De Betuwe is een landstreek in Nederland. De streek is hoofdzakelijk gelegen in het zuidwesten van de provincie Gelderland en bevat tevens een klein deel van het uiterst oostelijke deel van de provincie Zuid-Holland, het gedeelte van Gorinchem ten oosten van de rivier de Linge. In het zuiden wordt de Betuwe begrensd door de Waal en in het noorden door de Nederrijn en de Lek. Afgezien van het meest zuidwestelijke uiteinde van de streek, dat bij Zuid-Holland hoort, valt de westgrens samen met de grens tussen Gelderland en de provincie Utrecht; deze grenslijn wordt gevormd door de Diefdijk. In het uiterst zuidwestelijke deel van de Betuwe dat bij Zuid-Holland hoort, vormt de Linge de westgrens. In het oosten wordt de streek begrensd door de Nederrijn en het Pannerdensch Kanaal.
Het karakter van de streek wordt vooral gekenmerkt door de tuinbouw. In het bijzonder staat de Betuwe bekend om de fruitteelt in boomgaarden; deze vormen bij uitstek in de lente een opvallend aspect vanwege de bloesem en zijn daardoor (plaatselijk) een attractief element. Tevens staat de streek bekend vanwege het relatief veel voorkomen van oppervlaktewateren in het landschap. De Betuwse rivier de Linge, die dwars door de streek loopt, vormt een vooraanstaand landschapselement. Ook is de streek naamgever van de Betuweroute; deze Nederlandse goederenspoorlijn gaat dwars door de regio. Het demoniem voor iemand die in de Betuwe woont is 'Betuwenaar'. thumb|Betuws landschap met onder andere een boomgaard met zoete kersen bij Haalderen
Etymologie Er bestaan verschillende opvattingen omtrent de juiste oorsprong en betekenis van de naam Betuwe. Dikwijls wordt de streeknaam in verband gebracht met woorden als 'beter', 'goed' of 'profijtelijk'. (2005). Betuwe en Hessen, Bataven en Chatten pagina 181. Naamkunde. Meestal wordt verondersteld dat de naam verwijst naar de zeer voedselrijke bodems die van nature in de streek voorkomen en zorgen voor vruchtbare landbouwgronden. Voorts wordt vaak beweerd dat Betuwe grofweg 'goede grond' zou betekenen. Dit zou het tegenovergestelde zijn van de naam van de aangrenzende landstreek de Veluwe; dit zou ruwweg 'slechte grond' betekenen, vanwege de voedselarme bodems aldaar. (1844). Etymologisch handwoordenboek der Nederduitsche taal pagina 72. Gouda: G.S. Van Coos.
Een vergelijkbare opvatting zou zijn dat Betuwe vertaald kan worden als 'het goede eiland'. Deze naam zou al voor de Romeinse tijd aan deze vruchtbare landstreek zijn gegeven, toen de Rijn (met zijn aftakkingen) het gebied nog volledig omsloten had. De Betuwe zou toen een eiland in de Rijndelta zijn geweest, waarop later de Germaanse stam de Bataven hun kernland zouden hebben gehad. Julius Caesar benoemde tevens in zijn Commentarii de bello Gallico een eiland in het Nederlandse rivierengebied waarop de Bataven woonden; dit eiland draagt de naam insula Batavorum ofwel 'eiland van de Bataven'.
Een andere verklaring is dat de naam Betuwe is afgeleid van (een oudtijdse stamnaam van) de Bataven zelf; dit kan in tegenstelling zijn met de opvatting dat de streeknaam verwijst naar de voedselrijke gronden. Het Germaanse element *bata zou met het Gotische bōta ('baat' of 'profijt') of batiza ('beter') in verband kunnen worden gebracht. (1981). Gr. pḗgnumi: Skt. pajrá- and loss of laryngeals before mediae in Indo-Iranian pagina 134. Universiteit Leiden/MSS. Hierdoor zou de stamnaam de Bataven grofweg 'de beteren' kunnen betekenen. (2013). Etymologisches Wörterbuch der germanischen Primäradjektive, pagina 118. De Gruyter. . Wanneer dit wordt vergeleken met insula Batavorum ('eiland van de Bataven') dan zou in deze benaming Bataven/Batavorum verband houden met 'beter', 'goed' of 'profijtelijk', waardoor de Betuwe als 'eiland van de Bataven' toch ook herleid kan worden tot iets als 'het goede eiland' of 'het eiland van de beteren'. Dit wordt als een opmerkelijk gegeven beschouwd, want het is hierdoor onduidelijk of de etymologische associatie van de naam Betuwe met woorden als 'beter', 'goed' en 'profijtelijk' betrekking heeft op de vruchtbare (landbouw)gronden of op het Bataafse volk.
Er zijn historici die veronderstellen dat juist de Bataven hun stamnaam hebben afgeleid van (een oudtijdse streeknaam van) de Betuwe. (2017). De Romeinse Limes, pagina 76. Uitgeverij Omniboek. . In dit geval wordt ervan uitgegaan dat de streek voor de komst van de Bataven een oudtijdse naam voor Betuwe droeg, dat binnen deze opvatting iets soortgelijks als 'goede grond' of 'het goede eiland' betekent en dus hoogstwaarschijnlijk refereert naar de goede grond voor de landbouw.
De bekendste oudtijdse naam van de Betuwe die nog wordt gebruikt is Batouwe. Deze oude benaming is vooral terug te vinden in namen van relatief lang bestaande Betuwse bedrijven en verenigingen. Batouwe komt bijvoorbeeld voor in de namen van de Betuwse sportverenigingen Batouwe Basketball (uit Bemmel) en Golfvereniging De Batouwe (uit Zoelen). Ook de Tielse blusboot de Batouwe is naar deze oudtijdse streeknaam vernoemd.
Geografie thumb|Uitzicht vanaf de Wageningse Berg op de Betuwe gedurende het hoogwater van de Nederrijn, in de winter van 2018 De Betuwe is onderdeel van het rivierengebied in Midden-Nederland. Het waterschap Rivierenland is verantwoordelijk voor het waterbeheer in de streek.
Topografie Onderverdeling thumb|Landschapsbeeld van de Tielerwaard De Betuwe wordt onderverdeeld in drie kleinere landstreken; dit zijn de Tielerwaard (het westelijke deel), de Neder-Betuwe (het middelste deel) en de Over-Betuwe (het oostelijke deel). De Tielerwaard bestaat uit het stadsdeel Gorinchem-Oost (gemeente Gorinchem) en de gemeentes West Betuwe en Tiel. De Neder-Betuwe wordt gevormd door de gemeentes Culemborg, Buren en de gelijknamige gemeente Neder-Betuwe. De Over-Betuwe bestaat uit de gemeente Overbetuwe, het stadsdeel Nijmegen-Noord (gemeente Nijmegen), het stadsdeel Arnhem-Zuid (gemeente Arnhem) en het volledige grondgebied van de gemeente Lingewaard afgezien van de Middelwaard.
Voormalig grondgebied thumb|Kaart van het Kwartier van Nijmegen uit 1664 met daarin de Betuwe, verdeeld in de Over-Betuwe (Over Betvwu), Neder-Betuwe (Neder Betvwe) en Tielerwaard (Tyelerwaerd) Sommige gebieden in het westen van de landstreek de Liemers hebben in het verleden in de Betuwe gelegen, in de kleinere streek de Over-Betuwe. Zo behoorde tot 1709 het grondgebied van de voormalige gemeente Rijnwaarden op het Gelders Eiland (nu onderdeel van de gemeente Zevenaar) tot de Over-Betuwe. (2018, 27 augustus). Het Koninkrijk der Nederlanden is op het Gelders Eiland ontstaan De Gelderlander. Dit gebied werd sinds de aanleg van het Pannerdensch Kanaal in 1709 bij de Liemers ingedeeld en was vooral door deze verandering van de waterloop meer op Zevenaar georiënteerd geraakt. Vooral in het begin waren er echter wel verschillen in het dialect merkbaar.
Ook hoorde de Middelwaard (een klein buitendijks gebied nabij Loo) oorspronkelijk bij de Betuwe. De Middelwaard omvat het enige gedeelte van de gemeente Lingewaard dat niet in de Betuwe ligt, maar in de Liemers. Aanvankelijk was de Middelwaard een Over-Betuws riviereiland in de Rijn en hoorde bij de voormalige gemeente Huissen. Na de 17e eeuw begon dit riviereiland aan te zanden aan de kant van Loo, waardoor het sinds de aanleg van het Pannerdensch Kanaal tot de Liemers wordt gerekend. Desalniettemin zijn de gemeentegrenzen nooit aangepast; de Middelwaard bleef in bezit van de voormalige gemeente Huissen, die in 2000 is opgegaan in de fusiegemeente Lingewaard.
Bijgevoegd grondgebied De Tielerwaard werd voor 1327 niet bij de Betuwe ingedeeld. Dit verklaart de afwijkende naam ten opzichte van de twee andere kleinere Betuwse streken de Over-Betuwe en de Neder-Betuwe. (1975). De Bommeler- en de Tielerwaard
Grotere plaatsen thumb|Het Flipje & Streekmuseum en de Waterpoort in het centrum van Tiel Tot de grotere Betuwse plaatsen behoren Tiel, Culemborg, Huissen, Elst en Geldermalsen. De Hanzestad Tiel heeft van oudsher een voorname rol gespeeld in de streek en wordt soms zelfs de 'hoofdstad van de Betuwe' genoemd. Tiel ligt centraal in de streek en heeft de belangrijkste regiofunctie binnen de regio Rivierenland: een samenwerkingsverband waarvan de Betuwe onderdeel is. Het Regionaal Archief Rivierenland (RAR), dat in Tiel is gevestigd, is het belangrijkste historisch informatie- en documentatiecentrum van de Betuwe. De archieven van de voormalige Betuwse polderdistricten worden in het RAR bewaard. Ook de Nederlandse jamfabriek "De Betuwe" was van 1885 tot 1993 in deze stad gevestigd; deze jamfabriek speelde een belangrijke rol in de landstreek.
650px|Topografische kaart van de Betuwe
Aangrenzende streken
Fysische geografie Beeldbepalend in de Betuwe is het rivierlandschap in het laagland van Midden-Nederland. Het is gevormd door de Waal, de Nederrijn, de Lek, de Linge, de Korne en de Zoel. Deze rivieren behoren allen tot de benedenloop van de Rijn. Ook doorkruist het Amsterdam-Rijnkanaal de streek. De belangrijkste geologische formaties waarop de Betuwe ligt zijn de Formatie van Kreftenheye, de Formatie van Waalre en de Formatie van Echteld; de laatstgenoemde formatie werd ook de 'Betuwe Formatie' genoemd.DINOloket (2021). Formatie van Echteld. In: Stratigrafische Nomenclator van Nederland TNO-GDN. Een zeldzaam Nederlands bodemtype dat veel in de Betuwe voorkomt zijn de hofeerdgronden. Het landschap in de streek bestaat hoofdzakelijk uit een afwisseling van oude stroomgeulen, de stroomruggen aan weerszijden daarvan en de kommen met rivierklei die verder van de rivieren vandaan liggen. De oude rivierlopen zijn op verscheidene plekken in het Betuwse landschap herkenbaar (zowel binnendijks als buitendijks). Overige typische landvormen die relatief veel in de landstreek voorkomen zijn rivierstranden, crevassegeulen, oeverwallen en kolken.
Vegetatie Het grootste oppervlakte van de Betuwe was begroeid met het essen-iepenbos, waarvan nog kleine resten over zijn gebleven en een waaraan een hoge natuurwaarde wordt toegekend. Het essen-iepenbos geldt echter nog steeds als potentieel natuurlijke vegetatie voor het grootste oppervlakte van de streek. Veel essen-iepenbos werd in eerste instantie gekapt en omgevormd tot boomgaard. Typisch voor ietwat modderige paadjes in Betuwse boomgaarden is het in de lente massaal optreden van muizenstaart, die aspectbepalend is in tredvegetatie van de associatie van varkenskers en schijfkamille bij boomgaarden. In muurvegetatie van oude Betuwse gebouwen is kerkmosterdkorst, een in Nederland zeer zeldzaam korstmos, een bijzondere verschijning. (2022). Veldgids Korstmossen. (3e druk). KNNV Uitgeverij, Zeist.
Agricultuur thumb|Vruchten van de zoete kers (Prunus avium) tijdens de oogst in begin juli in Driel (Overbetuwe)