Kemal AtatürkIdentiteitskaart 1934 (geboren als Mustafa, tot 1934 Mustafa Kemal Pasja, van 1935 tot 1937 Kamâl Atatürk;Identiteitskaart 1935 Thessaloniki, 1881 – Istanbul, 10 november 1938) was een Turks militair, politicus, schrijver en de grondlegger van de Republiek Turkije, waarvan hij de eerste president was. Tijdens zijn leiderschap ondernam hij zeer ingrijpende progressieve hervormingen, die Turkije moderniseerden tot een seculiere, industrialiserende natie.Harold Courtenay Armstrong Gray Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator. page 225 Idealiter een secularist en een nationalist, werden zijn beleid en theorieën bekend als kemalisme. Vanwege zijn militaire en politieke prestaties wordt Atatürk beschouwd als een van de grootste leiders van de 20e eeuw.EINSTEIN AND ATATURK (Part 1), National Geographic Society Newsroom De Turkse leider was een van de dragers van de Turkse Onafhankelijkheidsmedaille.
Naamgeving Atatürk is in de loop van de historie bekend geworden onder verschillende namen. Om verwarring te voorkomen, is de in dit artikel gehanteerde naamgeving als volgt. In de kop "#Eerste jaren" wordt de naam Mustafa gebruikt in dit artikel, daarna Mustafa Kemal. Vanaf de kop "#Vestiging van de republiek Turkije" wordt de naam Atatürk gebruikt.
Eerste jaren Mustafa werd geboren in de winter of voorjaar van 1881 in een Turks YörükFalih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 17.Vamik D. Volkan & Norman Itzkowitz, Ölümsüz Atatürk (Immortal Atatürk), Bağlam Yayınları, 1998, , p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17)Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal, Birinci Cilt (1st vol.): 1881–1919, 14th ed., Remzi Kitabevi, 1997, , p. 31.Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi, 2. cilt (2004), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı: "Babası Ali Rıza Efendi (doğ. 1839), annesi Zübeyde Hanımdır, baba dedesi Hafız Ahmet Efendi, 14–15. yy.da Anadolu'dan göç ederek Makedonya'ya yerleşen Kocacık Yörüklerindendir."Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri (2002), T.C. Kültür Bakanlığı: "Aile Selânik'e Manastır ilinin Debrei Bâlâ sancağına bağlı Kocacık bucağından gelmişti. Ali Rıza Efendi'nin doğum yeri olan Kocacık bucağı halkı da Anadolu'dan gitme ve tamamıyla Türk, Müslüman Oğuzların Türkmen boylarındandırlar."Dinamo, Hasan İzzettin. Kutsal isyan: Millî Kurtuluş Savaşı'nın gerçek hikâyesi, 2. cilt (1986), Tekin Yayınevi.Mustafa Kemal Atatürk – memorial museum in village Kodzadzik in Municipality Centar Zupa gezin in Thessaloniki (destijds bekend als Saloniki, Turkse uitspraak: ) in de Macedonische regio van het Ottomaanse Rijk. Rondom zijn precieze geboortedatum bestaat onduidelijkheid, daar er in die tijd geen strikte burgerlijke stand bestond. De stad Thessaloniki, waar Mustafa in opgroeide, was een belangrijke handels- en havenstad, die in die tijd tot het Ottomaanse Rijk behoorde. Het was een zeer kosmopolitische stad, waar vele talen werden gesproken en religies werden beleden. De belangrijkste inwoners van de stad waren respectievelijk Sefardische Joden, Turken, Grieken en Bulgaren. Als buitenlanders waren Britten, Fransen en Duitsers talrijk en hadden hun eigen lounges in de stad. Dit alles zou een blijvende indruk maken op Mustafa en zijn wereldbeeld vormen. miniatuur|Zuster Makbule, moeder Zübeyde en Mustafa Kemal, 1905 miniatuur|Geboortehuis van Atatürk in Griekenland, 23 mei 2007, Thessaloniki Mustafa was de zoon van vader Ali Rıza effendi en moeder Zübeyde. Mustafa had meerdere broers en zussen, die behalve zijn zus Makbule allemaal in hun kindertijd zijn overleden. Zijn vader was eerst douanebeambte van beroep en daarna een handelaar in hout. Toen Mustafa zeven jaar oud was overleed zijn vader aan een darminfectie. Zijn moeder moest haar kinderen toen alleen opvoeden. Zijn moeder verbleef toen enige tijd met haar kinderen bij de boerderij van haar broer Hüseyin bey in Langaza (Lagkadas), niet ver van Thessaloniki. Op de boerderij kreeg de jonge Mustafa samen met zijn zuster de taak om de kraaien in het veld weg te jagen. Om haar broer niet langer tot last te zijn, trouwde zijn moeder later met Ragıp bey. Ragıp was ook een weduwnaar en had vier kinderen. Mustafa nam dit echter zijn moeder kwalijk. Omdat hij zich ongemakkelijk voelde met de nieuwe situatie, verliet hij het huis en ging hij bij een familielid wonen. Van kinds af aan was Mustafa bevriend met Nuri Conker, Fuat Bulca en Salih Bozok. Zijn vrienden woonden in dezelfde buurt als hij en waren verwant aan hem. Zij zouden later zijn vertrouwde luitenanten worden in de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog.
In zijn jeugd was het de wens van zijn vader Ali Rıza geweest om Mustafa naar de pas geopende openbare Şemsi Efendischool te sturen, die een eigentijds onderwijsprogramma had. Zijn moeder Zübeyde stond er echter op dat hij naar een traditionele religieuze school ging. Uiteindelijk kreeg zijn moeder haar zin en ging Mustafa naar een religieuze school. Maar al gauw verwisselde Mustafa die op eigen verzoek voor de seculiere Şemsi Efendischool. Toen hij klaar was met deze school, werd hij naar de Selanik Mülkiyeschool gestuurd. Op deze school werd de elfjarige Mustafa op een dag tot bloedens toe in elkaar geslagen door zijn koranleraar, Kaymak Hafız hoca. Mustafa verklaarde daarna aan zijn moeder, dat hij niet meer naar die school zou gaan en dat hij naar een militaire school wilde. Zijn moeder probeerde dat te voorkomen, maar tegen haar wens schreef Mustafa zich uiteindelijk in aan de Selanik Askeri Rüştiyesi, een militaire cadettenschool.
In 1893 begon hij op de militaire cadettenschool, waar hij uitblonk in wiskunde. Van zijn wiskundeleraar kreeg hij de bijnaam Kemal ("de perfecte"). Van 1896 tot 1899 volgde hij de militaire academie in de voormalige Ottomaanse stad Manastir (het tegenwoordige Bitola in Noord-Macedonië). Hier leerde hij studiegenoot Ali Fethi Okyar kennen, met wie hij jarenlang bevriend zou blijven. Na afronding van zijn studie in Manastir studeerde hij aan de Ottomaanse Militaire Academie in Istanbul en voltooide deze in 1902. Aansluitend ging hij naar het Ottomaanse Militaire College. Hier leerde hij studiegenoten als Ali Fuat Cebesoy, Kâzım Özalp en Kâzım Karabekir kennen, die een belangrijke rol in zijn leven zouden spelen.
In zijn tijd moesten Ottomaanse officieren Duits en Frans leren, waardoor hij beter inzicht kreeg in de Franse geschiedenis, alsmede in westerse denkbeelden over de Verlichting. In zijn vrije tijd las hij de boeken van Franse verlichtingsfilosofen als Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Montesquieu, Victor Hugo, Auguste Comte, Émile Durkheim en de Ottomaanse intellectueel Namık Kemal. Hij las ook de biografieën van Napoleon Bonaparte en zijn generaals van de Franse Revolutie. Dit soort revolutionaire lectuur was destijds door het sultanaat officieel verboden, omdat ze een potentieel risico kon vormen voor het gezag van de sultan. Juist om die reden was deze lectuur populair onder officiersstudenten en werd het in het geheim gelezen.
Net als zijn studiegenoten zag hij met lede ogen aan hoe het Ottomaanse Rijk steeds verder in verval raakte. Het eens zo machtige rijk brokkelde af als gevolg van interne spanningen en buitenlandse bemoeienissen. Het begon economisch steeds afhankelijker te worden van westerse landen en het kon deze landen ook militair niet meer bijbenen. In die tijd werd het door westerse landen spottend de zieke man van Europa genoemd. Mustafa Kemal begon cafés en geheime genootschappen te bezoeken, waar nagedacht werd over manieren om het autoritair bestuurde rijk te redden. Samen met Ali Fuat Cebesoy hielp hij mee bij de productie van een clandestien politiek blad. Door de politie werd ontdekt dat hij en zijn vrienden bijeenkomsten hielden over antimonarchistische onderwerpen. Een overheidsspion infiltreerde in hun groep om inlichtingen in te winnen over hen. Op 11 januari 1905 behaalde Mustafa Kemal zijn diploma aan het Ottomaanse Militaire College. Kort hierna werd hij door de politie gearresteerd om zijn antimonarchistische activiteiten, waarbij ook Ali Fuat Cebesoy werd gearresteerd. Na enkele maanden opsluiting werd hij alleen vrijgelaten met de steun van Rıza Pasja, zijn voormalige schooldirecteur.
Officier in het Ottomaanse leger Eerste missies en de Jonge Turken miniatuur|Leden van het geheim genootschap Vatan ve Hürriyet, 1906, Beiroet. Van links naar rechts: Halil, Mustafa Kemal, Lütfi Müfit Na zijn vrijlating uit de gevangenis werd Mustafa Kemal voor straf toegewezen aan het Vijfde Leger in Damascus in gezelschap van Ali Fuat Cebesoy en Lütfi Müfit Özdeş. Aldaar kreeg hij de rang van kapitein. In Damascus sloot hij zich aan bij een klein geheim genootschap van revolutionaire hervormingsgezinde officieren, genaamd ("Moederland en Vrijheid"). Dit genootschap stond onder leiding van koopman Mustafa Elvan Cantekin, die een voormalig student was van de militaire medische school in Istanbul en verbannen was vanwege zijn politieke activiteiten. Mustafa Kemal werd sterk beïnvloed door diens politieke ideeën. Hij hielp het genootschap door ook afdelingen op te richten in Jaffa, Beiroet en Jeruzalem. Hij hoopte echter om naar Thessaloniki te gaan, want zo ver weg van de hoofdstad Istanbul konden ze als revolutionaire officieren weinig doen.
In oktober 1907 werd hij overgeplaatst naar zijn geboortestad Thessaloniki, waar hij in contact kwam met leden van de Jonge Turken, een in 1899 opgerichte organisatie die haar machtsbasis had in Thessaloniki. Hij sloot zich aan, omdat deze beweging hetzelfde doel nastreefde als zijn genootschap en bovendien een grotere organisatie was. In 1908 zette hij zich als sympathisant van de Jonge Turken af tegen sultan Abdülhamit II toen die conservatieve hervormingen wilde doorvoeren. Deze officieren van het seculiere en nationalistische "Comité voor Eenheid en Vooruitgang", bijgenaamd de Jonge Turken, pleegden een staatsgreep en maakten van het Ottomaanse Rijk een constitutionele monarchie, waarbij Abdülhamit als sultan geen enkele macht meer had. In 1909 vond er een tegencoup plaats, maar deze mislukte. Abdülhamit werd hierna definitief vervangen door zijn jongere broer sultan Mehmet V Reşat, die niet meer dan een marionet was onder de Jonge Turken.
In het voorjaar van 1910 hield Duitsland een grote militaire oefening aan de Rijnkust om de wereld te laten zien hoe machtig hun leger was. Dit beviel Frankrijk niet en als tegenactie hielden de Fransen ook een grote militaire oefening, die in 12-18 september 1910 plaatsvond in de streek Picardië en werd georganiseerd door de Franse generaal Ferdinand Foch. Frankrijk had waarnemers uit neutrale landen uitgenodigd om de oefening bij te wonen, waaronder het Ottomaanse Rijk. Mustafa Kemal was tezamen met Selahaddin Bey en Ali Fethi Okyar (toen nog Fethi bey) ingedeeld bij de Ottomaanse militaire delegatie, die naar Frankrijk afreisde. Bij zijn verblijf daar werd het Mustafa Kemal duidelijk dat er een grote oorlog op komst was in Europa en dat vliegtuigen voortaan een belangrijke rol zouden spelen in de oorlogsvoering. miniatuur|links|Staf-majoor Mustafa Kemal samen met Libische strijders in Libië, 1912, Tripoli