Dit is een lijst van landvoogden van de Habsburgse Nederlanden, ook wel gouverneurs-generaal genoemd. De landvoogd(es) of gouverneur-generaal was de hoogste regeringsfunctionaris en vertegenwoordigde de Habsburgse landsheer of landsvrouwe als deze afwezig was op het grondgebied van de Lage Landen. De landvoogd of landvoogdes resideerde te Brussel.
De rol van de gouverneurs-generaal veranderde in de loop van de tijd aanzienlijk. Aanvankelijk waren ze opvoeders en adviseurs van keizer Karel V, die in het Paleis van Coudenberg verbleef. De landvoogden hadden de rol van generaal van het Nederlandse leger, in de Spaanse tijd Leger van Vlaanderen genoemd. Vaak was de gouverneur-generaal een naaste verwant van de Spaanse of Oostenrijkse vorsten. Op andere momenten vervulden Spaanse of Duitse edellieden de rol.
Gedurende de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) ontstond in de noordelijke provincies de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, zodat de landvoogd(es) uiteindelijk in de praktijk alleen nog de Zuidelijke Nederlanden bestuurde. Deze situatie werd geformaliseerd met de Vrede van Münster in 1648, waarbij de onafhankelijkheid van de Republiek werd erkend.
Habsburgse Nederlanden (1482–1700) AfbeeldingNaamBegin aanstellingEinde aanstellingRelatie met de vorstBenoemd door112x112pxEngelbert II van Nassau (1451–1504) algemeen stadhouder der Nederlanden14851486Engelbert II van Nassau (1451–1504)
opnieuw, algemeen stadhouder der Nederlanden15011504/119x119px 126x126px
Maximilian I voor Philip de Schone104x104pxWillem II van Croÿ (1458–1521)
algemeen stadhouder der Nederlanden15041507/119x119px 136x136px Maximilian I voor Karel V107x107pxMargaretha van Oostenrijk (1480–1530)
regentes
Van 1515-1517 tijdelijk opnieuw Willem II van Croÿ15071 december 1530 (overlijden)Tante van Karel VKarel V werd graaf van Bourgondié in 1506, Koning van Spanje en Sicilië in 1516, Aartshertog van Oostenrijk en Keizer van het Helige Roomse Rijk in 1519 toen Maximilian overleed95x95pxMaria van Hongarije (1505-1558)
eerste officiële landvoogdesjanuari 1531oktober 1555Zuster van Karel V136x136px Charles V113x113pxEmanuel Filibert van Savoye (1528–1580)15551559neef van Filip II136x136px 98x98px Karel V voor zijn zoon Filips.In 1556 werd Filips de koning van Spanje als Filips II, daarmee kwamen de Habsburgse Nederlanden onder de controle van Spanje.109x109pxMargaret van Parma (1522–1586)15591567Halfzuster van Filips II98x98px Filips II of Spanje100x100pxFernando Álvarez de Toledo, Hertog van Alva (1507–1582)15671573/104x104pxLuis de Requesens y Zúñiga (1528–1576)15735 maart 1576 (overlijden)/94x94pxJuan van Oostenrijk (1547–1578)15761 oktober 1578 (overlijden)Halfbroer100x100pxAlexander Farnese, Hertog van Parma (1545–1592)15783 december 1592 (overlijden)Halve neef135x135pxPeter Ernst I van Mansfeld (1517–1604)15921594/97x97pxErnst van Oostenrijk (1553–1595)159420 februari 1595 (overlijden)Neef103x103pxPedro Henriquez de Acevedo (1525–1610)15951596/101x101pxAlbrecht van Oostenrijk (1559–1621)15961598NeefIn 1598 stond Filips II het grondgebied van de Habsburgse Nederlanden af aan zijn dochter, Isabella en aan zijn neef Albrecht, die het jaar daarop met elkaar trouwden. Zij regeerden samen tot zijn dood, toen het grondgebied overging in handen van hun neef, Filips IV. Isabella bleef de Nederlanden regeren tot haar overlijden. 104x104pxIsabella van Spanje (1566–1633)16211 december 1633 (overlijden)Tante van Filips IV105x105px Philip IV of Spain105x105pxFrancisco de Moncada (1586-1635)
ad interim16331634145x145pxFerdinand van Oostenrijk (1609/1610–1641)16339 november 1641 (overlijden)Broer van Filips IV121x121pxFrancisco de Melo (1597–1651)16411644/105x105pxManuel de Moura (1590–1651)16441647/133x133pxLeopold Willem van Oostenrijk (1614–1662)16471656Neef110x110pxJuan II van Oostenrijk (1629–1679)16561659(onwettige maar erkende) zoon van Filips IV87x87pxLuis de Benavides Carrillo (1608–1668)16591664/95x95pxFrancisco de Moura (1610–1675)16641668/140x140px Karel II van Spanje120x120pxÍñigo Melchor de Velasco (1608–1668)16681670/102x102pxJuan Domingo de Zuñiga y Fonseca (1640–1716)16701675/111x111pxCarlos de Gurrea (1634–1692)16751677/105x105pxAlexander Farnese (1635–1689)16781682AchterneefOttone Enrico del Caretto (1629–1685)16821685/118x118pxFrancisco Antonio de Agurto (1640–1702)16851692/104x104pxMaximiliaan II Emanuel van Beieren (1662–1726)16921706Aangetrouwde NeefOom109x109px Filips V van Spanje105x105pxIsidoro de la Cueva y Benavides (1652–1723)
waarnemend17011704Tijdens de afwezigheid van Maximiliaan IINa de Spaanse Successieoorlog (1701-1713) werd Keizer Karel VI van het Heilge Roomse rijk de heerser van de Oostenrijkse Nederlanden, het zuidelijk deel van de Lage Landen. Voor de Noordelijke Nederlanden, zie hieronder.99x99pxEugenius van Savoye (1663–1736)17161724Verre achterneef101x101px Keizer Karel VI110x110pxWirich von Daun (1669–1741)februari 1725oktober 1725/104x104pxMaria Elisabeth van Oostenrijk (1680–1741)172526 augustus 1741 (overlijden)ZusterTante99x99px Maria Theresa van Oostenrijk96x96pxFriedrich August von Harrach-Rohrau (1696–1749)17411744/103x103pxMaria Anna van Oostenrijk (1718–1744)174416 december 1744 (overlijden)Zuster98x98pxKarel van Lotharingen (1712–1780)4 juli 1780 (overlijden)Zwager111x111pxMaria Christina van Oostenrijk (1742–1798)
samen met Albert Casimir van Saksen-Teschen
(1738–1822)17811793Zuster en zwager113x113px Keizer Jozef II98x98px Leopold II, Holy Roman EmperorTante en oom101x101px Keizer Frans II101x101pxKarel van Oostenrijk-Teschen (1771–1847)17931794Broer Daarna bezetten de Franse revolutionairen de Lage Landen tot 1815. De keizer erkende formeel het verlies van deze gebieden door het Verdrag van Lunéville van 1801. Op het Congres van Wenen in 1815 werden de Lage Landen herenigd in een personele unie onder het Huis Oranje-Nassau. In 1830 riep België zijn onafhankelijkheid uit.
Noordelijk Nederlanden, aangesteld door de opstandige Staten-Generaal Tot 1576 bestond er binnen de Nederlanden de simpele situatie van gebieden die in handen waren van de opstandelingen en gebieden die in handen waren van de vooroorlogse machthebber. Vanaf dat jaar bestond er echter buiten de door opstandelingen gecontroleerde gebieden een staat van duidelijke machteloosheid van de koning, die uitsluitend in Luxemburg afwezig was. Invloedrijke personen lieten beslissingen ten uitvoer brengen die haaks op 's konings wil stonden. Ze sloten vrede met de opstandelingen en beide tot verzoening gekomen partijen richtten daarbij de Unie van Brussel op. De officiële landvoogd, Juan van Oostenrijk, deed eerst nog voorzichtige verzoeningspogingen, maar ging zes maanden later over tot de Inname van de Naamse citadel, waarmee de oorlog weer werd voortgezet. Hierop besloot een partij van ontevreden edelen, aangevoerd door de radicaal-katholieke hertog van Aarschot, Don Juan als afgezet te verklaren en de volgende persoon aan te stellen als landvoogd: 1577–1581: Matthias van Oostenrijk
Landvoogd Matthias zou na de scheuring van de Unie van Brussel in de Unie van Atrecht (Spaansgezind) en de Unie van Utrecht (Staatsgezind) slechts landvoogd blijven voor die laatste. Ondertussen was Oranje aan het onderhandelen met de Franse kroonprins Frans van Anjou (reeds op 13 augustus 1578 officieel erkend als "Beschermer der Nederlanden tegen de Spaanse tirannie") om de soevereiniteit over de Nederlanden te aanvaarden uit handen van de Staten-Generaal, wat deze uiteindelijk deed op 19 september 1580 met het Verdrag van Plessis-les-Tours. De nieuwe landsheer Anjou sloot op 23 januari 1581 te Bordeaux een overeenkomst met de Staten-Generaal. Voor landvoogd Matthias was dit het teken dat hij overbodig was geworden; hij nam in 1581 ontslag als landvoogd, verliet de Nederlanden en keerde terug naar Oostenrijk.
1585–1588: graaf van Leicester
Hun bestuurlijke pogingen mislukten. In 1588 besloot de Staten-Generaal het verder zonder landvoogd te stellen. De door de Staatsen opgerichte Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd pas in 1648 door de Spaanse koning erkend in het Verdrag van Münster.
Details over de Oostenrijkse Tijd (1714–1793) Met de Vrede van Utrecht werden de Zuidelijke Nederlanden aan de Rooms-Duitse keizer toegewezen, die tevens de aartshertog van Oostenrijk was en lid was van het huis Habsburg. De Republiek der Noordelijke Nederlanden mocht evenwel regimenten houden in de steden van de Zuidelijke Nederlanden, de tractaatsteden.
1713-1740 Keizer Karel VI 1716-1724: Eugenius van Savoye 1716-1724: gevolmachtigd minister Hercule Louis Turinetti, markies van Prié
1724-1741: aartshertogin Maria Elisabeth van Oostenrijk 1725: gevolmachtigd minister Wirich von Daun 1726-1732: gevolmachtigd minister Giulio Visconti Borromeo Arese 1732-1743: gevolmachtigd minister Friedrich August von Harrach-Rohrau
1740-1780: keizerin Maria Theresia 1741-1744: Karel van Lorreinen, broer van keizer Frans I Stefanus 1743-1744: gouverneur-generaal ad interim Karel, graaf van Königsegg-Erps en Rottenfels, Aulendorff en Staufen, markies van Boischot
1744: Maria Anna van Oostenrijk (gehuwd met Karel van Lorreinen) 1744-1746: intermaris, vervolgens gevolmachtigd minister Wenceslas graaf van Kaunitz-Rittberg 1745: Franse bezetting; Ulrich van Löwendal voorlopig gouverneur-generaal 1746-1747: militair bevelhebber, maarschalk Karel van Batthyany 1747-1749: bewind aan de tijdelijke Jointe
1749-1780: Karel van Lorreinen 1749-1753: gevolmachtigd minister a.i. Antoniotto Botta Adorno 1753-1770: gevolmachtigd minister a.i. Karel van Cobenzl 1770-1783: gevolmachtigd minister a.i. Georg van Starhemberg
1780-1790: Jozef II, zoon van keizerin Maria Theresia 1780-1793: Maria Christina van Oostenrijk en Albert Casimir van Saksen-Teschen 1783-1787: gevolmachtigd minister Lodewijk van Barbiano en Belgiojoso 1787: militair bevelhebber Jozef van Murray 1787-1789: gevolmachtigd minister Ferdinand van Trauttmansdorff 1789: vicekanselier der Nederlanden Frans van Cobenzl
Van 11 januari tot 10 december 1790: Verenigde Nederlandse Staten gevolgd door de Eerste Oostenrijkse Restauratie
1790-1792: keizer Leopold II, zoon van keizerin Maria Theresia en broer van Jozef II; in de periode van de Eerste Oostenrijkse Restauratie waren er geen landvoogden.
1790-1791: gevolmachtigd minister: Florimond van Mercy-Argenteau 1791-1794: gevolmachtigd minister: Franz Georg von Metternich-Winneburg
1792-1794: keizer Frans II, zoon van Leopold II nieuwe Franse bezetting tussen nov. 1792 en maart 1793; Franse legers verdreven met de Tweede Slag bij Neerwinden, gevolgd door de Tweede Oostenrijkse Restauratie 1793-1794: Karel van Oostenrijk-Teschen, laatste landvoogd der Nederlanden
Hierna werden de Zuidelijke Nederlanden voor de derde keer in die eeuw bezet door Frankrijk. Dit markeert het begin van de Franse tijd in België (1794-1815). De Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik werden als negen verenigde departementen formeel tot een deel van Frankrijk gemaakt. Sindsdien heeft de titel van landvoogd nooit meer in de Nederlanden bestaan.
Zie ook Lijsten van heersers in de Lage Landen
Categorie:Habsburgse monarchie