De ricotta-eters (Frans: Les mangeurs de ricotta) is een schilderij van de Noord-Italiaanse kunstenaar Vincenzo Campi in het Musée des Beaux-Arts van Lyon. Het werk is niet gesigneerd of gedateerd.

Geschiedenis Het schilderij wordt gerekend tot de fase waarin Campi, onder invloed van Joachim Beuckelaer, de religieuze onderwerpen even terugschroefde en profane werken voor de open markt ging produceren, meer bepaald markt- en keukentaferelen bevolkt door werkmensen.Claudia Goldstein, Beuckelaer and the Art of Dining. Northern Painting, Food, and Social Class in Early Modern Italy, 2024, p. 20-21, 106 Aangenomen wordt dat het dateert uit de vroege jaren 1580, al vallen latere jaren niet helemaal uit te sluiten.

Hoewel zijn onconventionele doeken aftrek vonden, heeft Campi De ricotta-eters tot zijn dood in 1591 bijgehouden en bleef het ook daarna in zijn atelier bewaard. Dat weten we omdat het schilderij met grote waarschijnlijkheid vermeld is in het testament dat zijn weduwe Elena Luciani op 20 september 1611 opmaakte.Boudier 2006, § 5 De daarin gebruikte benaming una buffonaria ('een frats') moet de originele titel zijn geweest.

thumb|links|Voorbereidende schets Ongetwijfeld zijn De ricotta-eters kort daarna verkocht, want in een akte van 1621 komen ze niet meer voor. De nieuwe eigenaren zullen de hiëronymieten van het San Sigismondoklooster zijn geweest, bij wie het werk vanaf 1718 gedocumenteerd is. Toen hun klooster in 1798 werd opgeheven door het revolutionaire bewind van de Cisalpijnse Republiek, werd het schilderij samen met hun andere bezittingen aangeslagen en openbaar verkocht. Het kwam in handen van de Franse familie Bernard. Onder de toeschrijving Piazzetta maakte het deel uit van de verzameling die Jacques Bernard in 1875 schonk om het kunstmuseum van Lyon op te richten.Hans Buijs en Valérie Lavergne-Durey, Catalogue sommaire illustré des peintures du Musée des beaux-arts de Lyon, vol. I, Écoles étrangères XIIIe-XIXe siècles, 1993, p. 195

In de 16e en 17e eeuw zijn diverse kopieën gemaakt van De ricotta-eters, hoewel alleen in de versie van Lyon de hand van Campi wordt herkend. Allicht stelde hij het werk in zijn atelier beschikbaar voor replicatie.Christophe Brouard, "De ricotta-eters" in: Bellezza e Bruttezza. Het ideale, het reële en het karikaturale in de renaissance, ed. Chiara Rabbi Bernard, 2026, cat. 57, p. 210 Van de zes gelokaliseerde kopieën wordt het exemplaar in een Cremonese privéverzameling beschouwd als de beste. Andere kopieën bevinden zich onder meer in het Prado.Mesa algere, Prado (bezocht 8 april 2026)

Het origineel werd in 1956 gerestaureerd en ingrijpender in 1991. Bij die laatste gelegenheid werd bovenaan een toegevoegde strook van 5 cm verwijderd, alsook overschilderingen op het decolleté van de vrouw. Voorts bracht deze restauratie een vlieg op de ricotta aan het licht.

Voorstelling Drie mannen en een vrouw delen ricotta uit een schotel op een bijzettafel. De sfeer is uitgelaten, de kledij die van eenvoudige lieden. Afgaand op haar decolleté, haar rouge en haar vranke blik, is de vrouw van lichte zeden.Patricia Simons, The Sex of Men in Premodern Europe. A Cultural History, Cambridge University Press, 2011, p. 268 Ze draagt een halsketting van koraal en een gouden ring, maar voor de rest is er niets van enige weelde op het schilderij. Allen hebben ze lepels, de man links zelfs een pollepel. Gulzig brengt hij die naar zijn mond, die nog overloopt van zijn vorige hap. Op zijn schouder ligt de hand van de man naast hem, die er ook zin in heeft: bijna theatraal laat hij een volgeladen lepel zakken in zijn opengesperde mond. De kale persoon rechts van hem heeft subtieler zijn lepel in de ricotta gestoken. De vrouw heeft haar lepel gewoon vast, maar houdt die nog niet klaar om toe te tasten. Ze glimlacht en laat een uitnodigende schouder zakken.

Het blok kaas heeft een bijzonder uitzicht. De drie scheppen die eruit zijn genomen, zijn als de holtes van een doodshoofd. Deze connotatie wordt versterkt door de vlieg op de zijkant van de ricotta.

Analyse thumb|Vergelijkbare pose in De boneneters De compositie is strak gekadreerd en frontaal. Zelfs de vrouw, wier lichaam zijdelings is afgebeeld, draait het hoofd naar de toeschouwer. Het bescheiden formaat – kleiner dan van Campi's gewoonte – liet toe het werk op een hoogte te hangen waarop de toeschouwer zich deel van het gezelschap kon voelen. Zijn plaats rond de tafel is als het ware opengelaten en de personages vestigen hun volle aandacht op hem. Onder hen is ook de schilder, want de kale man wordt beschouwd als een zelfportret van Campi.Lucile Drezet, Vincenzo Campi, I mangiatori di ricotta (vers 1580) in: La Clé des Langues, juni 2025

In een vernieuwende beweging stelt Campi de daad zelf van het eten centraal. Vier gewone mensen scheppen genoegen in een eenvoudig gerecht, typisch voor de Lombardische keuken. Hun plezier is niet alleen culinair, maar ligt ook in het lachen en het samenzijn, zoals blijkt uit de fysieke nabijheid en de verstrengelde armen. Tegelijk maken het doodshoofd en de vlieg duidelijk dat de genoegens van voorbijgaande aard zijn. In dit opzicht draagt het genrestuk de kenmerken van een memento mori en een vanitas. De algemene indruk is echter niet ronduit macaber. Eerder lijkt Campi de filosofische houding toegedicht aan Democritus te onderschrijven: lachen in het besef dat het leven ijdel en absurd is.

Maar er is ook een sociaal-kritische ondertoon: het gretige en nogal onbehouwen gedrag is zo sterk aangezet dat een satire kan worden vermoed. Wordt hier de vulgariteit van het plebs geridiculiseerd?Patricia Simons, The Sex of Men in Premodern Europe. A Cultural History, Cambridge University Press, 2011, p. 269 Onverbloemd toont Campi hun rimpels, hun zwarte handen, hun slechte tanden... Of werkt het in de twee richtingen en heeft hij spot gelegd in de lach van zijn figuren – spot met de verondersteld rijke toeschouwer? De kale man doet met zijn baardje en zijn puntige kraag met kwastjes denken aan Pantalone uit de commedia dell'arte. In hun komische overdrijving kunnen de drie mannenfiguren worden gelezen als de Zanni uit dit toneelgenre, die dachten met hun maag.Barry Wind, "Pitture ridicole. Some late Cinquecento comic genre painting" in: Storia dell'Arte, 1974, p. 25-35 De vrouw is dan de Zagna.

De glimlach met ontblote tanden van de vrouw was in Campi's tijd ongepast en uitermate vrijpostig. Ze richt hem direct aan de toeschouwer, die als het ware wordt uitgenodigd om mee te proeven en te lachen.Boudier 2006, § 7 Klassiek wordt hier de associatie gemaakt tussen gulzigheid en losbandige liefde. Het lachen van de kale man lijkt dan weer meer een grinniken om een vuile mop. Dit zou passen in de seksuele interpretatie, die vertrekt van de vaststelling dat ricotta in het Italiaans beeldspraak was voor sperma, en een pollepel voor seks.

Literatuur Valérie Boudier, "Quand l'image invite à la civilité" in: La famille, les femmes et le quotidien (XIVe-XVIIIe siècle), eds. Isabelle Chabot e.a., Éditions de la Sorbonne, 2006, p. 387-406. Franco Paliaga, "Vicenzo Campi. Mangiatori di ricotta, col. privata" in: Il cibo nell'arte. Capolavori dei grandi maestri dal Seicento a Warhol, tent.cat., Silvana Editoriale, 2015, p. 48-49

Externe link Les Mangeurs de ricotta (AGORHA)

Voetnoten

Categorie:Beeldende kunst in Frankrijk Categorie:Cultuur in Lyon Categorie:1580-1589