miniatuur|Wandschildering uit de 12e–13e eeuw in de Sint-Radegundiskapel in Chinon. De linkse figuur zou Eleonora voorstellen, als koningin van Engeland, de rechtse figuur mogelijk haar schoondochter Johanna of misschien Hendrik de Jongere, Eleonora's oudste zoon bij Hendrik II., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 312. Vgl. , Les peintures murales de Sainte-Radegonde de Chinon. À propos d'un article récent, in Cahiers de Civilisation Médiévale 42 (1999), pp. 397-399. Gearchiveerd op 16 juni 2022. Eleonora van Aquitanië (Occitaans: Aleonòr d'Aquitània, Frans: Aliénor of Éléonore d'Aquitaine; ook Éléonore de Guyenne) (Belin of Bordeaux, ca. 1122/1124, Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 44. Gearchiveerd op 27 juni 2023. – Poitiers of abdij van Fontevraud,, Pour une image véridique d'Aliénor d'Aquitaine, in le Bulletin de la Société des antiquaires de l'Ouest4 II (1952), p. 233. Poitiers verdient hier evenwel de voorkeur, zie: – ed. introd. , Pour une image véridique d'Aliénor d'Aquitaine, La Crèche, 2005, p. 26 (academia.edu); , Aliénor d'Aquitaine. La reine insoumise, Parijs, 2004, pp. 184-185 (non vidi). Gearchiveerd op 3 februari 2019. 31 maart of 1 april 1204(voortzetter van) Jan van Worcester, Continuatio chronici s.a. 1204 (= (ed.), Florentii Wigorniensis monachi Chronicon ex chronicis, II, Londen, 1849, p. 166).) was hertogin van Aquitanië door erfopvolging, koningin van Frankrijk (1137–1152) door haar eerste huwelijk en koningin van Engeland (1154–1189) door haar tweede huwelijk. Ze was een van de invloedrijkste vrouwen van de middeleeuwen in West-Europa.
Inleiding Eleonora stamde af van de dynastie van de hertogen van Aquitanië, opvolgers van de Karolingische koningen van Aquitanië, een uitgestrekt grondgebied aan de Atlantische Oceaan, tussen de Loire en de Pyreneeën, dat zich had ontwikkeld tot het grootste, rijkste en machtigste feodale leen binnen het Franse koninkrijk. De Franse koning had feitelijk vooral macht in Parijs en daaromheen, verderweg maakten de hertogen en graven, die formeel gebonden door leenovereenkomsten onder zijn gezag vielen, in de praktijk de dienst uit.
In 1137 overleed haar vader, hertog Willem X van Aquitanië, zonder mannelijke erfgenamen. Hij had Eleonora als oudste kind tot zijn erfopvolger benoemd, waarbij hij koning Lodewijk VI de opdracht gaf haar belangen te beschermen en een goede huwelijkskandidaat voor haar te vinden. Voor Lodewijk VI was dit een buitenkans om het hertogdom Aquitanië met bijbehorende graafschappen en steden weer onder het gezag van de koning te brengen.
Om de banden tussen Aquitanië en de Franse kroon te versterken, werd Eleonora uitgehuwelijkt aan de Franse troonopvolger Lodewijk VII, die kort na hun huwelijk tot koning werd gekroond. Het paar kreeg twee dochters, maar geen mannelijke erfgenaam, waarop Lodewijk het huwelijk nietig liet verklaren door de paus. Eleonora behield haar omvangrijke bezittingen, waardoor de scheiding aanzienlijke geopolitieke gevolgen had. Kort daarna trad zij in het huwelijk met Hendrik Plantagenet, de toekomstige koning van Engeland, waardoor een groot deel van Frankrijk onder Engels gezag kwam. Deze machtsverschuiving droeg bij aan de spanningen die uiteindelijk uitmondden in de Honderdjarige Oorlog (1337–1453) tussen het koninkrijk Engeland en Frankrijk.
Na de ontbinding van haar huwelijk met de Franse koning trouwde Eleonora met de jonge Hendrik Plantagenet, de hertog van Anjou en Normandië, die op dat moment Engelse troonpretendent was. Ze bracht haar eigendommen nu in dit huwelijk in. Twee jaar later werden Hendrik en Eleonora tot Engelse monarchen gekroond. Hendriks politiek beoogde een consolidering van de territoria in het bezit van zijn familie tot één gebied, dat in de moderne geschiedschrijving als het Angevijnse Rijk wordt aangeduid. Daarbij namen de gebieden die Eleonora in het huwelijk inbracht een sleutelpositie in.
Eleonora voelde zich als erfgename van Aquitanië geroepen en gerechtigd om haar hertogdom zelfstandig te besturen en verzette zich tegen de inlijving ervan in het rijk van haar echtgenoot., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 9. Mede hierdoor was het huwelijk conflictrijk. Nadat Eleonora zich in 1173/1174 bij de opstand van haar drie oudste zonen tegen hun vader had aangesloten, plaatste Hendrik haar vijftien jaar lang onder huisarrest. Eleonora nam pas na de dood van haar echtgenoot in 1189 onder de regeringen van haar zonen Richard I van Engeland (Richard Leeuwenhart) en Jan zonder Land opnieuw een beduidende politieke rol op zich.
Rond Eleonora's persoon begonnen tijdens haar leven mythen en legendes te ontstaan. In de loop der eeuwen gold ze als het voorbeeld van een heerseres met een honger naar macht die continu intrigeerde. Dat beeld is in de laatste decennia echter veranderd. Niet in de laatste plaats nadat ze door de verfilming van The Lion in Winter (1968) een plaats in de populaire cultuur kreeg, werd ze het hoofdpersonage van talrijke literaire werken, die van haar een beschermvrouwe van dichters en minnezangers maakten, hoewel historische bronnen geen houvast bieden voor zo'n mecenaat., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 11. De beschikbare bronnen zijn vaak gekleurd en bemoeilijken een correcte beeldvorming van de historische figuur. Dat Eleonora haar rol als koningin ten volle wilde waarmaken en vastberaden was om haar hertogdom Aquitanië te beschermen, beschouwen historici als Ralph Turner als de leidmotieven van haar leven.
Naam Volgens Godfried van Vigeois werd Eleonora van Aquitanië gedoopt als Alienor.Chronica 48 (= (ed.), Nova bibliotheca Manu scriptorum librorum, II, Parijs, 1657, p. 304) Deze doopnaam zou volgens de kroniekschrijver zijn afgeleid van alia Ænor ("de andere Aénor"), om haar van haar moeder te onderscheiden., Eleanor of Aquitaine: By the Wrath of God, Queen of England, Londen, 2000, p. 14. De historica Daniela Laube wijst er evenwel op dat, gelet op de verschillende schrijfwijzen van de naam in oorkonden en contemporaine kronieken, de precieze schrijfwijze tijdens Eleonora's leven niet vaststond en de naam op verschillende manieren werd geschreven. Zo noemt abt Suger haar Aanor; de kroniek van Morigny Aenordis; later werd ze Alienor, occasioneel ook Helnienordis genoemd., Zehn Kapitel zur Geschichte der Eleonore von Aquitanien, Bern – e.a., 1984, p. 25. In dit Wikipedia-artikel wordt de in het Nederlandse taalgebied gebruikelijke vorm Eleonora gebruikt.
Familieachtergrond en kindertijd Afstamming miniatuur|Willem IX van Aquitanië (voorstelling uit Bibliothèque Nationale, MS cod. fr. 12473, 13e eeuw). Eleonora's grootvader aan vaderskant was Willem IX van Aquitanië. Hij was hertrouwd met Filippa van Toulouse, dochter van Willem IV van Toulouse., Eleanor of Aquitaine: A Biography, Londen, 1991 (= 1977), p. 8. Daar Philippa's beide broers waren gestorven, was Filippa de rechtmatige erfgename van het aan Aquitanië aangrenzende graafschap Toulouse, waaruit Eleonora's aanspraak op het graafschap voortkwam. Filippa's oom Raymond IV van Toulouse had na de dood van Filippa's vader het graafschap Toulouse geüsurpeerd en Willem was er voor korte tijd in geslaagd de erfenis van zijn vrouw te heroveren voordat deze aan de graven van Toulouse terugviel., Eleanor of Aquitaine: A Biography, Londen, 1991 (= 1977), p. 9.
Het hof dat Willem IX in Poitiers hield, genoot de reputatie een van de meest gecultiveerde in Europa te zijn., Eleanor of Aquitaine: By the Wrath of God, Queen of England, Londen, 2000, p. 11. Hij was een voortrekker in het onderwijs: jonge ridders werden niet alleen onderricht in wapengebruik, maar ook in hoofse manieren. Mogelijk genoten ze ook een klassieke opvoeding. Eleonora groeide hierdoor op in een omgeving die aanzienlijk verschilde van de leefwereld van haar beide latere echtgenoten., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, pp. 20, 41. Van haar grootvader zijn elf in het Occitaans geschreven minneliederen overgeleverd, wat hem de bijnaam "troubadour-hertog" opleverde. De helft van deze liederen drijven op frivole wijze de spot met de strikte seksuele moraal van de Kerk; Willems leven was daadwerkelijk doorspekt van talrijke buitenechtelijke affaires.
De voor zijn kleindochter beslissende verhouding was diegene die hij in 1115 begon met Amalberga, de echtgenote van zijn vazal Aimery I, burggraaf van Châtellerault, met wie zij drie kinderen had, onder wie hun dochter Aénor van Châtellerault. Willem ontvoerde Amalberga naar zijn hof in Poitiers, waarop zijn echtgenote zich in de abdij van Fontevraud terugtrok. Amalberga, die de volgende jaren aan Willems hof leefde, wenste minstens voor haar dochter Aénor de officiële rol van een hertogin te verwerven en zette zich daarom in voor een huwelijk van Aénor met de oudste zoon van hertog Willem, Willem X van Aquitanië., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 32. Gearchiveerd op 27 juni 2023. Dit huwelijk tussen de jonge Willem X van Aquitanië en Aénor van Châtellerault vond vermoedelijk in 1121 plaats.
Kindertijd en jeugd Als eerste kind van Willem en Aénor kwam Eleonora vermoedelijk in de buurt van Bordeaux ter wereld. Hoewel enkele bronnen 1122 opgegeven als Eleonora's geboortejaar, wordt 1124 als waarschijnlijker aanvaard., Eleonore von Aquitanien: Königin des Mittelalters, München, 2012, p. 44. Gearchiveerd op 27 juni 2023. Eleonora's zus Aelith, die later aan het Franse koninklijke hof Petronilla werd genoemd, kwam vermoedelijk in 1125 ter wereld en in 1126 of 1127 volgde de langverwachte mannelijke erfgenaam Willem Aigret. In 1127 stierf Eleonora's grootvader en werd haar vader hertog van Aquitanië. Eleonora's jongere broer en moeder stierven beiden in 1130, wat de achtjarige Eleonora tot haar vaders erfgename maakte.
miniatuur|Detail van de wandschildering in Chinon, door sommigen gedacht een eigentijds portret van Eleonora te zijn. Eleonora leerde zowel Occitaans als Latijn lezen, wat ongewoon was. Er zijn geen bewijzen dat ze leerde schrijven. Daarnaast werd ze vermoedelijk onderwezen in handwerken en het huishouden., Eleanor of Aquitaine: By the Wrath of God, Queen of England, Londen, 2000, p. 17. De opgroeiende Eleonora werd als knap beschouwd, al liet geen van de contemporaine troubadours die haar knap noemen verwijzingen na over hoe ze eruitzag. Het contemporaine schoonheidsideaal verkoos blonde haren en blauwe ogen; een muurschildering in de Sint-Radegondekerk in Chinon, die nog tijdens haar leven werd geschilderd en met grote zekerheid haar voorstelt, toont een vrouw met rossig-bruin haar. Daarnaast vermelden bronnen haar intelligentie, gevatheid en openhartigheid, wat tijdgenoten aantrekkelijk vonden., Eleanor of Aquitaine: By the Wrath of God, Queen of England, Londen, 2000, pp. 18-19.
Dood van haar vader miniatuur|333x333px|links|Lodewijk VI van Frankrijk in een voorstelling uit de 14e eeuw. De regering van Eleonora's vader was kort en werd geplaagd door conflicten met vazallen. Willem X steunde vanaf 1130 aanvankelijk de tegenpaus Anacletus II en schaarde zich pas in 1135 onder invloed van de kloosterhervormer Bernardus van Clairvaux achter paus Innocentius II. Het huwelijksplan van de weduwnaar met de dochter van burggraaf Adhémar van Limoges, die zijn invloed in Limousin had versterkt, mislukte door een intrige van zijn vazallen die zich al meer dan een eeuw tegen de Aquitaanse heerschappij over hun landstreek verzetten. Graaf Willem VI van Angoulême ontvoerde de jonge vrouw en trouwde met haar.