De Demer is een rivier in de Belgische provincies Limburg en Vlaams-Brabant. De rivier maakt deel uit van het stroomgebied van de Schelde en geldt als een typische regenrivier, waarbij het debiet sterk schommelt naargelang de neerslag. De Demer vormt de noordgrens van het Hageland en de zuidgrens van de Kempen.
Etymologie De naam Demer zou afkomstig zijn van het Keltische tam (donkerkleurig) en ara (water), wat samen donkere rivier betekent.
Kenmerken thumb|600px De Demer ontspringt bij Ketsingen in het oosten van Tongeren. De rivier stroomt aanvankelijk naar het noorden, buigt bij Bilzen af naar het westen, en bereikt via Hasselt, Lummen, Halen, Diest, Zichem en Aarschot uiteindelijk de Dijle bij Werchter. Het gehele traject bedraagt 96 kilometer. Het water van de Demer volgt via de Dijle, de Rupel en de Schelde zijn weg naar de Noordzee.
Ter hoogte van Aarschot takte de Laak zich vroeger af van de Demer. Sinds 2025 worden tien oude meanders tussen Betekom en Werchter opnieuw aangesloten op de rivier, in het kader van het Sigmaplan. Daarmee ontstaat een langere, meer natuurlijke stroom en extra overstromingsruimte.
Belangrijke zijrivieren zijn de Velpe, Zwarte Beek, Gete, Stiemerbeek en Herk. De Gete, bij Halen samenvloeiend met de Demer, is langer dan het afgelegde deel van de Demer zelf tot dat punt.
Sinds de meest recente meanderherstelprojecten beschikt de Demer over meer ruimte voor wateropvang, wat de risico's op overstromingen en verdroging vermindert.
Bevaarbaarheid Tot de jaren twintig van de twintigste eeuw was de Demer tot Lummen bevaarbaar voor platbodemschepen. In Het Pakhuis te Lummen werden de goederen overgeladen voor verder vervoer met paard en kar naar steden zoals Hasselt, Maastricht en plaatsen in Duitsland. Tegenwoordig is de Demer niet meer commercieel bevaarbaar, maar kan de rivier over bepaalde trajecten wel worden bevaren met kano's en kajaks.
De Demervallei De Demervallei is een moerassige, groene zone met broekbossen (zoals het Schulensbroek), natte graslanden en restanten van oude riviermeanders. De vochtige bodem maakt het gebied ongeschikt voor grootschalige landbouw, maar enkele voedselrijke gronden worden extensief benut. Door de herstelmaatregelen en Natura 2000-bescherming is de ecologische waarde van de vallei opmerkelijk gestegen. Het herstel van de Demermeanders heeft geleid tot een toename van soorten zoals de bever, zwarte ooievaar, kamsalamander en bijzondere vissen als de bittervoorn en grote modderkruiper.
Geschiedenis In de middeleeuwen werden in Hasselt grachten aangelegd die gevoed werden door de Demer en de Helbeek. Door de eeuwen heen is het Demerwater vaak gebruikt en soms verlegd voor stedelijke behoeften, zoals watervoorziening. Zo werd er een nieuwe waterloop gegraven die in Diepenbeek aftakte van de Demer en tot in de stadsgracht liep tot aan de Paardsdemerstraat, de Nieuwe Demer. Daar mondde die Nieuwe Demer in de Helbeek die op zijn beurt ten noorden van Hasselt in de Demer uitmondde. Omdat het water van de Demer, komende uit Haspengouw vervuild was werd het water van de Stiemer, een snel vloeiende beek uit Winterslag en Waterschei over de Demer in de Nieuwe Demer overgeheveld.
Het Demermanneke is een bekende Hasseltse sagefiguur die waakzaam was over de dijken. Hij werd al snel de boeman van de Hasseltse jeugd. Ouders zeiden dan ook: Braaf zijn, anders komt het Demermanneke! Zijn standbeeld staat bij de overwelfde Nieuwe Demer onder de stad.
Recente gebeurtenissen In januari 2025 bereikte de Demer het alarmpeil in Zichem, maar structurele overstromingsgevaar werd door de nieuwe opvangbekkens voorkomen. De stad Scherpenheuvel-Zichem coördineerde in samenwerking met de Vlaamse Waterweg NV en hulpdiensten noodmaatregelen.
Diest en heropenlegging Sinds september 2016 stroomt de Demer opnieuw door Diest na het openleggen van de rivier doorheen het stadscentrum. De openlegging werd gecombineerd met natuurontwikkeling en zorgt sindsdien voor minder geurhinder en een attractiever stadsbeeld.
Trivia Ook buiten België verwijzen straatnamen in Eindhoven, Huijbergen en Heusden naar de Demer.
Externe links Vlaamse Milieumaatschappij: Projecten Demer SIGMAplan Demervallei Natura 2000 – Demervallei
Galerij
Categorie:Rivier in Limburg (België) Categorie:Rivier in Vlaams-Brabant Categorie:Stroomgebied van de Schelde