Creative Commons (CC) is een Amerikaans particulier project voor het bevorderen van vrije kennis. Het heeft als doel dat makers van creatief werk hun scheppingen vrijer beschikbaar kunnen stellen dan volgens de regels van traditioneel copyright (common law) mogelijk is.
Met name de regeling voor copyright uit de Amerikaanse Grondwet werd door opkomende internetbedrijven uit de Verenigde Staten als beknellend ervaren. Door het wereldwijd verspreiden en populair maken van CC-licenties, zouden werken bijvoorbeeld gemakkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of door anderen kunnen worden bewerkt en hergebruikt.
Op het vasteland van Europa geldt veelal auteursrecht (droit d'auteur), een ander systeem voor de bescherming van intellectuele eigendom dan copyright, gebaseerd op de Berner Conventie van 1886. Dit systeem geldt met lokale variaties in alle ruim 180 landen die dit internationale verdrag inmiddels ondertekenden. In landen waar auteursrecht geldt, kan origineel creatief werk wel vrij ter beschikking worden gesteld.In Engelse teksten worden de woorden vaak door elkaar gebruikt, of wordt alleen het begrip 'copyright' gebruikt. Ook terwijl men auteursrechten bedoelt zoals gedefinieerd in de Berner Conventie.
Achtergronden Er bestaat geen wereldwijd gelijkluidend copyrightsysteem. Wel kunnen er internationale contracten worden afgesloten en op die basis zijn de Creative Commons-licenties ontworpen.
De Creative Commons Corporation werd in 2001 opgericht in Boston, Massachusetts, VS, door Diana Cabell van het Center for Internet & Society bij de Stanford Law School.Cabell was in 2006 fellow bij het Berkman Klein Center for Internet & Society van de Harvard Universiteit en panellid van de Wereldorganisatie voor Intgellectuele eigendom (WIPO). Zie: Zij was ook het juridische brein achter het werk van de organisatie. President en penningmeester was Molly van Houweling. Betrokken waren op een lager niveau onder anderen ook internetpublicist en activist voor 'open access' Eric Eldred; Google-Scholar Lawrence Lessig en Hal Abelson (MIT), pleitbezorgers voor een soepeler rechtensysteem voor creatieve werken. Het bedrijf heeft geen winstoogmerk en kent geen leden.
Het begrip 'commons' in de betekenis die hier wordt gebruikt, stamt uit de feodale tijd in Europa, toen de grootgrondbezitters (heren) aan eenvoudige (arme) burgers stukken grond ter beschikking stelden voor gemeenschappelijk gebruik. In het Nederlands 'gemene gronden' of meent.
Creative Commons ontwikkelde een systeem van zes licenties die in beschermende kracht variëren van een licentie vergelijkbaar met copyright tot vrije licenties. Men hoopt dat rechthebbenden deze kunnen gebruiken om bij het verspreiden van informatie problemen te voorkomen die door de huidige copyrightregels (common law: wetgeving en rechtersrecht) kunnen optreden. Het Internationale Creative Commons Netwerk
Creative Commons kenmerkt haar licenties door ervoor te zorgen dat deze licenties begrijpelijk zijn zowel voor mensen (de Commons Deed) als voor machines (de metadata). Ook was de bedoeling dat de licenties afdwingbaar zijn voor de rechtbank (de juridische code, de daadwerkelijke licentie).
Juridisch knelpunt bij het systeem is dat nationale wetgeving in de regel voorgaat op door burgers zelfverzonnen regels. De licenties bleken daarom in veel landen niet de juridische werking te hebben die men had gewenst. Onder leiding van prof. Diana Peters werd een systeem ontwikkeld dat beter toepasbaar was in jurisdicties over de hele wereld, versie 4.0. De licenties werken vooral goed wanneer ze bij het contractenrecht kunnen worden ondergebracht, zoals bij Wikipedia en bij Wikimedia Commons het geval is.
Creative Commons heeft een internationaal netwerk om de licenties te vertalen van het Engels naar andere talen.
Creative Commons en AI Met de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie (AI) en Large Language Models (LLM), wordt vanaf de jaren 2020 duidelijk dat vrije licenties en het ongebreideld kunnen publiceren op internet een keerzijde hebben. De mens zou de controle kunnen verliezen op het eigen werk. Creative Commons werkt er sindsdien aan, het gemeenschapsbelang naar voren te brengen.
Kenmerken licenties De volgende vier kenmerken worden gebruikt in combinaties en vormen de verschillende Creative Commons-licenties.
Naamsvermelding left|30px|BY Attribution of 'Naamsvermelding' (BY) houdt in dat het kopiëren, distribueren, vertonen en uitvoeren van het werk en afgeleide werken is toegestaan op voorwaarde van het vermelden van de oorspronkelijke auteur.
Niet-commercieel 30px|NC of 30x30px Non-commercial of 'Niet-commercieel' (NC) betekent dat het kopiëren, distribueren, vertonen en uitvoeren van het werk en afgeleide werken mag voor niet-commerciële doeleinden.
Geen Afgeleide werken left|30px|ND No Derivative Works of 'Geen afgeleide werken' (ND): het kopiëren, distribueren, vertonen en uitvoeren van het werk is toegestaan, maar niet het veranderen van het werk
Gelijk delen left|30px|SA Share Alike of 'Gelijk delen' (SA): het distribueren van afgeleide werken is alleen toegestaan onder een identieke licentie, zie ook copyleft.
Er zijn verschillende CC-licenties, die genoemd worden naar welke van de hierboven genoemde punten ze bevatten. Versie 4.0 is de meest recente versie.Creative Commons 4.0 Licenses Unveiled
Overzicht licenties
Icoon Code Nederlandse titel Engelse titel Vrije kennis* 30px|Creative Commons Attribution CC BY NaamsvermeldingAttributionJa 30px|Creative Commons Attribution30px|Creative Commons Share Alike CC BY-SA Naamsvermelding-GelijkDelenAttribution-ShareAlikeJa 30px|Creative Commons Attribution30px|Creative Commons No Derivative Works CC BY-ND Naamsvermelding-GeenAfgeleideWerkenAttribution-NonDerivativeNee 30px|Creative Commons Attribution30px|Creative Commons Noncommercial CC BY-NC Naamsvermelding-NietCommercieelAttribution-NoncommercialNee 30px|Creative Commons Attribution30px|Creative Commons Noncommercial30px|Creative Commons Share Alike CC BY-NC-SA Naamsvermelding-NietCommercieel-GelijkDelenAttribution-Noncommercial-ShareAlikeNee 30px|Creative Commons Attribution30px|Creative Commons Noncommercial30px|Creative Commons No Derivative Works CC BY-NC-ND Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerkenAttribution-Noncommercial-NoDerivativesNee
* Werken met een vrije kennis licentie zijn "Goedgekeurd voor Vrije Culturele Werken"Approved for Free Cultural Works, 20 februari 2008. Gearchiveerd op 16 juni 2023. volgens de Definitie van Vrije Culturele Werken en zijn compatibel met websites zoals Wikipedia en Wikimedia Commons.
CC0 Publieke domein dedicatie left|30px|CC0 100px|right|Logo CC0 Naast de verschillende CC-licenties bestaat er ook CC0. CC0 is bedoeld voor eigenaren van auteursrechten om werk vrij te geven aan het publiek domein, waarbij bepaalde juridische systemen het effectief verbieden om de rechten van een eigenaar over te dragen, zelfs als de auteur dit wenst.About CC0 — "No Rights Reserved". Gearchiveerd op 17 juni 2016. Ook CC0 is goedgekeurd voor vrije culturele werken volgens de Definitie van Vrije Culturele Werken.
Public Domain Mark left|30px|PDM 100px|right|Logo PDM Ten slotte biedt Creative Commons ook een manier aan om werken te markeren waarvan het auteursrecht verlopen is. De Public Domain Mark (PDM) is net als CC0 geen licentie, maar het is ook geen vrijwaring. PDM is bedoeld voor werken die al publiek domein zijn.About the Public Domain Mark — “No Known Copyright”. Gearchiveerd op 16 juni 2023.
Inpassing nationale wetgeving - ported en unported Door de jaren heen zijn er verschillende versies van de licenties uitgebracht. De versies voorafgaand aan versie 3.0 waren gebaseerd op Amerikaanse wet- en regelgeving en werden aangeduid met generic (generiek) omdat de licenties niet specifiek waren afgestemd op een bepaalde jurisdictie of op nationale wetgeving. Dit had tot gevolg dat de licenties in verschillende landen op verschillende manieren geïnterpreteerd konden worden. Daarom besloot men om aangepaste (Engels: ported) licenties uit te brengen die specifiek op een bepaalde jurisdictie waren toegespitst, in samenwerking met lokale specialisten. Daarbij werd de aanduiding generic van de algemene licentie gewijzigd in unported (niet aangepast), omdat deze typering beter het verschil met de latere versies aangeeft.
In december 2013 heeft Creative Commons onder leiding van Diana Peters licenties ontworpen die juridisch op een nieuwe basis staan; de 4.0 versie van de licenties.Persbericht Creative Commons. Gearchiveerd op 16 juni 2023. Nog meer dan in de eerdere versies zijn deze gebaseerd op de juridische beginselen van internationale verdragen. Hiermee is geprobeerd een meer universele licentie te creëren die niet meer naar een specifieke jurisdictie geporteerd hoeft te worden. De 4.0 licentie hoeft daarom als het ware alleen nog taalkundig vertaald te worden, en hoeft niet meer te worden aangepast aan de regels van een specifiek land.
Toepassingen Er zijn verschillende projecten die een Creative Commons-licentie gebruiken, waaronder Wikipedia en Wikibooks. Daarnaast bestaat er op Wikimedia Commons de mogelijkheid om media, zoals afbeeldingen, onder een van de vrije varianten van de Creative Commons-licentie op alle Wikimedia-projecten te uploaden. De Wikimedia Foundation gebruikt de licentie CC BY-SA 3.0.
Ook gebruiken in Nederland sommige erfgoedinstellingen de Creative Commons-licenties, zoals het Rijksmuseum, het Nationaal ArchiefHet Open Databeleid van het Nationaal Archief, de Koninklijke Bibliotheek, om collectie-informatie en media uit de collectie beschikbaar te stellen.
In de onderwijssector worden open leermiddelen vaak gelicenseerd met Creative Commons-licenties. Klascement, Wikiwijs en VO-Content zijn hier voorbeelden van. Ook in het hoger onderwijs worden Creative Commons-licenties gebruikt, bijvoorbeeld in MOOCs.
Overheden maken ook gebruik van Creative Commons-licenties. de website van de Nederlandse Rijksoverheid is bijvoorbeeld gelicenseerd onder een CC0 publieke domein verklaring. Net als veel datasets van verschillende Nederlandse overheden.
Creative Commons Nederland Creative Commons kent in Nederland een afdeling ('chapter') van vrijwilligers van het Creative Commons Netwerk. De afdeling is ingebed in de vereniging Open Nederland, die de telefoon aanneemt; vragen over de licenties beantwoord en de website creativecommons.nl beheert.
De afdeling verzorgt de Nederlandse vertaling van de Creative Commons-licenties. Creative Commons Nederland heeft de 4.0 versies van de licenties linguïstisch vertaald.Creative Commons Nederland Blogpost op 25 februari 2015: Creative Commons 4-0 vertaald naar het Nederlands. Gearchiveerd op 3 december 2022. Met de licenties kunnen Nederlandse schrijvers, fotografen, filmmakers, musici en andere contentproducenten hun werk vrij voor het publiek beschikbaar maken. De wettelijke regeling voor het auteursrecht biedt dezelfde mogelijkheden. De Nederlandse versies van de licenties zijn te vinden via de website van Creative Commons Nederland.Creative Commons Nederland
Zie ook Auteursrecht Berner Conventie (1886) Morele rechten Free Culture-beweging Lijst van softwarelicenties
Externe links Creative Commons Nederland creativecommons.org De 6 CC-licenties De 6 CC-licenties
Categorie:Intellectuele-eigendomsrecht Categorie:Open science Categorie:Organisatie op het gebied van intellectueel eigendomsrecht