De orchideeënfamilie (Orchidaceae) is een van de grootste plantenfamilies op aarde. Het aantal soorten wordt op zo rond de 20.000 geschat. Wereldwijd zijn meer dan duizend geslachten bekend, die verdeeld worden over tientallen onderfamilies. Orchideeën worden ook weleens kort orchis genoemd, wat ook de naam van een specifiek geslacht is. De botanische vakwetenschap die specifiek de orchideeënfamilie bestudeert is de orchidologie.
Naamgeving en etymologie De naam 'orchidee' is afgeleid van Orchis. De Griekse filosoof Theophrastus was in 300 v.Chr. de eerste die het geslacht beschreef. De naam Orchis (όρχις) heeft mogelijk betrekking op de dubbele wortelknol: het Griekse 'orchis' betekent ook teelbal.
Kenmerken 270px|thumb|left|Phalaenopsis 1:buitenste bloemdekbladen (kelkbladen); 2: binnenste bloemdekbladen (kroonbladen); 3: lip; 4: hierachter zitten de pollinia (stuifmeelklompjes); 5: stempel.
Orchideeën staan bekend om hun bloemen, die er soms vreemd uit kunnen zien. Ook de wilde flora in de Benelux kent soorten met opvallende bloemen. Vaak zijn er speciale aanpassingen aan bepaalde soorten dieren en dan met name insecten. Vele soorten zijn in de twintigste eeuw achteruitgegaan in deze regio. Waar eertijds vele graslanden in mei en juni werden gekleurd door de orchideeën zijn ze nu vaak beperkt tot natuurreservaten.
Orchideeën hebben doorgaans stoffijn zaad. Deze heel kleine zaden kunnen gemakkelijk door de wind over grote afstanden worden vervoerd. En zo kunnen ze relatief gemakkelijk nieuwe geschikte groeiplaatsen koloniseren. Op die plaats moet dan wel de voor de kieming noodzakelijke schimmel aanwezig zijn, omdat het zaad zonder de schimmel niet kan uitgroeien. Voorts kost het vaak vele jaren om tot een volwassen vruchtdragend exemplaar uit te groeien. In de Benelux staan vele orchideeën bekend als fijnproever. Ze stellen gemiddeld hoge eisen aan hun groeiplaats. Ze leven vaak in mutualistische symbiose met een schimmel (in de vorm van een mycorrhiza) waarmee ze voedingsstoffen uitwisselen.
In regenwouden groeien bepaalde soorten als epifyt hoog in de bomen. Sommige van deze epifyten worden tegenwoordig als kamerplant gehouden. Ook andere soorten zijn populair als kamerplant. Diverse soorten zijn met elkaar te kruisen en dit gebeurt dan ook veel. Omdat een soort voor de bestuiving afhankelijk is van een specifiek insect of vogel hebben ze geen andere barrières ontwikkeld. De bestuiving verloopt vaak via een complex mechanisme, bijvoorbeeld door bij een insect de hele meeldraden op het lijf vast te plakken en deze te laten meevoeren naar een andere bloem.
Bloemen De bloem van een orchidee is meestal eenvoudig te onderscheiden van een andere bloem. De bloem is opgebouwd uit drie kelkbladen en drie kroonbladen. Het middelste kroonblad is afwijkend qua vorm en vergroot (de lip), zodat het een platform voor insecten vormt om makkelijker het centrum van de bloem te bereiken. Oorspronkelijk was de lip van een orchidee opwaarts gericht en vormde zo een afdakje boven het gynostemium. Bij een aantal soorten, zoals de spookorchis (Epipogium aphyllum) en de vanilleorchis (Nigritella), is dit nog steeds het geval. Bij de meeste soorten echter draait de bloem zich bij het openen 180°, waardoor de lip neerwaarts wijst. Dit verschijnsel wordt resupinatie genoemd en zorgt ervoor dat de bloem zijn kenmerkende vorm krijgt.
Juweelorchidee miniatuur|Macodes petola (jong), een juweelorchidee Een andere variant van de bekende orchidee die vooral bewonderd wordt om de bloem is de juweelorchidee, zoals Macodes petola of Ludisia discolor. Een juweelorchidee is een soort orchidee met prachtige bladeren die vaak opvallende patronen en kleuren hebben, die lijken op juwelen. Deze planten groeien meestal in tropische bossen en hechten zich vast aan bomen of andere planten. Ze halen voedingsstoffen uit de lucht en het vocht in hun omgeving. Juweelorchideeën worden vaak gekweekt als sierplanten vanwege hun mooie bladeren.
Taxonomie miniatuur|Vleeskleurige orchis(Dactylorhiza incarnata) miniatuur|Bosorchis(Dactylorhiza fuchsii) miniatuur|Grote muggenorchis(Gymnadenia conopsea) miniatuur|Vrouwenschoentje(Cypripedium calceolus) miniatuur|Welriekende nachtorchis(Platanthera bifolia) miniatuur|Wilde orchidee in het Lauwersmeer gebied
Stamboom van de familie Orchidaceae
De orchideeënfamilie is een monofyletische groep die door het APG III-systeem van 2009 tot de orde Asparagales wordt gerekend.
De indeling van deze familie is echter continu in beweging, zolang er studies lopen die nieuwe elementen voor classificatie aanbrengen.
Er worden momenteel vijf onderfamilies erkend, wat het volgende cladogram geeft: + Familie OrchidaceaeFylogenie:
Orde Asparagales zustergroepen van de Orchidaceae Orchidaceae Apostasioideae
Cypripedioideae
Vanilloideae
Epidendroideae OrchidoideaeTaxonomie:
Orde Asparagales zustergroepen van de Orchidaceae Familie Orchidaceae Onderfamilie Apostasioideae: 2 geslachten, 16 soorten, Zuidwest-Azië Onderfamilie Cypripedioideae: 5 geslachten, 130 soorten, gematigde streken en tropisch Zuid- en Midden-Amerika Onderfamilie Vanilloideae: 15 geslachten en 180 soorten, tropisch en subtropisch oostelijk Noord-Amerika Onderfamilie Epidendroideae: meer dan 500 geslachten en ongeveer 20.000 soorten, wereldwijd Onderfamilie Orchidoideae: 208 geslachten en 3.630 soorten, wereldwijd
Deze onderfamilies zijn op hun beurt nog eens onderverdeeld in takken of tribus, subtribus, geslachtengroepen en ten slotte geslachten.
Stamboom van de in België en Nederland voorkomende orchideeën
In België en Nederland komen volgens de laatste nieuwe systematiek een 40-tal soorten orchideeën van 18 verschillende geslachten voor, alle in de onderfamilies Epidendroideae en Orchidoideae.
Opmerkingen In dit artikel wordt de indeling gebruikt zoals vermeld in de 23e editie van de Heukels. Deze is gebaseerd op nieuwe inzichten gebaseerd op gegevens van DNA-sequenties. Een opvallend verschil met de 22e druk is vooral de samenvoeging van de keverorchissen (Listera) met de vogelnestjes (Neottia), van de poppenorchis (Aceras) met de orchissen (Orchis) en van de groene nachtorchis (Coeloglossum) met de handekenskruiden (Dactylorhiza).
Beschreven geslachten en soorten De volgende geslachten en soorten worden verder in Wikipedia in detail beschreven.
Europese soorten Hieronder een lijst van geslachten en soorten die in West- en Midden-Europa voorkomen en die in detail behandeld worden in Wikipedia:
Geslacht: Anacamptis Soort: Harlekijn (Anacamptis morio = Orchis morio) Soort: Hondskruid (Anacamptis pyramidalis) Soort: IJle moerasorchis (Anacamptis laxiflora = Orchis laxiflora) Soort: Moerasorchis (Anacamptis palustris = Orchis palustris) Soort: Vlinderorchis (Anacamptis papilionacea = Orchis papilionacea) Soort: Wantsenorchis (Anacamptis coriophora = Orchis coriophora) Geslacht: Bosvogeltjes (Cephalanthera) Soort: Bleek bosvogeltje (Cephalanthera damasonium) Soort: Cephalanthera epipactoides Soort: Rood bosvogeltje (Cephalanthera rubra) Soort: Wit bosvogeltje (Cephalanthera longifolia) Geslacht: Chamorchis Soort: Chamorchis alpina Geslacht: Epipogium Soort: Spookorchis (Epipogium aphyllum) Geslacht: Goodyera Soort: Dennenorchis ( Goodyera repens) Geslacht: Hammarbya Soort: Veenmosorchis (Hammarbya paludosa) Geslacht: Handekenskruiden (Dactylorhiza) Soort: Bosorchis (Dactylorhiza fuchsii) Soort: Dactylorhiza maculata Ondersoort: Tengere heideorchis (Dactylorhiza maculata subsp. elodes) Ondersoort: Heideorchis (Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum) Ondersoort: Gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata subsp. maculata) Soort: Dactylorhiza foliosa Soort: Dactylorhiza majalis Soort: Dactylorhiza markusii Soort: Dactylorhiza romana Soort: Groene nachtorchis (Dactylorhiza viridis = Coeloglossum viride) Soort: Grote rietorchis (Dactylorhiza elata) Ondersoort: Brede orchis (Dactylorhiza majalis subsp. majalis) Ondersoort: Rietorchis (Dactylorhiza majalis subsp. praetermissa) Variëteit: Gevlekte rietorchis (Dactylorhiza majalis subsp. praetermissa var. junialis) Ondersoort: Veenorchis (Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola) Soort: Vleeskleurige orchis (Dactylorhiza incarnata) Soort: Vlierorchis (Dactylorhiza sambucina) Geslacht: Herminium Soort: Honingorchis (Herminium monorchis) Geslacht: Himantoglossum Soort: Bokkenorchis (Himantoglossum hircinum) Soort: Himantoglossum adriaticum Soort: Himantoglossum comperianum Soort: Himantoglossum metlesicsianum Soort: Reuzenorchis (Himantoglossum robertianum) Geslacht: Corallorhiza Soort: Koraalwortel (Corallorhiza trifida) Geslacht: Limodorum Soort: Paarse aspergeorchis (Limodorum abortivum) Geslacht: Liparis Soort: Groenknolorchis (Liparis loeselii) Geslacht: Malaxis Soort: Eenblad (Malaxis monophyllos) Geslacht: Muggenorchis (Gymnadenia) Soort: Grote muggenorchis (Gymnadenia conopsea) Soort: Dichte muggenorchis (Gymnadenia densiflora) Soort: Welriekende muggenorchis (Gymnadenia odoratissima) Soort: Gymnadenia austriaca Soort: Gymnadenia nigra Soort: Gymnadenia rhellicani Soort: Gymnadenia runei Geslacht: Nachtorchissen (Platanthera) Soort: Bergnachtorchis (Platanthera chlorantha) Soort: Platanthera holmboei Soort: Welriekende nachtorchis (Platanthera bifolia) Geslacht: Neotinea Soort: Aangebrande orchis (Neotinea ustulata, synoniem: Orchis ustulata) Geslacht: Neottia Soort: Grote keverorchis (Neottia ovata = Listera ovata) Soort: Kleine keverorchis (Neottia cordata = Listera cordata) Soort: Vogelnestje (Neottia nidus-avis) Geslacht: Orchis (Orchis) Soort: Aapjesorchis (Orchis simia) Soort: Bleke orchis (Orchis pallens) Soort: Mannetjesorchis (Orchis mascula) Soort: Orchis canariensis Soort: Orchis italica Soort: Orchis spitzelii Soort: Poppenorchis (Orchis anthropophora = Aceras anthropophorum) Soort: Purperorchis (Orchis purpurea) Soort: Soldaatje (Orchis militaris) Soort: Wantsenorchis (Orchis coriophora) alleen in België Geslacht: Pseudorchis Soort: Witte muggenorchis (Pseudorchis albida) Geslacht: Schroeforchissen (Spiranthes) Soort: Herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis) Soort: Zomerschroeforchis (Spiranthes aestivalis) Geslacht: Spiegelorchissen (Ophrys) Soort: Bijenorchis (Ophrys apifera) Soort: Gele orchis (Ophrys lutea) Soort: Hommelorchis (Ophrys fuciflora) Soort: Ophrys aveyronensis Soort: Ophrys lesbis Soort: Sniporchis (Ophrys scolopax) Soort: Spinnenorchis (Ophrys sphegodes) Soort: Vliegenorchis (Ophrys insectifera) Soort: Vliegenorchis van de Causses (Ophrys aymoninii) Soort: Vroege spinnenorchis (Ophrys araneola) Geslacht: Tongorchissen (Serapias) Soort: Brede tongorchis (Serapias cordigera) Soort: Gewone tongorchis (Serapias lingua) Soort: Kleine tongorchis (Serapias parviflora) Soort: Lange tongorchis (Serapias vomeracea) Soort: Serapias bergonii Soort: Serapias olbia Soort: Serapias strictiflora Soort: Vergeten tongorchis (Serapias neglecta) Geslacht: Traunsteinera Soort: Knotsorchis (Traunsteinera globosa) Soort: Traunsteinera sphaerica Geslacht: Vrouwenschoentjes (Cypripedium) Soort: Vrouwenschoentje (Cypripedium calceolus) Geslacht: Wespenorchissen (Epipacitis) Soort: Bruinrode wespenorchis (Epipactis atrorubens) Soort: Brede wespenorchis (Epipactis helleborine) Ondersoort: Duinwespenorchis (Epipactis helleborine subsp. neerlandica) Soort: Dichte- of groene wespenorchis (Epipactis phyllanthes) Soort: Geelgroene wespenorchis (Epipactis muelleri) Soort: Kleinbladige wespenorchis (Epipactis microphylla) Soort: Moeraswespenorchis (Epipactis palustris) Soort: Paarse wespenorchis (Epipactis purpurata) Soort: Smallippige wespenorchis (Epipactis leptochila) Variëteit: Vergeten wespenorchis (Epipactis leptochila var. neglecta)
miniatuur|KnotsorchisTraunsteinera globosa
Soorten van andere continenten Angraecum longicalcar Lange spinorchidee (Brassia arcuigera)