De Waalse grammatica is het gebruik en de werking van het Waals, via beide communicatiekanalen. Grammatica betreft de kleinste elementen van de taal, maar ook de grootste, zoals de syntaxis.
De Waalse grammatica lijkt op die van de andere oïl-talen, alhoewel men er kenmerken van de Germaanse talen vindt, aangezien het Waals zich bevindt in het Romaanse deel van de grens die de Latijnse van de Germaanse talen scheidt.
Geslachten en getallen Het Waals bevat twee geslachten: mannelijk (omrin) en vrouwelijk (femrin). Deze taal kent ook twee getallen: enkelvoud (singulî) en meervoud (pluriyal). Ze zijn dezelfde als in het Nederlands, behalve dat het Waals geen echt onzijdig geslacht kent.
Adjectieven Het bijvoeglijk naamwoord wordt dikwijls vóór het naamwoord geplaatst, hoe korter, hoe vaker.Delaite, J. (1982) Chapitre III : adjectif qualificatif. In Essai de grammaire wallonne. Gewoonlijk zet men een accent grave op het laatste "e" van het vrouwelijke meervoudige adjectief dat vóór een naamwoord staat. Dit accent wordt met de ongeronde halfopen voorklinker uitgesproken.Hendschel, L. (2001). L'adjectif qualificatif : nombre. In Li waibe del croejhete walone. https://croejhete.walon.org/node30.html
Lidwoorden In het Waals zijn de lidwoorden geen aparte woordsoort. Sommige Waalstalige grammatici beschouwen de lidwoorden als prezintoes,Hendschel, L. (2001). Les articles définis. In Li waibe del croejhete walone. https://croejhete.walon.org/node34.html met andere woorden als determinatoren. Niettemin beschouwen anderen deze woorden als bijvoeglijke naamwoorden.Bastin, C.-L. (2015). Traités de grammaire et de conjugaison relatifs aux parlers wallons de l’Ouest-Carolo. Patrimoine Historique et Culturel Wallon du Val du Piéton.
Er bestaan vier soorten ervan: de bepaalde, de onbepaalde, de partitieve en de samengetrokken lidwoorden. De morfologie van de lexemen hangt soms van het geslacht en het getal af, hoewel een deel daarvan zowel mannelijk als vrouwelijk is.
De meeste bepaalde lidwoorden zijn inderdaad beide mannelijk en vrouwelijk, ongeacht het getal,. De belangrijkste bepaalde lidwoorden zijn "el" of "èl" met een grave accent in het Feller-spellingsysteem, en "li" en ze hebben allebei dezelfde betekenis. Het verschil is dat "el" meestal gebruikt wordt in West-Waals, terwijl "li" dominant blijft in de drie andere dialecten, voornamelijk in Midden- en Oost-Waals. De meerderheid van de zuidelijke patois voorziet in mannelijke en vrouwelijke vormen, die respectievelijk "lu" en "la" zijn. Daar kan men ook "èl" als een mannelijke vorm vindenRemacle, L. (1953). LE (article). Dans Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 1, p. 180‑181). Université de Liège.Remacle, L. (1969). LA (Article défini, devant consonne). Dans Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, p. 24‑25). Université de Liège.. De bepaalde lidwoorden kunnen elideerd worden: "l"of zelfs "'l". De meerderheid is overal dezelfde: "les" met de algemene spelling of "lès" volgens het Feller-spellingsysteem.
De enkelvoudige onbepaalde lidwoorden hebben twee vormen: een mannelijke en een vrouwelijke, in tegenstelling tot de meervoudige term, die dezelfde logica als zijn bepaalde tegenhanger volgt. Voorts kunnen de enkelvoudige woorden elideerd worden. De spellingen van "des", het unieke meervoud onbepaald lidwoord, volgen ook dezelfde regels als "les". De dominante mannelijke enkelvoudsvorm is "on". Het West-Waals bevoordeelt echter het gebruik van "in"Remacle, L. (1953). UN (devant consonne). Dans Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 1, p. 263‑264). Université de Liège.. Men heeft rekening gehouden met "ene" als hét vrouwelijke onbepaalde lidwoord in Algemeen Waals. Men kan het voornamelijk vinden in West-Waals. "One" overheerst de as die Waver, Namen, Marche-en-Famenne en Bastenaken verbindt, plus het zuidoostelijke deel van het Romaanse domein van de provincie Luik. In het Noord-Oostern van het Midden-Waals en het Noord-Western van het Oost-Waals kennen deze twee vormen: "ine" en "une"Remacle, L. (1969). UNE (adjectif numéral et article). Dans Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 46‑47). Université de Liège..
Er bestaan drie partitieve lidwoorden: een enkelvoudige mannelijke, een enkelvoudige vrouwelijke en een meervoudige. De partitieven zijn een woord dat het resultaat van twee gecontracteerde woorden is: "di", het Waalse equivalent van "van", plus een bepaald lidwoord. Hier heeft men de drie partitieven in het Algemeen Waals, die worden ingedeeld volgens de bovenstaande volgorde: "do", "del", en "des". Wat de meervoudige partitief betreft, schrijft men een grave accent in het Feller-spellingsysteemHendschel, L. (2001). Les articles partitifs. In Li waibe del croejhete walone. https://croejhete.walon.org/node36.html. Men gebruikt toch liever "dal" in plaats van "del" in het zuidoostelijke deel van het Waals, de streek van Malmedy en de meeste van de Zuid-Waalse patoisRemacle, L. (1969). DE LA (devant consonne). In Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 31‑33 & 35). Université de Liège.. De predominante mannelijke partitieve lidwoorden in het West-Waals zijn "dou" en "du". Bovendien vindt men "du" in het zuidelijke deel van het Midden- en Zuid-Waals. In het Oost-Waals gebruikt men "dè" en "do", zoals in de rest van het Midden-Waals.Remacle, L. (1969). DU (article partitif). In Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 29‑31). Université de Liège.
Buiten de partitieven bevat het Waals samengetrokken lidwoorden. De tabel hieronder behandelt de lidwoorden van het Algemeen Waals, plus de meest voorkomende in de vier dialecten.
+Waalse samengetrokken lidwoordenNederlandse equivalentenSamengetrokken lexemenHendschel, L. (2001). Les articles contractés. In Li waibe del croejhete walone. https://croejhete.walon.org/node37.htmlSamengetrokken lidwoorden (Algemeen Waals)Voorkomende dialectische vormen volgens de A.L.W. of andere bronnenaan de (meervoud)"a" + "les""ås", "azès" en "åzès""âs" (meerderheid van het Oost-Waals), "azès" (oostelijk deel van het Oost- en Zuid-Waals) en "ôs" (streek La Louvière en westelijk deel van het Zuid-Waals)Remacle, L. (1969). AUX (article partitif). In Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 26‑29). Université de Liège.aan de (enkelvoud)
aan het"a" + "li""al" (vrouwelijk, vóór een medeklinker) "å" (mannelijk)"al" (overal)Saratxaga, P., et al. (2004). a (al / å / ås / åzès). In Diccionaire Tot L’ Walon. Geradpleegd op 1 maart 2026, https://dtw.walon.org/index.php, "â" (Oost- en Zuid-Waals), "å" (Oost-Waals) en "au" (Midden- en West-Waals)van de (mensen)"di" + "a" + "les""dås" "dåzès""dås" (Oost-Waals, met of zonder apostrofe tussen de twee letters)Saratxaga, P., et al. (2004). a (da, då, dal, dås u d' a, d' å, d' al, d' ås). Dans Diccionaire Tot L’ Walon. Geraadpleegd op 1 maart 2026, https://dtw.walon.org/index.phpvan (iemand)"di" + "a" + "li""dal" (vrouwelijk) "då" (mannelijk) "dal" (overal, met of zonder apostrofe tussen de twee letters). "då" (Oost-Waals, met of zonder apostrofe tussen de twee letters) en "dau" (rest)van de (spullen of dieren)"di" + "les""des" "ds""dès" (overal) "d's" (patois van Nijvel)Coppens, J. (1950). d’s. In Dictionnaire aclot wallon-français ; parler populaire de Nivelles. Fédération wallonne du Brabant (littérature et art dramatique).van de (enkelvoud, spullen of dieren) van het (spullen of dieren)"di" + "li""del" (vrouwelijk) "do" (mannelijk) "del" (bijna overal) en "dal" (Zuid-Waals en streek Malmedy) "dè" (Oost-Waals en meest Midden-Waals), "do" (Oost-Waals en meest Midden-Waals), "dou" (West-Waals en zuidelijk deel van Midden- en Zuid-Waals) en "du" (West-Waals en zuidelijk deel van Midden- en Zuid-Waals)in de (meervoud)"dins" + "les""ezès" "ezès" en "ozès" (geattesteerd in het patois van La GleizeRemacle, L. (1956). Syntaxe du parler wallon de La Gleize (Vol. 2), pp. 360-361. Les Belles Lettres., komt vaak in de toponymie voor, maar wordt zeer zeldzaam gebruikt buiten Algemeen Waals)"e" + "les"in de (enkelvoud) in het"dins" + "li""e" (mannelijk) "el" (vrouwelijk, vóór een medeklinker)Geen dialectische vorm tot nu toe."e" + "li"door de (meervoud)"pa" + "les""pås" "påzès""pås" en "paux" (respectievelijk in Midden-Waals en Lage Ardennen)Saratxaga, P., et al. (2004). pa (pal / på / pås / påzès). In Diccionaire Tot L’ Walon. Geraadpleegd op 1 maart 2026, https://dtw.walon.org/index.phpdoor de (enkelvoud) door het"pa" + "li""på" (mannelijk) "pal" (vrouwelijk)"på" (streek Luik en Lage Ardennen), "pau" (West-Waals) en "pou" (Midden-Waals) "pal" (bijna overal, behalve Oost-Waals)
Voegwoorden
Nevenschikkende Een nevenschikkend voegwoord verbindt twee delen van eenzelfde korte zin zonder gebruik te maken van een komma. In het Waals zijn er verschillende soorten van nevenschikkendheid: het alternatief, het gevolg, de opvolging, de reden, de tegenstelling, de toevoeging, de vergelijking en de waarschuwing.Hendschel, L. (2001). Quelques conjonctions et locutions conjonctives. In Li waibe del croejhete walone. https://croejhete.walon.org/node98.html
"Ou" wordt hoofdzakelijk gebruikt als het alternatieve nevenschikkende voegwoord, zoals in het Frans. Dit woord wordt toch in enkele streken vervangen door "u" of "û", voornamelijk op de grenzen met het Gaumais en Champenois, maar ook in het noorden van het Midden-Waals.Remacle, L. (1969). OU (conj. de coordination). In Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 198‑199 & 201). Université de Liège. Bovendien vindt men dikwijls "oubén" in het noorden van het West-Waals.Viroux, J. & R. (2021). 9. CONJONCSION. In Grammére jènèrâle do walon. De letterlijke Nederlandse vertaling van "oubén" is "of anders".
De twee grootste opvolgende nevenschikkende voegwoorden zijn "adon" en "poy/pu/pwis". "Adon" blijft alomtegenwoordig, terwijl de triple algemene spelling, "poy/pu/pwis", van de dialecten afhangt.Saratxaga, P., et al. (2004). adon. In Diccionaire Tot L’ Walon. Geraadpleegd op 22 maart 2026, https://dtw.walon.org/index.phpSaratxaga, P., et al. (2004). poy. In Diccionaire Tot L’ Walon. Geraardpleegd op 14 mei 2026, https://dtw.walon.org/index.php Wat de semantiek betreft, zijn die drie vormen verwisselbaar.
Het meest gebruikte tegenstellende nevenschikkende voegwoord is "mins". Er bestaan trouwens enkele varianten van dit woord. De algemene vorm blijft de meest voorkomende. Er is toch een denasalizatie van de unieke klinker in de westelijke en zuidelijke uiteinden. Door dit proces krijgt men dezelfde uitspraak als in het Frans: "mais".Remacle, L. (1969). MAIS (conj. de coordination). Dans Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 200‑201 ; 203). Université de Liège.
Men gebruikt meestal "et" of een andere variant als toevoegende nevenschikkende voegwoord. Deze woorden zijn essentieel om een enumeratie te eindigen. In het Waals kan de rest van de zin na het "et" geformuleerd worden met behulp van een onderwerp, die gevolgd wordt door een werkwoord plus een eventueel voorwerp. De rest van de zin na dit voegwoord kan ook geformuleerd worden met een infinitiefvorm, dat gevolgd kan worden door een voorwerp. De andere varianten van "et" zijn: "ey", "eyet" en "yet". "Et" en "eyet" mogen in alle omstandigheden gebruikt worden, in tegenstelling tot de twee andere voegwoorden. "Ey" wordt gebruikt vóór een woord dat begint met een klinker, terwijl "yet" een woord volgt dat eindigt met er één.Remacle, L. (1969). ET (conj. de coordination). In Atlas linguistique de Wallonie (Vol. 2, pp. 195‑197). Université de Liège.