Hoeilaart is een plaats en gemeente in de Belgische provincie Vlaams-Brabant. De gemeente ligt in de Brusselse Rand en in de landstreken Dijleland en Druivenstreek. Groenendaal is een gehucht van Hoeilaart.
Toponymie De naam zou van Gallisch-Keltische oorsprong zijn, met name van Ho-lar wat hoog gelegen open plaats in het bos betekent. De oude spelling is "Hoeylaert".
Geschiedenis In de omgeving van Hoeilaart werden voorwerpen uit het mesolithicum aangetroffen. Een Romeinse votiefsteen werd in 1870 gevonden bij de afbraak van de kerk. Hoeilaart ontstond uit een ontginning in het Zoniënwoud waar ook ijzererts werd gevonden. Om daaruit ijzer te winnen was houtskool nodig. Dit werd door kolenbranders in het bos geproduceerd. De oudste smeltovens die in het Zoniënwoud werden aangetroffen zijn uit de Karolingische periode.
Er waren twee heerlijkheden: Hoeilaart ten noorden van de IJse en Ter Heyde ten zuiden van de IJse. Tijdens de Franse Revolutie werden deze samengevoegd tot één gemeente: Hoeilaart. Ook een deel van het Zoniënwoud, namelijk de omgeving van Groenendaal werd bij Hoeilaart gevoegd.
Omstreeks 1800 ontwikkelde Hoeilaart zich tot toeleverancier voor de stad Brussel. Het betrof vlees, pluimvee, eieren, boter en groenten. Van 1847-1857 werd Hoeilaart aangesloten op het spoor.
Vanaf 1865 werd te Hoeilaart de druiventeelt ontwikkeld, waarbij onder meer Felix Sohie een belangrijke rol speelde. Vruchtbare leemgrond, een heuvelig landschap en de nabijheid van Brussel droegen hieraan bij. Aanvankelijk werden in de kassen, serres genaamd, ook andere vruchten en groenten geteeld, maar uiteindelijk verschoof het zwaartepunt steeds meer naar de druiventeelt. Steeds meer serres verschenen in het landschap en meerdere ondernemers begaven zich op dit terrein. Zo kreeg Hoeilaart de bijnaam het glazen dorp. Van 1892-1894 werd een tramlijn aangelegd voor het transport van de druiven.
De druiventeelt kwam stilaan teneinde door de invloed van de EEG, vanaf 1958 en de hoge energieprijzen vanaf 1970, waardoor de telers niet meer opgewassen waren tegen de buitenlandse concurrentie. De meeste serres werden gesloopt en vervangen door woonwijken. Enkele bleven behouden. Verder getuigen de vele serristenvilla's van de welvaart die de druiventeelt eens bracht.
Naast de druiventeelt was ook de renbaan van Groenendaal van belang. Deze werd in 1898 ingehuldigd en trok -naast de koninklijke familie- talrijke rijken aan. Er kwamen onder meer paardenstallen, een koninklijke loge en een spoorwegverbinding. In 2001 kwam een einde aan deze hippodroom.
Geografie De gemeente vormt één woonkern. Er zijn geen deelgemeenten. In het Zoniënwoud ligt wel het gehucht Groenendaal, een residentiële wijk zonder woonkern.
De hoogten in deze heuvelachtige gemeente variëren tussen de 60 en 127 meter. Hoeilaart ligt tussen de Zenne en de Dijle. De IJse is een smal onbevaarbaar riviertje dat door de gemeente stroomt.
De buurgemeenten zijn (met de klok mee) Watermaal-Bosvoorde, Overijse, Terhulpen, Waterloo en Sint-Genesius-Rode.
Bezienswaardigheden
Bosmuseum Jan van Ruusbroec Het Zoniënwoud Renbaan van Groenendaal Neo-romaanse Sint-Clemenskerk van 1870-1874 Kasteel de Man, het huidige gemeentehuis Serristenvilla's uit de jaren 1920 Smeyberghoeve Het oude molenhuis van de Priorij van Groenendaal Kapel Onze-Lieve-Vrouw van Willerieken
Demografische ontwikkeling
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 100 1992 9.535 100,0 1993 9.541 100,1 1994 9.616 100,8 1995 9.666 101,4 1996 9.630 101,0 1997 9.666 101,4 1998 9.687 101,6 1999 9.727 102,0 2000 9.783 102,6 2001 9.839 103,2 2002 9.939 104,2 2003 10.051 105,4 2004 9.977 104,6 2005 10.094 105,9 2006 10.074 105,7 2007 10.040 105,3 2008 10.245 107,4 2009 10.215 107,1 2010 10.298 108,0 2011 10.419 109,3 2012 10.539 110,5 2013 10.545 110,6 2014 10.630 111,5 2015 10.796 113,2 2016 10.915 114,5 2017 11.104 116,5 2018 11.172 117,2 2019 11.321 118,7 2020 11.408 119,6 2021 11.509 120,7 2022 11.433 119,9 2023 11.537 121,0 2024 11.636 122,0 2025 11.565 121,3 2026 11.521 120,8
Politiek Burgemeesters 1823-1845: Joseph de Man d'Hobruge 1846-1848: Clement Peeters 1849-1854: Joseph de Man d'Hobruge 1855-1879: Jean-Marie de Man d'Attenrode 1880-1895: Willem Eggerickx 1896-1911: Désiré Vandervaeren 1912-1918: Jules Delcorde 1918-1921: Jean-Baptiste Charlier 1921-1926: Désiré Vandervaeren 1927-1939: Albert Honnorez 1939-1974: Frans Vandervaeren 1974-2006: Vic Laureys 2007-heden: Tim Vandenput
College van burgemeester en schepenen 2013-2018 Burgemeester is Tim Vandenput van de Open Vld. Hij leidt een coalitie van de Open Vld met PRO Hoeilaart. Samen hebben ze een meerderheid van 14 op 21 zetels. Het college telt zeven leden. Als gemeente met meer dan 10.000 inwoners heeft Hoeilaart recht op vijf schepenen. Naast de burgemeester en vijf schepenen maakt ook de OCMW-voorzitter als volwaardig toegevoegd schepen deel uit van het college.
2019-2024 Burgemeester is Tim Vandenput van de Open Vld. Hij leidt een coalitie van de Open Vld met PRO Hoeilaart. Samen hebben ze een meerderheid van 16 op 21 zetels. N-VA haalde de kiesdrempel niet bij de verkiezingen in 2018 en dus was CD&V de enige oppositiepartij. In het schepencollege en het vast bureau zetelen zes mandatarissen: de burgemeester en vijf schepenen. Op dinsdag 30 mei 2023 veranderde de naam Open Vld Hoeilaart naar TEAM 1560.
2024-heden Burgemeester is Tim Vandeput van Team 1560. Hij leidt een coalitie van Team 1560 en het aan CD&V gelieerde Heel Hoeilaart. Samen hebben ze een meerderheid van 16 op 21 zetels. PRO Hoeilaart werd de oppositie verwezen. Het schepencollege was samengesteld uit de burgemeester en vier schepenen: Burgemeester: Tim Vandenput (TEAM 1560) Eerste schepen: Patrick Demaerschalk (Heel Hoeilaart) Tweede schepen: Joy Sergeys (TEAM 1560) Derde schepen: Joris Pijpen (TEAM 1560) Vierde schepen: Stefanie Van Dooren (TEAM 1560)
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij 10-10-1976Gegevens 1976-2000:Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken. Gearchiveerd op 10 januari 2022. 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-2006 14-10-2012Gegevens 2012: www.vlaanderenkiest.be/verkiezingen201214-10-201813-10-2024 Stemmen / Zetels %19%19%19%19%21%21%21%21%21 PVV1 / VLD2 / Open Vld3 / TEAM 15604- 21,81420,421422,392529,622732,882849,1931249,631247,9411 CVP1 / CD&V+N-VAB / CD&V2 / Heel Hoeilaart352,7711253,4411252,5211344,8711135,841936,23B 927,06B 622,72523,135 VU1 / PW-VUA / CD&V+N-VAB / N-VA29,211114,11128,2111- 15,52A 37,120- Progressieve Werkgroep1 / PW-VUA / PRO Hoeilaart2- - 8,1119,91114,621314,772220,52426,625 UF- - - - - 9,2818,991- - UNION- - 5,48013,9329,9126,990- - - LGB-ICL1 / ICL-LGB219,511310,64115,272 0- - - - - - OCL18,53- - - - - - - - Anderen(*)- - - 8,9109,110--- 2,40 5676 59976046601061966341636267955343 Opkomst % 93,7492,6291,3992,9590,4391,568,7 Blanco en ongeldig %2,85 4,43,363,034,743,602,403,41,4 De zetels van de gevormde meerderheid staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur. De rode cijfers naast de gegevens duiden aan onder welke naam de partijen telkens bij een verkiezing opkwamen. (*) 1994: H.I.P. (4,48%), Vlaams Blok (2,95%) W.O.W. (1,48%) / 2000: P.H.H. (4,76%), UFE (4,35%) / 2024: Voor U (2,4%)
Natuur Het Zoniënwoud maakt het grootste deel uit van het grondgebied. Volgens de Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie was op 1 januari 2011 1.142 hectare of 56% van het grondgebied bosgebied. Hierdoor is het het bosrijkste gebied in Vlaanderen. Op nationaal vlak staat het op de 32ste plaats.https://www.nieuwsblad.be/cnt/FO3GVRTK Een telling van Natuurpunthttp://www.natuurpunt.be/uploads/01_pers/120928_rapportnatuurpuntnatuurbeleidvlaamsestedenengemeenten20062012finaal.pdf. Gearchiveerd op 10 november 2012. die niet het 'bos-' maar 'het natuurareaal' inventariseerde wijst Hoeilaart ook aan als 'meest natuurrijke gemeente van Vlaanderen' met bijna 58% natuur.
Cultuur Bijnaam Inwoners van de gemeente worden Hoeilanders of Doenders genoemd. Het woord Doender komt uit het Hoeilaarts dialect waarin het woord doen vaker voorkomt in vergelijking met andere dialecten.
Wapenschild De schepenraad van Hoeilaart bestond reeds in 1246. De schepenen gebruikten vanaf 1337 een klein zegel versierd met een uitgerukte boom, waarvan de stam zich splitst in drie dichtbebladerde takken en op wiens stam het schildje voorkwam van de Brabant-Limburg met vier leeuwen.
Het wapenschild van Hoeilaart verwijst dus duidelijk naar een dorp dat op het woud gewonnen werd en dat deel uitmaakte van het toenmalige hertogdom Brabant, waar Jan I, hertog van Brabant, met zijn overwinning in de Slag bij Woeringen (1288) Limburg kon bijvoegen.https://web.archive.org/web/20110718011753/https://www.hoeilaart.be/Leer_Hoeilaart_Kennen_Wapenschild/default.aspx?id=436
Druiventeelt Hoeilaart noemt men ook weleens 'het glazen dorp' vanwege de grootschalige teelt van druiven, die er tot in de tweede helft van de twintigste eeuw in verwarmde serres (kassen) gedaan werd. In 1865 introduceerde Felix Sohie deze manier van telen die de gemeente zeer welvarend maakte. Vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw drukten goedkope druiven uit het Zuiden van Europa de Belgische tafeldruif bijna volledig uit de markt.
In 1910 telde Hoeilaart 5.176 druivenserres, eind jaren 1950 liep dat aantal op tot ruim 13.000. Er zijn in Hoeilaart en omgeving nog enkele tientallen druiventelers actief. Hun tafeldruif is sinds 2008 een erkend streekproduct. Hoeilaartse trossen mogen het EU-label Beschermde oorsprongsbenaming dragen. Het Druivenfestival van Hoeilaart, ieder jaar in het derde weekend van september houdt de herinnering daaraan in leven. Tijdens het festival worden de druiven in het gemeentehuis van Hoeilaart tentoongesteld en gekeurd.
Kaastaart thumb|De Hoeilaartse kaastaart, deze variant is bereid met FairTrade-ingrediënten.Aan de vooravond van het Druivenfestival is er een kaastaartenwedstrijd waarmee Hoeilanders de traditie van deze kermistaart in ere houden. Ook de Chiro organiseert een kaastaartenfestival op de binnenkoer van de kasteelhoeve. De kaastaart werd vroeger in de Druivenstreek thuis bereid. Wie niet over een oven beschikte kon hem bij een van de dorpsbakkers laten afbakken. Ook nu is het naar verluidt nog steeds hun meest verkochte taart. Zo’n kaastaart (van max. 4 cm hoog) bestaat uit een gistdeegbodem, een laagje appelmoes, een vulling van plattekaas (kwark), ei, amandel, gemalen macaron en rum. De goudgele taart heeft na het bakken een donkere buitenrand en vertoont meestal een barst. Een "goei kijs-toet" is in de volksmond "dun van leer en dik van smeer".
Sport In de gemeente speelt voetbalclub ERC Hoeilaart, die bij de KBVB is aangesloten. De club ontstond uit de fusie van KRC Hoeilaart en Eendracht Hoeilaart, dat ooit een seizoen in de nationale reeksen speelde.
Hoeilaart beschikt ook over een hockeyclub, ISCA, en een tennisclub, TC De Jonge Wingerd. Verschillende dansgroepen hebben hun vaste stek in het GC Felix Sohie en de Sporthal: Soulstep Dance Crew, X-Plosion Dance, ballet (Academie voor Podiumkunsten Hoeilaart) en de Gympies. Deze laatste is een dans- en turnclub. Er is een groot aanbod gevechtssporten die doorgaan in de Sporthal.
Verkeer en vervoer Openbaar vervoer Busnetwerk thumb|Voormalig tramwegtracé nu ingericht als fietspad.(Engelselaan/Kasteelstraat)