De buitendeuren van een trein zijn de deuren die gebruikt worden voor het betreden en verlaten van de trein. De deuren zijn een kritisch aspect voor de spoorveiligheid. De deursluiting is opgenomen in de vertrekprocedure van de trein. Er zijn verschillende soorten treindeuren, zoals de klapdeuren, vouwdeuren, schuifdeuren en zwenkzwaaideuren.
Geschiedenis
Van de oudst bekende passagierstreinen ontbreekt specifieke informatie over de treindeuren, maar op illustraties zijn doorgaans (houten) klapdeuren te zien; het gebruikelijke deurtype in die tijd.tijdsbeeld de opkomst van de trein;Familie in beeld, 22 november 2017The first train ride of the European continent; Amazing Belgium, geraadpleegd 26 november 2023
Coupérijtuigen thumb|Houten coupérijtuig van de HSM, rijtuigtype: HSM C11 701-799, 1501-1535 Geleidelijk aan werd het comfort verbeterd en verdwenen de openluchtrijtuigen. Er bleven gesloten coupérijtuigen over, waar elke coupé alleen toegankelijk was door eigen buitendeuren aan beide zijden van het voertuig. Het rijtuig had nog geen centrale doorgang. Aan de onderkant van het rijtuig waren lange traptreden, waarop het treinpersoneel zich langs de buitenkant van het rijtuig kon verplaatsen, gebruikmakend van de handvatten. Het was de taak van het trein- en stationspersoneel om ervoor te zorgen dat alle treindeuren voor het vertrek gesloten waren. In de begintijd van de spoorwegen was er meer spoorwegpersoneel, reden er minder treinen en nam men de tijd om de trein vertrekklaar te maken. Hierdoor was het trage sluiten van de treindeuren minder een probleem. Vaak konden de klapdeuren alleen aan de buitenkant worden geopend. Dit om te vermijden dat deuren tijdens het rijden onverwacht open gingen, werking vergelijkbaar met het kinderslot Reizigers konden de deur alleen openen door via een opengetrokken raam de buitendeurknop te bedienen. De treindeuren waren stompe deuren met scharnieren die bij het sluiten automatisch in het slot vielen. De vele deuren van een coupérijtuig zorgden dat de reizigers snel konden in- en uitstappen. Sommige reizigers openden de deuren al voor de volledige stilstand van de trein. Bij het Belgische rijtuigtype GC werd vanaf 1901 een gangpad toegevoegd ten koste van zitplaatsen. Hierdoor werd de letter 'I', voor 'Intercirculation', aan de typebenaming toegevoegd.GCI-rijtuigen;Gearchiveerd stoomtrein.be, gelezen 24 november 2023 Nog tot in de negentiende eeuw werden coupérijtuigen ingezet in Nederland met een interne doorgang.Coupérijtuigen; Martijn Haman, gelezen 20 november 2023 In België reden tot in 1985 de L-rijtuigen. In Engeland werden de laatste coupérijtuigen (Engels:'slam doors trains') uit dienst genomen in 2005.Slam-door trains at end of line; BBC News, 19 augustus 2005 Deze treinen werden zo genoemd in verband met het typisch geluid van de dichtslaande klapdeuren. Zover bekend waren dit, naast de coupérijtuigen rijdend bij museumbedrijven, de laatst nog in dienst zijnde coupérijtuigen in de wereld.De openlucht coupérijtuigen van de 'train jaune' trein in Cerdagne, worden alleen in de zomer gebruikt en hoewel die trein in de dienstregeling van de Franse staatsspoorwegen opgenomen is, heeft deze trein een sterk toeristisch karakter.
Rijtuigen met gangpad thumb|Balkondeuren met trappen In de rijtuigen met gangpad bevond zich aan beide uiteinden een deur naar een open balkon. Vanuit het balkon was in- en uitstappen mogelijk door middel van een trap, die kon worden afgesloten met een hek. Ook was het mogelijk om naar het balkon van het aangrenzend rijtuig door te lopen. Een volgende stap in de ontwikkeling van spoorrijtuigen waren afgesloten balkons met treindeuren voor het in- en uitstappen en een doorgangsdeur naar het volgend rijtuig. Een veiligheidsrisico bij klapdeuren was dat geopende deuren tijdens de rit, buiten het profiel van vrije ruimte staken. Balkondeuren werden iets meer naar binnen gemonteerd zodat geopende deuren wel binnen het omgrenzingsprofiel passen. Voorbeelden hiervan zijn het Belgische K1-rijtuig en het K3-rijtuig met klapdeuren. Er zijn ook spoorrijtuigen die geen balkons hebben, maar vestibules die meer in het midden van het rijtuig gelegen zijn en treindeuren hebben. Voorbeelden hiervan zijn het Belgische M1-rijtuig en het Nederlandse Plan E met schuifdeuren. Met de ontwikkeling van langere rijtuigen die gebruikt werden voor vaak stoppende treindiensten, werden de balkons en vestibules vaak voorzien van twee treindeuren en/of brede deuropeningen zodat er vlotter in- en uitgestapt kon worden. In vergelijking met coupérijtuigen waren er immers veel minder deuren. Rijtuigen voor het langeafstandsverkeer, zoals internationaal verkeer in Europa, hadden maar een deur bij het balkon (zoals de Nederlandse bolkoprijtuigen en ovaleramenrijtuigen met klapdeuren).
Spoorrijtuigen die in treindiensten rijden met veel haltes en veel in- en uitstappers, zijn ontworpen met extra deuren om de deurcapaciteit te verhogen en korter te halteren. Zo is het Franse voorstadtreinmaterieel Z 6400 voorzien van extra deuren in het midden van het rijtuig. De extra deuren gaan wel ten koste van zitplaatsen.
Centrale deursluiting Bij drukke en vaak stoppende treinen zoals metro's, werd het automatisch sluiten van de deuren voor het vertrek noodzakelijk. De eerste elektrische treinstellen van de metro van Londen, bij het begin van de twintigste eeuw, maakte de inzet van veel personeel nodig om deuren/hekken te sluiten. Bij een Londense metrotrein met zes rijtuigen waren naast de bestuurder een front guard, drie gatesmen en een rear guard nodig. Vanaf 1920 werd treinmaterieel geïntroduceerd met centraal bediende pneumatisch bediende schuifdeuren.Managing Technical and Operational Change: How understanding a railway’s historic evolution can guide future development: A London Underground case study; PhD Thesis door Piers Connor, universiteit van Birmingham, 15 februari 2017. Hoofdstuk 7 gaat over de ontwikkeling en bediening van de treindeuren. (zie bladzijden 126-130) Bij de Parijse metro (Sprague-Thomson rijtuigen, in gebruik van 1908 tot 1983metro parisien au secours du dernier train Sprague Thomson une rame historique récouverte de tags; le Parisien, 22 februari 2023) werden de schuifdeuren door hydraulische druk dicht geduwd, met voldoende kracht zodat de vergrendeling ook werkte (een hendeltje dat naar boven gaat en dan dichtvalt). Bij aankomst op het perron verviel de druk en konden de deuren handmatig ontgrendeld en geopend worden.Er was al hydraulische druk om de deuren te openen, zodra met de hand ontgrendeld werd, vlogen de deuren open. Het was niet mogelijk alle deuren centraal te ontgrendelen en te openen.
thumb|Bedieningspaneel Bij nieuw treinmaterieel werd in de loop van de twintigste eeuw een centrale deursluitingbediening verplicht gesteld. Het eerste treinmaterieel in Nederland dat voorzien was van een centrale deursluiting waren de Mat '64-treinstellen die vanaf juli 1961 werden opgeleverd.NVBS: Op de Rails. Broek, J.M.: Het Materieel '64. De treinstellen plan V . 8-2011. In principe kan de conducteur bij elke deuropening met zijn treinsleutel in het bedieningspaneel alle deuren sluiten, vergrendelen en vrijgeven zodat reizigers de deuren kunnen openen. Bij getrokken treinen zonder vaste rijtuigsamenstelling (geen trek-duwcombinaties) werkt de centrale deurbediening alleen als de trein gekoppeld is aan de locomotief die de energie levert voor het rijtuig (en de deursluiting). De deuren worden pneumatisch gesloten en vergrendeld; als het vertreksein gegeven werd kunnen de deuren niet meer geopend worden. Bij de meeste rijtuigen zijn de deuren vergrendeld zodra de trein in beweging is, maar die deuren kunnen bij stilstand toch nog geopend kunnen worden. Bij een onvoorziene treinstilstand buiten een perron wordt omgeroepen om de deuren niet te openen, zelfs al is het bij moderne treinstellen onmogelijk om de deuren te openen indien de conducteur/bestuurder de deuren niet heeft ontgrendeld.
Bij treinstellen kon de centrale deurbediening geïntegreerd ingebouwd worden en waren er meer mogelijkheden. Zo kon de treinbestuurder bij aankomst en stilstand van de trein in een station de deuren ontgrendelen, zodat de reizigers zonder tussenkomst van de conducteur de deuren kunnen openen. Het openen van deuren bij moderne treinen gebeurt niet meer door handkracht, maar door de reiziger die een hendel gebruikt of een knop indrukt om de deur te openen. Er is meestal ook een knop om de deur te sluiten, zodat warmteverlies en tocht vermeden kunnen worden. Bij metro's en veel andere treinen kunnen alle deuren automatisch tegelijk geopend worden. Tijdens de coronapandemie werd in Duitsland en ZwitserlandSBB-Zugtüren öffnen trotz Corona-Regelung nicht mehr automatisch – das sind die Gründe; Watson, 29 november 2021 deze optie standaard gebruikt om te vermijden dat reizigers de bedienknoppen hoefden aan te raken. De treindeuren geven voorafgaand aan de sluiting een fluitsignaal af als waarschuwing. Bij veel treinen sluiten de deuren na een korte tijd automatisch als sensoren geen instappende of uitstappende reizigers detecteren. Dit vermindert, zeker in minder drukke periodes, het aantal deuren dat gesloten wordt tijdens de vertrekprocedure.
thumb|Ondergronds Paris Nord, waar zes hoog gemonteerde camera's een overzicht geven van de toestand in en om de treindeuren. Voor de controle tijdens de vertrekprocedure is er vaak een indicatielicht zodat de conducteur in één oogopslag kan zien welke deuren nog open zijn. Om ongelukken te voorkomen zijn de deurranden voorzien van sensors, zodat als er een obstakel (zoals een hand of voet) de sluiting van de deur verhindert, de deur niet verder dichtgaat en een alarm gegeven wordt. De mogelijke beknelling van lichaamsdelen blijft een punt van zorg.Die SBB sollen Zugtüren mit neuem Einklemmschutz ausrüsten; NZZ, 25 maart 2020 Er zijn soms lichtsensoren die de sluiting verhinderen als een persoon zich te dicht bij de deuropening bevindt.
Bij eenmansbediening (alleen treinbestuurder) van treinen worden bij sommige spoorbedrijven perroncamera's gebruikt die een overzicht geven over de treindeuren. De camerabeelden zijn dan zichtbaar voor de bestuurder vanuit zijn cabine bij het eind van het perron. Bij sommige spoorbedrijven zijn de beelden te zien in de bestuurderspost zelf. Soms zijn er spiegels gemonteerd op en rondom het perron, om een overzicht te geven aan de bestuurder/conducteur. Bij het Transilien-spoornet zijn bij invoering van eenmanstreinen beeldschermen toegevoegd die een overzicht geven van alle treindeuren. Die beeldschermen kunnen op het perron gemonteerd zijn of aanwezig zijn in de stuurpost.Lexique de la ligne L; Ma ligne L, geraadpleegd op 17 december 2023, citaat: 'EAS : équipement à agent seul (système télévisuel en cabine ou en bout de quai permettant à l’agent de conduite de voir les voyageurs montants et descendants afin de gérer la fermeture des portes)'
Met de introductie van treinen en metro's zonder bestuurder worden meestal perrondeuren ingevoerd, waarbij de treindeuren op een paar centimeter na gealiëneerd moeten zijn met de perrondeuren. Automatische treinbesturingssystemen hebben geen moeite met het snel en precies stoppen van de trein. Tijdens de ombouw naar volledige automatische treinen reden er nog door de mens bestuurde treinen, zoals op de Parijse metrolijn 13.
Deurtypen Klapdeuren