De vuurtoren J.C.J. van Speijk is een vuurtoren aan de Noordzeekust bij Egmond aan Zee. De J.C.J. van Speijktoren is een van de oudste nog actieve vuurtorens van Nederland. De voet van de vuurtoren vormt een graftombe, die herinnert aan luitenant-ter-zee Jan van Speijk.
Vuurtoren De zee bij Egmond kan gevaarlijk zijn. Daarom werden er tussen 1833 en 1834 twee door Jacob Valk ontworpen vuurtorens gebouwd. Na de aanleg van het Noordzeekanaal in 1876, en de bouw van de twee vuurtorens in IJmuiden, werden de torens in Egmond voorzien van rode ruiten. Het licht kon zo worden onderscheiden van dat van IJmuiden. In 1891 werd de vuurtoren J.C.J. van Speijk voorzien van een draailicht. De zuidertoren op het Torensduin werd in datzelfde jaar gedoofd en in 1915 afgebroken.
In 1922 werd het lichthuis verbouwd, omdat de toren elektrisch licht kreeg. De balustrade is toen in beton gegoten. Het ontwerp voor deze verbouwing was van Otto Jelsma. In 1967 werd het wachtlokaal gebouwd. De noordzijde van het licht is rood van kleur om te waarschuwen voor gevaarlijke ondieptes ten noorden van Egmond. Zodra schepen uit deze gevarenzone komen, wordt het licht weer wit.
Bij de verbouwing in 1967/68 werd de kop opgetild, de oude omloop weggehaald en de nieuwe uitkijkpost, ontworpen door F. de Ruijter, er tussen gevoegd. De schuin geplaatste ramen van het wachtlokaal vormen een opvallend detail. De komst van radar maakte een lichtkoepel van glas voor de navigatie van vliegtuigen overbodig. Het dak kreeg een bekleding van koperen platen. De traditionele windwijzer met zeemeermin werd hersteld.
Van Speijkmonument De vuurtoren werd in 1834 uitgekozen als J.C.J. van Speijkmonument, ter nagedachtenis aan luitenant-ter-zee Jan van Speijk. Deze marineofficier liet zijn schip op 5 februari 1831 liever de lucht in vliegen dan het over te geven aan de Belgische vijand. Hij ontstak daartoe de voorraad buskruit aan boord. Behalve Van Speijk vonden ook 25 van zijn ondergeschikten en een aantal Belgen de dood bij de ontploffing. De daad werd in Nederland zeer heldhaftig beoordeeld.
De vuurtoren werd bekostigd met de opbrengst van de veiling van relikwieën en overblijfselen van de kanonneerboot en persoonlijke eigendommen van de bemanning. Het Rijksmuseum van Amsterdam kocht een deel van de bebloede scheepsjas van Van Speijk en zijn mes. Het monument is ontworpen door Jan David Zocher en gebouwd door aannemer K. Bos uit Sliedrecht. Het gebruikte materiaal is natuursteen.
Daarbij is het niet gebleven in de verering van Jan van Speijk. Bij Koninklijk Besluit is vastgelegd dat altijd een van de schepen van de Koninklijke Marine de naam 'Van Speijk' zal dragen. Sinds 1995 is dit 'Zr. Ms. Van Speijk' (F828), een multi-purpose fregat van de Karel Doormanklasse.
Hedendaagse functie Na de komst van satellietnavigatie vanaf 1980 werden veel vuurtorens en lichtschepen overbodig. De observatietaken van de kustwacht bij Egmond werden door een centrale, landelijke kustwacht overgenomen. Na een reorganisatie konden de verkeerscentrales in Den Helder en IJmuiden met radar de hele kust van Noord-Holland bestrijken, waardoor visuele waarneming overbodig werd. Bert de Boer, die in 1978 als lichtwachter in dienst gekomen was, werd objectbeheerder tot 1990. Na 1990 is de vuurtoren niet meer bemand, maar nog wel actief.
De toren wordt nog steeds gebruikt als herkenningspunt en controle voor de plaatsbepalingsapparatuur aan boord van schepen. Vooral voor de recreatievaart, die vaak zonder de modernste navigatiesysteem werkt, is hij onmisbaar. De KNRM gebruikt de vuurtoren bij reddingsacties en oefeningen.
In 2024 is de lichtinstallatie van de vuurtoren volledig vernieuwd. Het duurzame systeem maakt gebruik van ledtechnologie, waardoor het energieverbruik afneemt en de betrouwbaarheid toeneemt. De ledverlichting heeft een langere levensduur, vergt minder onderhoud en reikt verder.
Korte geschiedenis 1823: Besluit oprichting kustlichten te Egmond 1833: Bouw van twee torens gestart 1834: Bouw gereed, lichtwachters aangesteld, lichten ontstoken 1838: Koninklijk besluit tot verbouwing Noordertoren tot monument 1841: Voltooiing verbouwing tot monument 1879: Licht tijdelijk gedoofd (van 15 februari tot 15 maart), optieken voorzien van rood glas 1891: Draailicht aangebracht 1892: Licht Zuidertoren gedoofd 1915: Dagmerkschermen verwijderd 1922: Elektrificatie, balustrade in beton gegoten, lichthuis vernieuwd 1936: Lichtkarakter wordt Iso 10s 1967: Verbouwing en plaatsing wachtlokaal naar ontwerp van F. de Ruyter. Opname in het Rijksmonumentenregister 2019: Restauratie 2024: Nieuwe lichtinstallatie met ledtechnologie
Afbeeldingen
Openstelling Gedurende de zomermaanden is de vuurtoren op bepaalde tijden geopend voor publiek.
Zie ook Lijst van vuurtorens in Nederland
Externe links Nederlandsevuurtorens.nl Videoreportage van Shannon van Beek over de vuurtoren
Egmond aan Zee Categorie:Rijksmonument in Bergen (Noord-Holland) Categorie:Bouwwerk in Bergen (Noord-Holland) Categorie:Noordzee Categorie:Egmond aan Zee