Perikles (Oudgrieks: / Periklēs, "omringd door glorie") (Athene, ca. 495 – aldaar, 429 v.Chr.) was een prominent en invloedrijk staatsman, redenaar en generaal in Athene, van de phyle Akamantis en de deme Cholargos. Hij was de zoon van Xanthippos en Agariste. Via haar stamde hij af van de machtige familie van de Alkmaioniden. Hij leefde tijdens de bloeiperiode van zijn stad, de periode tussen de Perzische en Peloponnesische Oorlog.
Perikles had zo'n grote invloed op de Atheense samenleving dat Thoukydides, een contemporain historicus en zijn bewonderaar, hem "de eerste man in Athene" noemt.Thoukydides, Historia I 139.4 (trad. ), 1964. Perikles vormde de Delisch-Attische Zeebond om tot een "Atheens rijk" en leidde zijn landgenoten tijdens de eerste twee jaar van de Peloponnesische Oorlog. De periode waarin hij Athene leidde, ruwweg vanaf 461 tot 429 v.Chr., staat bekend als de "Eeuw van Perikles", hoewel deze periode kan teruggaan tot de Perzische Oorlogen of tot de eeuw voordien.In het recente historische onderzoek is er kritiek gekomen op deze term, zie: , Perikles, Hamburg, 1995, pp. 7-8. Vgl. , Perikles, Darmstadt, 1994, pp. 1-3.
Perikles bevorderde de kunsten en literatuur. Dit was de voornaamste reden waarom Athene de reputatie heeft het culturele centrum van de oud-Griekse wereld te zijn. Hij begon een ambitieus project waarvoor de meeste van de overgebleven structuren op de Akropolis (waaronder het Parthenon) zijn gebouwd. Dit project verfraaide de stad, droeg haar roem uit en gaf werk aan de mensen., Een kennismaking met de oude wereld, Muiderberg, 1983, p. 99. Bovendien stimuleerde Perikles de Atheense democratie in die mate dat hij een demagoog ( / dēmagōgòs) werd genoemd, al was deze term toentertijd nog neutraal.Isokrates, 8.126, 15.234, Aristoteles, Politika II 1274A 8-11, Athenaion politeia 27.1, 27.3, 28.1.
Geboorte en jeugd Perikles werd rond 495 v.Chr. geboren, in de deme van Cholargos ten noorden van Athene.Perikles' geboortedatum is niet precies geweten. Hij kan niet later dan in 492-491 v.Chr. zijn geboren om meerderjarig te zijn om aanwezig te zijn bij de Persai in 472 v.Chr. Hij wordt niet vermeld als deelnemend aan de Perzische Oorlogen van 480-479 v.Chr.; sommige historici baseren zich hierop om te stellen dat het onwaarschijnlijk was dat hij voor 498 v.Chr. was geboren, maar dit argument ex silentio is ook verworpen (, Athenian propertied families, 600–300 BC, Oxford, 1971, p. 457; , Athens from Cleisthenes to Pericles, Berkeley, 1991, pp. 24-25.). Hij was de zoon van de politicus Xanthippos, die werd geostraciseerd in 485-484 v.Chr. maar daarna naar Athene terugkeerde om vijf jaar later het Atheense contingent in de Griekse overwinning bij Mykale aan te voeren. Perikles' moeder, Agariste, was een telg van de machtige maar controversiële adellijke familie van de Alkmaionidai, en haar familieconnecties speelden een cruciale rol in het begin van Xanthippos' politieke carrière. Agariste was de achterkleindochter van de tiran van Sikyon, Kleisthenes, en de nicht van de Atheense hervormer leisthenes, een andere Alkmaionida.Ploutarchos (Perikles 3.1.) noemt haar een "kleindochter"” van Kleisthenes, maar dit is chronologisch onmogelijk, en er is een consensus dat dit "nicht" moet zijn (, art. Pericles, in Encyclopaedia Britannica (2002).). Volgens Herodotos en Ploutarchos droomde Agariste, een paar nachten voor Perikles' geboorte, dat ze een leeuw had gebaard.Herodotos, Historiai VI 131, Ploutachos, Perikles 3.2. Eén interpretatie van de anekdote beschouwt de leeuw als traditioneel symbool van grootsheid, maar het verhaal verwijst mogelijk ook naar de ongewone grootte van Perikles' hoofd, dat een populair doelwit werd voor contemporaine komieken.Ploutachos, Perikles 3.2. , From Solon to Socrates. Greek History and Civilization Between the 6th and 5th Centuries BC, Londen - New York, 19732, p. 239. Hoewel Ploutarchos beweert dat deze afwijking de reden was waarom Perikles altijd met helm werd afgebeeld, is dit niet het geval; de helm was feitelijk het symbool van zijn officiële status als strategos (generaal)., Culture and Values. A Survey of the Humanities, Belmont, 20066, p. 59.
20px Wij hebben een staatsvorm die niet een kopie is van de instellingen van onze naburen. In plaats van andere na te bootsen zijn wij juist een voorbeeld voor hen. Onze staatsvorm heet een democratie, omdat ze in handen is van velen en niet van enkelen. In persoonlijke geschillen verzekeren onze wetten gelijk recht aan allen en de publieke opinie eert eenieder die zich door iets onderscheidt in het openbare leven boven anderen, niet om de klasse, waartoe hij behoort, maar om zijn waarde alleen. Armoede is voor niemand die de staat van nut kan zijn een beletsel, hoe gering zijn aanzien ook is. 20px– Perikles' lijkrede (Perikleous logos epitaphios) zoals ze is vastgelegd door Thoukydides, II 37.1.Thoukydides heeft verscheidene toespraken neergeschreven die hij toeschrijft aan Perikles, maar hij erkent het volgende: "Wat de redevoeringen betreft, die de sprekers ieder hebben gehouden vlak voor of gedurende de oorlog, het was moeilijk het gesprokene precies te onthouden, zowel voor mij wat ik zelf heb aangehoord als voor de anderen die mij verslag uitbrachten. Wat naar mijn mening ieder in de gegeven omstandigheden ongeveer moest zeggen, dat is door mij weergegeven, terwijl ik mij zo dicht mogelijk hield aan de algemene strekking van het werkelijk gesprokene." (trad. ), 1964).
Perikles behoorde tot de phyle van Akamantis ( / Akamantìs fylē). In zijn jeugd liet hij echter weinig van zich horen en richtte hij zijn aandacht vooral op zijn studies.Ploutarchos, Perikles 7.1. De adel en welstand van zijn familie stonden hem toe om zich op dat gebied volop te ontplooien. Hij kreeg onderricht in de muziek van de meest vooraanstaande muzikanten van die tijd (Damon of Pythokleides werden genoemd als zijn leraars)Ploutarchos, Perikles 4.1-2, Platon, Alkibiades I 118c. en hij wordt gezien als de eerste politicus die groot belang hechtte aan filosofie.Ploutarchos, Perikles 4.3-4. Hij genoot het gezelschap van de filosofen Protagoras, Zenon van Elea en Anaxagoras. Anaxagoras in het bijzonder zou een goede vriend worden en hem in grote mate hebben beïnvloed.Ploutarchos, Perikles 4.3-4. , Many Sides. A Protagorean Approach to the Theory, Practice, and Pedagogy of Argument, Dordrecht, 2002, p. 1. In 2014 werd er door archeologen een wijnbeker teruggevonden in een graf waarvan wordt vermoed dat Perikles samen met vrienden en zijn oudere broer Ariphron (wiens naam – in tegenstelling tot die van Perikles –- zeer zeldzaam was in de oudheid) zou hebben uit gedronken tijdens een symposion (te bezichtigen in het Epigrafisch Museum te Athene).AFP, Wine cup used by Pericles found in grave north of Athens, in ekathimerini-com (30/07/2014).
Perikles' manier van denken en retorische charisma waren mogelijk deels het gevolg van Anaxagoras’ nadruk op emotionele kalmte wanneer men een probleem het hoofd moest bieden en scepsis tegenover goddelijke voortekens., art. Pericles, in Encyclopaedia Britannica (2002). Zijn beroemde kalmte en zelfbeheersing werden ook aan Anaxagoras' invloed toegeschreven.Ploutarchos, Perikles 6.1; Platon, Phaidros 270a.
Politieke carrière tot 431 v.Chr. Opkomst in de politiek In de lente van 472 v.Chr. presenteerde Perikles Persai van Aischylos tijdens de grote Dionysia als een leitourgia, waarmee hij aantoonde dat hij tot de rijkste klasse van Athene behoorde., art. Pericles, in Encyclopaedia Britannica (2002), , art. Pericles (1), in OCD3 (1996), p. 1140, , art. Pericles c.492-429 BC, in (ed.), Encyclopedia of Ancient Greece, New York, 2005, p. 552. Simon Hornblower heeft gesuggereerd dat uit Perikles' keuze voor dit stuk, waarin een nostalgisch beeld wordt opgehangen van Themistokles' beroemde overwinning bij Salamis, blijkt dat de jonge politicus Themistokles wenste te steunen tegen diens politieke rivaal Kimon, wiens factie erin slaagde Themistokles kort daarop te ostraciseren., The Greek World, 479–323 BC, Londen, 20023, p. 22.
Ploutarchos zegt dat Perikles veertig jaar lang de eerste onder de Atheners was.Ploutarchos, Perikles 16.2. Als we dit letterlijk mogen nemen, moet Perikles rond 469 v.Chr. zijn vooraanstaande positie hebben verworven. Gedurende deze periode slaagde hij er in zijn privé-leven af te schermen en trachtte hij zichzelf voor te stellen als rolmodel voor zijn medeburgers. Zo zou hij vaak symposia vermijden, om over te komen als sober persoon.Ploutarchos, Perikles 7.4-5, 9.2.
In 463 v.Chr. was Perikles de belangrijkste aanklager van Kimon, de leider van de conservatieve factie, die ervan werd beschuldigd de strategische belangen van Athene in Macedonië te hebben verwaarloosd.Aristoteles, Athenaion politeia 27. Hoewel Kimon werd vrijgesproken, had deze confrontatie aangetoond dat Perikles' grote politieke rivaal niet onaantastbaar was.Ploutarchos, Kimon 15.
Ostracisme van Kimon miniatuur|Een ostrakon met de naam van Kimon, zoon van Milthiades(ca. 486 or 461 v. Chr.), Agora Museum, Athene
Rond 462/461 v.Chr. besloten de leiders van de democratische partij dat het tijd werd om stelling te nemen tegen de Areopaag, een traditionele, door de Atheense aristocratie gecontroleerde raad, die ooit het machtigste staatsorgaan was geweest., Athens from Cleisthenes to Pericles, Berkeley, 1991, pp. 24-25. De leider van de partij en mentor van Perikles, Ephialtes, deed een wetsvoorstel om de bevoegdheden van de Areopaag sterk in te perken.Diodoros Sikeliotes, Bibliotheke Historike XI 77.6, Aristoteles, Athenaion politeia 25-26.1, Philochoros, fr. 64 (= Athenaios, Deipnosophistai VI 46, p. 245C), Ploutarchos, Perikles 7.6, 9.3. , The Council of the Areopagus, in (ed.), Dēmos: Classical Athenian Democracy, stoa.org, 2003, p. 15. De ekklèsia (volksvergadering) zou zonder veel weerstand diens wetsvoorstel aannemen.Diodoros Sikeliotes, Bibliotheke Historike XI 77.6, Aristoteles, Athenaion politeia 25, Ploutarchos, Perikles 9.3, Kimon 15.1-2. Deze hervorming luidde het begin van een nieuw tijdperk van "radicale democratie" in. De democratische partij werd langzaamaan dominant in de Atheense politiek en Perikles leek bereid een populistisch discours af te steken om het publiek voor zich te winnen. Volgens Aristoteles, kan Perikles' houding worden verklaard door het feit dat zijn voornaamste politieke tegenstander, Kimon, rijk en genereus was, en in staat was om zich van de volksgunst te verzekeren door rijkelijk uit zijn aanzienlijke persoonlijke fortuin te schenken.Aristoteles, Athenaion politeia 27.3-4. De historicus Loren J. Samons II meent echter dat Perikles voldoende middelen had om met eigen middelen het in de politiek te maken, indien hij dit had gewenst., What's Wrong with Democracy? From Athenian Practice to American Worship, Berkeley - Los Angeles - Londen, 2004, p. 80.
In 461 v.Chr. slaagde Perikles erin deze geduchte tegenstander door ostracisme politiek uit te schakelen. De ogenschijnlijke beschuldiging luidde dat Kimon zijn stad had verraden door als een vriend van Sparta op te treden.Ploutarchos, Kimon 17.2.