miniatuur|Aartsbroederschap van Onze-Lieve-Vrouw van Tongeren tijdens de kroningsprocessie (2023) Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht, waarbij gelovigen hun geloof openbaar belijden. Wanneer de processie binnen het eigen kerkgebouw plaatsvindt, spreekt men van een liturgische processie. Processies vinden plaats in de rooms-katholieke, oosters-katholieke, oriëntaals-orthodoxe en oosters-orthodoxe kerken en ook in sommige oosterse religies.
Inleiding Omdat een processie in de meeste gevallen een openbare manifestatie is, moet er toestemming zijn van de plaatselijke overheid. Op sommige plaatsen hebben gelovigen niet het recht om openbaar hun geloof te mogen belijden, maar enkel in een ruimte die daartoe is aangewezen, meestal het eigen kerkgebouw, soms met een klein gebied eromheen.
Geschiedenis In Rome kende men reeds vroeg bid- en boeteprocessies, gericht op de bescherming van de stad of het welslagen van de oogst.
In de zesde en zevende ontwikkelde zich nog een ander soort processie: de feestelijke rondgang met relieken van heiligen. Deze ommegang is ontstaan uit de plechtige overbrenging van relieken van martelaren en belijders van het christelijk geloof vanuit de kerkhoven naar kerken in de stad.
thumb|Het borstbeeld van Sint-Servaas in de ommegang tijdens de heiligdomsvaart van Maastricht (2018). De ommegang verving in 1874 de middeleeuwse reliekentoning De meest uitbundige processies ontstonden in de tijd van de barok. Hiervan bestaan nog altijd specifieke voorbeelden: feestelijke broederschaps- of gildeprocessies (met vaandel)s, bedevaartprocessies en vooral de sacramentsprocessies op of rond Sacramentsdag. Tijdens de processie liepen vaak de stadsreuzen mee, althans in Vlaanderen en ook in Spanje werd dit door de kerkelijke autoriteiten toegestaan.
Tijdens het bewind van de Oostenrijkse keizer Jozef II, die de bijnaam keizer-koster kreeg, was het in de Oostenrijkse Nederlanden per keizerlijk edict aan het einde van de achttiende eeuw niet toegestaan om processies te organiseren. Hetzelfde gold tijdens de Franse Tijd in de Zuidelijke Nederlanden.
Ook in Nederland was lange tijd een processieverbod van kracht. Onder de Nederlandse wet waren processies gedurende 1848 tot 1983 alleen toegestaan in plaatsen waar deze al in 1848 bestonden. Processies komen dan ook nog steeds met name in die plaatsen voor. Soms werd het processieverbod genegeerd of omzeild, zoals in 1874, toen in Maastricht de zevenjaarlijkse traditie van de heiligdomsvaart werd hersteld met onder andere een ommegang, ter vervanging van de middeleeuwse reliekentoning vanaf de dwerggalerij van de Sint-Servaaskerk. In 1989, toen de grondwetsherziening van 1983 van kracht werd, verdween dit processieverbod. In 2002 werd voor de eerste maal gebruikgemaakt van de opheffing van het processieverbod toen in Utrecht een Willibrordprocessie werd gehouden, onder het motto "Geloven mag gezien worden". Deze processie was het initiatief van een van de pastores van de Binnenstadparochie Utrecht, pastor N.M. Schnell, de verantwoordelijke voor de Sint-Catharinakathedraal. In deze kathedraal bevindt zich een schrijn met relieken van Sint-Willibrord. Inmiddels is de Willibrordprocessie, waarin de reliekschrijn wordt meegedragen, een jaarlijks weerkerend evenement geworden.
In Vlaanderen wordt er in de 21ste eeuw aandacht gegeven aan het immateriële aspect van vaak al eeuwenoude processies. Sommige processies worden beschouwd als van uitzonderlijk belang voor de plaatselijke cultuur, en kennen naast de ondersteuning van de kerkelijke overheid ook ondersteuning van de burgerlijke overheid. Naast plaatselijke gelovigen en pelgrims komen soms ook toeristen en heemkundigen processies bewonderen.
Katholieke Kerk thumb|Bioscoopjournaal uit 1949. In Born wordt een rooms-katholieke waterprocessie gehouden. De deelnemers (priesters, misdienaars, nonnen, bruidjes, e.d.) varen hierbij op versierde boten (o.a. met een Mariabeeld) over het Julianakanaal. Bij katholieke processies gaat meestal een misdienaar of acoliet voorop met het processiekruis, meestal geflankeerd door kaars- of flambouwdragers (ceroferarii). Andere deelnemers dragen processievaandels, vaak rijk geborduurd met afbeeldingen of opschriften. Leden van broederschappen dragen vaak een processiestaf of broederschapsstaf, vaak met zilveren processiestafbekroning.
In de katholieke traditie is de belangrijkste processie de sacramentsprocessie. Hierbij wordt het Allerheiligste Sacrament in een monstrans door de priester plechtig rondgedragen onder een baldakijn (processiehemel), vaak begeleid door een kerkbaljuw. De monstrans met het Heilig Sacarament wordt dan vaak enige tijd op een rustaltaar geplaatst ter aanbidding.
Een andere vorm van processie is de liturgische processie, die meestal binnen het kerkgebouw plaats heeft. Voorbeelden van liturgische processies zijn de intredeprocessie bij feestelijke missen, uitvaartprocessies en reliekenprocessies binnen de kerk.
Verder bestaan er ook boetprocessies (bijvoorbeeld in Veurne), paardenprocessies (bijvoorbeeld in Hakendover) en jubelprocessies. Ook zijn er processies ter ere van heiligen, waarbij relieken en reliekhouders worden meegedragen. Bekende reliekenprocessies zijn de ommegangen die worden gehouden tijdens de zevenjaarlijkse heiligdomsvaart van Maastricht. Aan de Vlaamse kust gaat een zeewijding vaak gepaard met een processie.
Oosters christendom In de oosters- en oriëntaals-orthodoxe kerken worden tijdens processies iconen, waaronder het Kruis, kerkvaandels en het Evangelieboek meegedragen. Tijdens een processie wordt er altijd gezongen en wordt het Evangelie bewierookt.
Volgorde bij een orthodoxe processie: Processielantaarn(s) Processiekruis Vaandels wierook Iconen Geestelijkheid met Evangelie - Bisschop/priesters - (Hypo)diakens (met dikrim en trikirim) Koor Leken
Christelijke processies in België en Nederland België België kent een zeer rijke en oude processiecultuur. In de provincie Vlaams-Brabant alleen al trekken jaarlijks nagenoeg honderd processies uit. Onderstaande lijst is niet volledig.
Affligem: Bidtocht op 15 augustus Antwerpen: Processie Heilig Sacrament, Hemelstraat Antwerpen: Sint-Paulus-Processie Baarle: Kaarskesprocessie op de eerste zondag na 15 augustus. Banneux: de processie van Onze Lieve Vrouw van Fatima Bambrugge: de Sint-Anna-ommegang (op zondag 26 juli of de eerste zondag na 26 juli) Bolderberg: Kaarskensprocessie op de vooravond van 15 augustus Booischot: Maria-ommegang (15 augustus) Brakel: processie in Opbrakel (15 augustus) Brugge: de Heilig Bloedprocessie op Onze-Lieve-Heer-Hemelvaart Brugge: de Brugse Belofte (al sinds 1304, op Maria Hemelvaart (15 augustus)) Brugge: de Sacramentsommegang in het begijnhof op Sacramentsdag Brugge: processie Onze-Lieve-Vrouw van Blindekens op 15 augustus Brussel: Processie Heilig Sacrament, St. Jozefskerk, Frère Orbanplein Doornik: Grote Processie voor Onze-Lieve-Vrouw van Vlaanderen die ook Onze-Lieve-Vrouw van Doornik is. Duffel: Kaarskensprocessie op de vooravond van 15 augustus Eine: Sint-Eligiusommegang en paardenzegening. Gistel: St.-Godelieveprocessie (zondag na 5 juli) Grimbergen: de Sint-Servaasommegang (13 mei of zondag erna - in 2005 was er een Sint-Servaasevocatie) Groot-Bijgaarden: Sint-Wivinaprocessie (eerste zondag van mei) Hakendover (nabij Tienen): de Paardenprocessie (op paasmaandag) Halle: de Mariastoet (tweejaarlijks: 2002, 2004, 2006 ... op Pinksterzondag) Hasselt: zevenjaarlijkse processie die gehouden wordt ter ere van de Virga Jesse (1996, 2003, 2010, ...) Heist-aan-Zee: processie Ster der Zee met zeewijding op 15 augustus Hoegaarden: de Palmprocessie (op Palmzondag) Hoogstraten: de Heilig Bloed-processie Ieper: Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne Imde: ter ere van Onze-Lieve-Vrouw der Kranken (eerste zondag van juli) Itter: de processie van de Onze-Lieve-Vrouw van Itter Kampenhout: de boetprocessie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw op de Tweede Pinksterdag (Tweede Sinksendag). Kalfort: de Maria-ommegang (tweede zondag na 15 augustus) Kalfort: Onze-Lieve-Vrouw ten Traan Kester: Paardenprocessie Kester of de Kesterweg (eerste zondag na Pinksteren) Kortenbos: Onze-Lieve-Vrouw Behoudenis der Kranken Langdorp: Sint-Pieter, op 15 augustus (opnieuw sinds 2007) Laarne: Sint-Machariusprocessie, jaarlijks op Pinkstermaandag sinds een eeuwen oude traditie Lebbeke: Bid- en boetprocessie, een Mariale processie jaarlijks op Onze-Lieve-Heer-Hemelvaart Lede: De Mariale Processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Zeven Weeën (sinds 1414, op Drievuldigheidszondag) Leffinge: de ommegang Onze-Lieve-Vrouw Lembeek: de Veroonmars of Sint-Veroonprocessie (paasmaandag) Lier: de Sint-Gummarusprocessie (zondag na 10 oktober) Lier: sacramentsprocessie in het begijnhof (zondag na Sacramentsdag) Loenhout: de Sint-Quirinusprocessie (eerste zondag van mei) Mechelen: de Hanswijkprocessie (derde zondag na Pinksteren) Meigem: de Heilig-Bloedprocessie (eerste zondag van juli) Meldert: de Sint-Ermelindisprocessie (Pinkstermaandag) Moelingen: Mariaprocessie (15 augustus) Moerzeke: Halfoogstprocessie (15 augustus) Nazareth: Mariale Ommegang (8 september) Oostmalle: kaarskensprocessie (15 augustus) Oostende: zeewijding Opwijk: Sint-Pauluspaardenprocessie (vierde zondag van juni) Oud-Heverlee: processie van Onze-Lieve-Vrouw van Steenbergen (15 augustus) Poederlee: Heggestoet Poperinge: Maria Ommegang (eerste zondag van juli) (Pulderbos): Moederkesdag (op 15 augustus na de hoogmis) Ronse: Fiertel op Drievuldigheidszondag Rutten: Sint-Evermarusfeesten op 1 mei Perk: de processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw Scherpenheuvel: de Kaarskensprocessie (eerste zondag na Allerheiligen) Sint-Lenaarts: processie ter ere van de heilige Leonardus Steenhuffel: de Sint-Genovevaprocessie op Pinksteren Tongeren: de Kroningsfeesten (om de zeven jaar: 1988, 1995, 2002, 2009 ... in juli) Veerle: processie op 15 augustus Veldwezelt: de Sacramentsprocessie Veurne: de Boetprocessie van Veurne (laatste zondag van juli) Vilvoorde: Onze Lieve Vrouwe van Troost Viversel: Sacramentsprocessie op 15 augustus Vottem: Sacramentsdagprocessie op de tweede zondag van juni Waanrode: Sint-Bartholomeusprocessie op zondag 24 augustus of eerstvolgende zondag Wenduine: Zeewijding (pinkstermaandag) Werchter: Paardenprocessie (Pinksteren) Wever: processie van de Heinkensberg op 15 augustus Wezet: Sint-Hadelinusprocessie op de derde zondag in september Zemst: Ommegang op 15 augustus Zoutleeuw: de Sint-Leonardusprocessie (Pinkstermaandag) Zutendaal: Grote Mariaprocessie op 15 augustus
Tussen België en Nederland Baarle: Kaarskensprocessie (eerste zondag na Maria-Tenhemelopneming)
Nederland Amsterdam: Stille Omgang, in maart, ter herdenking van het Mirakel van Amsterdam uit 1345 Amsterdam: sacramentsprocessie, op Sacramentsdag vanuit de Onze-Lieve-Vrouwekerk Azewijn: processie op de eerste zondag na 21 september (naamdag H. Mattheus) Bergen op Zoom: Maria Ommegang Boxmeer: Boxmeerse Vaart, trekt 14 dagen na Pinksteren Boxtel: Bloedprocessie, op de eerste zondag na Pinksteren Breda: Niervaertprocessie, op Sacramentsdonderdag (de tweede donderdag na Pinksteren) Delft: Maria van Jesse Ommegang, op de eerste zondag na 12 juni (feestdag St.-Odulfus) Duiven: Sacramentsprocessie, op laatste zondag van augustus Eijsden: Bronk, op de 2e zondag na Pinksteren Eygelshoven: Bronk, op de zondag het dichtst bij 24 juni (St.-Jan) Gerwen: Sacramentsprocessie, op zondag na Sacramentsdag vanuit de Oude St.-Clemenskerk Grevenbicht: Pinksterprocessie, op pinkstermaandag, trekt vanuit de St.-Catharinakerk Groessen: Sacramentsprocessie Groessense omdracht, op de zondag na Pinksteren (Feest van de Heilige Drie-eenheid) Haarlem: Mariaprocessie ter ere van Onze Lieve Vrouw van Haarlem, in juni, vanuit de St.-Josephkerk