van Amsterdam, Amsterdam.nl Mogelijk bouwde hij in de jaren 1280-1290 tevens het kasteel van Amsterdam, in een poging om het Amstelland onder controle te houden.
De Amsterdammers leefden in deze periode voornamelijk van de handel, scheepvaart en visserij. Met het tolprivilege hadden de Amsterdammers een grote voorsprong op de andere Hollandse steden. De heren van Amstel namen hier echter geen genoegen mee en vermoordden Floris V in 1296, waarna Amsterdam weer onder het Sticht Utrecht viel.
Stadsrechten thumb|Amsterdam in 1300. 17e-eeuwse impressie van Jan Luyken Over de precieze datum is onduidelijkheid, maar rond 1300, mogelijk 1306, verleende Gwijde van Avesnes, vanaf 1301/1302 bisschop van Utrecht, Amsterdam stadsrechten. Eigenlijk kan niet meer gezegd worden dan dat het tijdstip kort na 1300 ligt.Gemeente Archief: Géén Stadsrecht in 1306 Amsterdam kende op dat moment nog geen daadwerkelijke stedelijke ontwikkeling en de stadsrechtverlening kan dan ook eerder worden gezien in het licht van de grafelijke politiek: Jan II was in 1299 graaf van Holland geworden en had daarbij de voormalige lenen van onder meer Gijsbrecht IV van Amstel in bezit gekregen, die formeel een Stichts (Utrechts) leen waren maar feitelijk door Holland waren 'geconfisqueerd'.Ronald de Graaf, Oorlog om Holland: 1000–1375, Verloren, Hilversum, 2004, p. 87-88 In 1300 beleende hij zijn broer Gwijde met het Amstelland zodat Jan aan de oostgrens een leenman had die hij kon vertrouwen. Gwijde op zijn beurt wilde zijn positie in zijn nieuwe leen bevestigen en deed dat onder meer door een stadsrecht aan Amsterdam te verlenen. Het is mogelijk dat het hier (tevens) een bevestiging betrof van al eerder door Gijsbrecht IV van Amstel aan Amsterdam gegeven rechtsregels. Ook is aannemelijk dat de Amsterdamse bepalingen van Utrechtse oorsprong zijn.J.C.M Cox, 'Hebbende privilege van stede': de verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de - 15de eeuw), proefschrift Universiteit Leiden, 2011, p. 123
Late Middeleeuwen Amsterdam ontwikkelde zich snel. Kort na 1300 werd de eerste kerk gebouwd, het begin van wat nu de Oude Kerk is. Het vroege Amsterdam van rond 1300 bestond uit zes buurtschappen: ten westen van de Amstel de Windmolenzijde bij de Nieuwezijds Kolk, Kalverstraat en de Dam en Bindwijk bij het Spui, en ten oosten van de Amstel de Kerkzijde bij de Oude Kerk, Gansoord bij de Dam en Grimmenes bij de Grimburgwal bij de bocht in de Amstel.Amsterdam van dorp tot stad, 1300-1390, hoofdstuk in proefschrift "Metamorfose van stad en devotie", B.R. de Melker, 2002
De oorspronkelijke bebouwing bevond zich, zoals gezegd, aan weerszijden van de Amstelmonding, langs de huidige Nieuwendijk en Warmoesstraat. Door de handel groeide de stad en werden parallel aan het Damrak grachten gegraven en wallen opgeworpen voor nieuwe bebouwing: de huidige Oudezijds- en Nieuwezijds Voor- en Achterburgwallen. In 1300 telde het dorp ongeveer 1.000 inwoners; rond 1400 waren dat er 3.000.
Graafschap Holland In 1303 heerste er onrust in Holland waar Jan I van Amstel gebruik van maakte en Amsterdam bij de hand nam en het onder zijn leiding plaatste. Dit ging later de boeken in als het Beleg van Amsterdam. Holland stelde orde op zaken en Jan I van Amstel ontvluchtte Amsterdam in 1304. De stad werd zwaar gestraft en verloor al haar voorrechten en versterkingen. Na de dood van Gwijde in 1317 erfde graaf Willem III het Amstelland, waarna Amsterdam definitief een Hollandse stad was geworden. Hiermee kreeg Amsterdam alle voorrechten weer terug.
Handel en burgerlijk bestuur In 1323 stelde Willem III een tol in op de handel van bier uit Hamburg. Zo verkreeg Amsterdam het alleenrecht op de invoer van bier uit Hamburg. De contacten die de stad met bierhandel opdeed, vormden de basis voor de handel op het Oostzeegebied, de zogenaamde moedernegotie, waar de Amsterdammers in de loop van de veertiende en vijftiende eeuw steeds meer hout en graan vandaan haalden. Graaf Willem IV verleende Amsterdam in het jaar 1342 tegen betaling een uitgebreider Hollands stadsrecht, hetgeen de positie van de stad zeer versterkte.'Amsterdam, een geschiedenis', Amsterdam; 2011, pagina 29 - 'Geschiedenis van Amsterdam, Een stad uit het niets', Amsterdam; 2004, p. 71 In de vijftiende eeuw was de stad de grootste graanschuur van de Noordelijke Nederlanden geworden en de belangrijkste handelsstad van Holland.
De stad kreeg al snel een traditie van burgerlijk bestuur, met een belangrijke rol voor de vroedschap: een college van vooraanstaande burgers die keuren uitvaardigden. Jaarlijks werden de vier burgemeesters (drie nieuwe en een uit het aftredend college) benoemd door de zgn. Oud-raad, bestaande uit de oud-burgemeesters, de oud-schepenen en de aftredende burgemeesters.Meyer Sluyser, Twaalf burgemeesters, 500 jaar Amsterdam. (1939) Amsterdam was dus een oligarchie. De leden van de vroedschap kozen zelf nieuwe leden voor hun gezelschap (coöptatie). De schepenen, die belast waren met de graaf, later de rechtspraak, werden benoemd door de stadhouder van Holland.
Mirakel van Amsterdam (1345) thumb|Het Mirakel van Amsterdam. Naast handelsstad werd Amsterdam ook een religieus centrum. Op 15 maart 1345 vond er een eucharistisch wonder plaats in een huis aan de Kalverstraat. Een in het vuur geworpen hostie zou volgens de overlevering niet verbrand zijn. De hostie werd naar de pastoor van de Oude Kerk gebracht, maar zou de volgende dag weer terug zijn in het huis. Dit zou zich twee keer herhaald hebben. Naar aanleiding van dit wonder, dat bekend staat als het Mirakel van Amsterdam, werd op de plek van het huis de Kapel der Heilige Stede gebouwd, waarna Amsterdam een bedevaartsoord werd.Profeten van Amsterdam, Gemeente Amsterdam