De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) was een Nederlandse geheime dienst die was belast met het handhaven van de binnenlandse veiligheid en het tegengaan van buitenlandse inmenging. De BVD werd in 1949 opgericht en in 2002 omgevormd tot de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD).
Gedurende het grootste deel van zijn bestaan was de dienst gericht op de bestrijding van het communisme. Diverse succesvolle operaties op dat gebied verschaften de BVD bij zijn buitenlandse partners een zeer goede reputatie.Vos e.d., De geheime dienst, p. 192.
Oprichting en wettelijke taak De Binnenlandse Veiligheidsdienst werd ingesteld bij een geheim koninklijk besluit van 8 augustus 1949.Constant Hijzen, "Vijandbeelden, De veiligheidsdiensten en de democratie, 1912-1992", Amsterdam 2016, p. 114 e.v. De BVD was de opvolger van de Centrale Veiligheidsdienst (CVD), die op zijn beurt in april 1946 was voortgekomen uit het op 23 mei 1945 opgerichte Bureau Nationale Veiligheid (BNV).
Volgens het koninklijk besluit van 1949 ressorteerde de BVD onder het ministerie van Binnenlandse Zaken. De BVD had als taak:Hijzen 2016, p. 114. Het inwinnen van gegevens over staatsgevaarlijke personen en extremistische stromingen Het bevorderen van veiligheidsmaatregelen Al hetgeen noodzakelijk is voor het goed functioneren van de dienst Contact onderhouden met buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten
De taak van de BVD was dus beperkt tot binnenlandse dreigingen. Voor het vergaren van inlichtingen uit het buitenland was er sinds 1946 de Buitenlandse Inlichtingendienst (BID), die in 1972 werd hernoemd tot Inlichtingendienst Buitenland (IDB). Op 1 januari 1994 is deze dienst opgeheven.
Op 5 augustus 1972 kwam er een nieuw koninklijk besluit met regels voor de Nederlandse geheime diensten. De eerste wet in formele zin was de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten van 3 december 1987. Deze werd gevolgd door de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002). Met het van kracht worden van deze wet werd de BVD op 29 mei 2002 omgedoopt tot Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD).Wetgeving Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. Gearchiveerd op 15 mei 2023.
Organisatie Dienstleiding thumb|150px|Louis Einthoven, hoofd van de BVD van 1949 tot 1961. Het eerste hoofd van de BVD was Louis Einthoven, die op autoritaire wijze de dienst vrijwel geheel naar eigen inzicht opbouwde, naar voorbeeld van het Britse MI5 en in nauwe samenwerking met de Amerikaanse CIA.Abels, Spionkoppen, p. 42-57. Hoe goed de band met de CIA doorgaans ook was, Einthoven had wel duidelijk gemaakt dat Amerikaanse activiteiten zonder medeweten van de BVD absoluut niet getolereerd zouden worden. Meerdere keren zou dan ook een bureauhoofd van de CIA het land uitgezet worden.Wiebes, Samen met de CIA, p. 51.
Als het devies van de dienst koos Einthoven Per undas adversas (tegen de stroom in), ontleend aan de spreuk "Levende vissen zwemmen tegen de stroom in, alleen de dooie drijven mee", die hij in 1937, als politiecommissaris in Rotterdam, in gecalligrafeerd Latijn had gekregen van pater Bonaventura Kruitwagen. Een eerste grafische uitbeelding van deze spreuk was het kunstwerk dat Einthoven bij zijn afscheid in 1961 van het personeel cadeau kreeg, waaruit later het logo van de BVD en de AIVD ontstond.Constant Hijzen, Terug naar de bron. Vrijheid, onvrijheid en de dienst in de jaren veertig en vijftig, Uitg. Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, Zoetermeer 2021, achterflap.
Louis Einthoven werd na zijn pensionering op 1 april 1961 opgevolgd door Koos Sinninghe Damsté, die sinds 1955 plaatsvervangend hoofd was geweest. Hij voerde een reorganisatie door en stelde de zogeheten Aurora-besprekingen in, waarbij het hoofd, zijn plaatsvervanger en de afdelingshoofden enkele malen per week de actuele ontwikkelingen bespraken.
Vanaf september 1967 tot en met januari 1977 was Andries Kuipers hoofd van de dienst en onder zijn leiding werd de BVD iets minder besloten. De dienst werd onder meer opgenomen in het telefoonboek en Kuipers verscheen in 1968 als eerste hoofd van de BVD op televisie waar hij werd geïnterviewd door Jaap van Meekren. Daarnaast knoopte hij contacten aan met grote kranten en tijdschriften, maar kon hiermee het vaak negatieve imago van de dienst slechts zeer beperkt bijsturen.Abels, Spionkoppen, p. 80-92.
thumb|Pieter de Haan (1984) Als zijn opvolger had Kuipers de buitenstaander Pieter de Haan binnengehaald, die een zeer formalistische bestuursstijl had en dingen grotendeels bij het oude wilde laten. Toch wist hij op beslissende momenten de belangen van de BVD te verdedigen en verscheen in dat kader op 28 december 1981 in het televisieprogramma van Sonja Barend.Nieuwsblad van het Noorden: 'In ons land ruim honderd spionnen', 29 december 1981.Abels, Spionkoppen, p. 99-125. De Haan vertrok per 1 februari 1986 en werd opgevolgd door Aart Blom, die gedurende 25 jaar meerdere leidinggevende functies binnen de dienst vervuld had en bekend stond als een introverte en bedachtzame intellectueel.Hijzen 2016, p. 272 e.v. & 297 e.v.Abels, Spionkoppen, p. 126-140.
thumb|150px|Arthur Docters van Leeuwen, hoofd van de BVD van 1989 tot 1995. Per 1 februari 1989 werd Arthur Docters van Leeuwen het nieuwe hoofd van de BVD. Hij paarde een groot denkvermogen aan een overdonderende aanpak en werd daarmee door het ministerie bij uitstek geschikt geacht om de dienst grondig te moderniseren, een taak die hij voortvarend ter hand nam. Pas negen maanden na het vertrek van Docters werd, per 1 november 1995, volledig onverwacht de buitenstaander viceadmiraal Nico Buis tot hoofd van de BVD benoemd. Met zijn ruwe aanpak zat hij hier echter niet op zijn plaats en zodoende diende hij al op 3 februari 1997 zijn ontslag in.Abels, Spionkoppen, p. 145-153, 187-198.
Na de ingrijpende veranderingen onder Docters van Leeuwen en Buis kreeg de BVD per 1 september 1997 met voormalig politie-chef Sybrand van Hulst iemand die een meer evenwichtige koers voer en meer ruimte liet voor de eigen verantwoordelijkheid van de medewerkers. De dienst had in dat jaar een budget van 76 miljoen euro en 559 mensen in dienst.Roelof Bouwman, Hoe goed is de AIVD?, in: HP De Tijd, 1 oktober 2004, p. 22-30. Onder Van Hulst werd de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002) door de Tweede Kamer geloodst, waarbij de BVD de buitenlandse inlichtingentaak van de in 1994 opgeheven Inlichtingendienst Buitenland (IDB) erbij kreeg en werd omgevormd tot de AIVD. Het plan om de BVD om te dopen tot Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (IVD) was al in 1996 onder diensthoofd Nico Buis ontstaan, die er persoonlijk nog het 'Algemene' aan toevoegde. Van Hulst zou nog tot 2007 leiding geven aan de AIVD en was daarmee het eerste dienshoofd dat twee termijnen vervulde.Abels, Spionkoppen, p. 191 & 230.
Organisatiestructuur Blijkens een organogram gepubliceerd door de stichting Argus had de BVD tot aan de reorganisatie van 1992 de volgende organisatiestructuur,Stichting Argus: Organogram BVD waarbij de oorspronkelijke afdelingen in 1975 omgedoopt werden tot directies:Constant Hijzen, Terug naar de bron, p. 70, noot 3.
Hoofd van de BVD (HBVD) en het plaatsvervangend hoofd van de BVD (PHBVD) Hoofd Kabinet (HK) waaronder ressorteerden het secretariaat van de dienstleiding, de juridisch adviseurs (KJA), de Exploitatie Buitenland (KEB) en de Verbindingen Binnenland (KVB). Stafafdeling Buitenlandse Politiek (SBP)
Vervolgens kwamen de verschillende directies en afdelingen van de dienst:
Afdeling ACD: Administratie & Centrale Documentatie Directie B, verantwoordelijk voor staatsgevaarlijke organisaties, bestaande uit: Afdeling BC: Communistische & Geheime Politieke Beïnvloeding Afdeling BF: Frontorganisaties & andere antidemocratische organisaties Afdeling BT: Terrorisme & politiek gewelddadig activisme (sinds 1985) Afdeling BOA: Operaties Amsterdam Afdeling BOP: Operaties Politie Afdeling BSO: Speciale Operaties (zoals Operatie Mongool) Bureau BV: Verwerking en operationeel archief Directie C, verantwoordelijk voor contraspionage, bestaande uit: Afdeling CR: Rusland Afdeling CS: Satellietlanden CWP & Cuba Afdeling CD: DDR Afdeling CP: China, Midden-Oosten & Molukkers Afdeling CTO: Technische Operaties Stafbureau CAZ: Algemene Zaken Afdeling D, verantwoordelijk voor beveiligingsbevordering, bestaande uit: Afdeling DIB: Industrie & Defensie-orderbedrijven Afdeling DOB: Overheid, departementen e.d. Bureau DPO: Persoonsonderzoeken (administratie) Afdeling E, bestaande uit diverse ondersteunende diensten, waaronder: Afdeling E-IX: Recherche, Veiligheidsonderzoeken Afdeling E-XIII: Volg- & Observatieploegen Afdeling EJ: Transcriptie van T-acties & M-acties Afdeling EO: Opleidingen Afdeling FID: Financiën & Inwendige Dienst, Kas, Gebouwen & wagenparkbeheer Afdeling G: Automatisering Afdeling P&O: Personeel & Organisatie Afdeling TD: Technische Dienst
De Stafafdeling Buitenlandse Politiek (SBP) werd sinds 1964 geleid door jhr. Ad de Jonge (alias de rode jonker), die in 1952 als eerste sociaaldemocraat in een hogere functie benoemd werd en als analist internationale faam verwierf. Medewerkers van de CIA noemden hem "the brains of the BVD". Na de SBP was De Jonge tot zijn pensionering in 1976 hoofd van Directie B. Te zijner nagedachtenis werd in 2012 aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) het Ad de Jonge Centrum voor Inlichtingen- en Veiligheidsstudies geopend, dat in 2016 opging in het Institute of Security and Global Affairs (ISGA) van de Universiteit Leiden.Danny Pronk: Achter de schermen bij de BVD: het leven van Ad de Jonge, 17 februari 2021. Gearchiveerd op 17 mei 2022.
Binnen Directie B behoorden Herman Neervoort (alias Hassan) en Piet Gerbrands tot de belangrijkste en meest getalenteerde chefs op operationeel gebied, waarbij Neervoort onder meer verantwoordelijk was voor project Toekomst en project Mongool (zie onder). Gerbrands werd in de jaren zestig hoofd van Directie C, maar geraakte steeds meer in de ban van de complottheorieën van KGB-overloper Anatoliy Golitsyn en CIA-contraspionagechef James Jesus Angleton en toen hij door Neervoort gepasseerd werd als plaatsvervangend hoofd van de dienst stapte Gerbrands in 1967 over naar de Buitenlandse Inlichtingendienst (BID).Constant Hijzen, Terug naar de bron, p. 18 & 48.Wiebes, Samen met de CIA, p. 226.
Afdeling BOA (Operaties Amsterdam) hield zich bezig met het verzamelen van inlichtingen over communistische en later terroristische groeperingen in Amsterdam. Hiertoe beschikte de BVD van eind jaren zestig tot kort na 1986 over een afdeling die in het Rijkskledingmagazijn in de Oranje-Nassau Kazerne aan de Sarphatistraat gevestigd was. Wapens die agenten in bezit kregen bij het infiltreren in dergelijke organisaties werden ook daar bewaard.Stelling van Amsterdam: Rijkskledingmagazijn. Gearchiveerd op 18 januari 2022.
Reorganisatie onder Docters van Leeuwen Diensthoofd Arthur Docters van Leeuwen zette direct na zijn aantreden in februari 1989 een grondige reorganisatie van de BVD in gang die in 1992 als afgerond werd beschouwd en de volgende vijf onderdelen omvatte:Abels, Spionkoppen, p. 153- . Zorgen dat de afnemers van de dienst (politici, bestuurders, wetenschappers, etc.) de inlichtingen krijgen die ze nodig hebben. Het verzamelen van gegevens mocht geen doel op zich meer zijn en ook open bronnen moesten beter benut worden; Versterking van het draagvlak voor de dienst in de politiek, het openbaar bestuur en de samenleving. Hiertoe werd onder meer een klankbordgroep ingesteld en werd sinds 1991, naar Australisch voorbeeld, een openbaar jaarverslag gepubliceerd; Goede zorg voor de medewerkers die een andere functie kregen of de dienst moesten verlaten, er kwam namelijk een geheel nieuwe organisatiestructuur en het aantal formatieplaatsen werd teruggebracht van 637 naar 580;