Fort Boyard is de originele Franse, maar ook internationale avonturen-spelshow die sinds 1990 wordt gehouden op en om het gelijknamige fort aan de westkust van Frankrijk dat midden in zee staat. Op Nederlandse kaarten uit de 17e eeuw werd de naam Banjaard gebruikt voor de zandbank waar het op staat. In eerste instantie was de naam Les clés de Fort Boyard.De eerste Nederlandse versie heette dan ook "De sleutels van Fort Boyard". Er zijn al meer dan 30 landen een of meerdere seizoenen op het fort geweest.
Historie
Nadat het fort in 1913 zijn militaire functie verloor, trad algauw het verval in. Er kwamen wel veel voorstellen voor een nieuwe bestemming, maar daar kwam niks van terecht. De herstelkosten en de bereikbaarheid waren een obstakel. Wel werd het soms als filmlocatie gebruikt, en het was vrij toegankelijk.
In 1986 waren drie tv-makers op zoek naar een locatie voor een nieuwe spelshow, gebaseerd op het spel Dungeons & Dragons. Een van hen was al eens op het fort geweest en herinnerde zich dat. Na een nieuw bezoek in 1987 constateren ze dat dit de ideale locatie is, ondanks de puinhoop die ze aantreffen en de vele aanpassingen die nodig zijn.
In 1988 werd getracht om eigenaar van het fort te worden. Een Belgische tandarts had het in een opwelling gekocht om er een restaurant van te maken, maar de kosten zijn te hoog voor hem. Toch kost het nog veel moeite om hem tot verkopen over te halen. Uiteindelijk wordt het verkocht voor 1,5 miljoen frank; ongeveer 229.000 euro. Daarna wordt geschat wat de gigantische restauratie en aanpassing gaat kosten. Daar hoort bijvoorbeeld ook de aanleg van elektriciteit bij. Het productiebedrijf lijkt het daarom beter om het aan het departement Charente-Maritime te verkopen, en dat zij het fort na de werkzaamheden aan hen verhuren. Het departement stemt in en koopt het fort voor 1 symbolische frank. Zij zullen ook het onderhoud verzorgen. Daarna is er ongeveer 3 miljoen euro aan besteed.
Vanaf 1989 vindt het herstel plaats. De binnenplaats, bijna onbegaanbaar door puin, wordt opgeruimd. 700 kubieke meter afval wordt afgevoerd naar het vasteland. Er wordt gerestaureerd, een laag van 50 centimeter vogelpoep verwijderd, en er wordt van alles bijgebouwd om het programma mogelijk te maken. Om de binnenplaats heen bijvoorbeeld wordt een balustrade gebouwd in bijpassende stijl, om zo de eerste etage beter bereikbaar te maken. In november maakt het weer doorwerken onmogelijk, en in het voorjaar van 1990 gaat men daarom verder. In april is de heropening, maar de inrichting duurt nog tot juni. De uitkijktoren wordt herbouwd. Er is amper tijd om alles te testen en voor de acteurs om te oefenen. Tot in 2005 zijn er verdere restauratie-periodes, waarbij zo ongeveer iedere steen behandeld wordt. Alleen al in 1998/99 zijn daarvoor bijna 6000 helikoptervluchten nodig. Ook in bijna alle jaren daarna is er regelmatig vervanging nodig van bepaalde delen, vooral als gevolg van het zeewater. In 2021-22 zijn de loopbruggen rondom de binnenplaats vervangen; herstel van de golfbreker is gepland, evenals een onderzeese elektriciteitskabel, zodat er geen generatoren meer nodig zijn.
30 juni 1990 is een historische dag. De eerste aflevering wordt opgenomen. Slechts 7 dagen later, op 7 juli, is de eerste uitzending. Dan zal blijken of het de investeringen waard geweest is. Al snel blijkt het een gouden greep te zijn, en internationaal is er ook meteen belangstelling. Daar is ook op gerekend, en Nederland is een van de eerste landen die meedoet, nog in 1990. Sindsdien is het fort niet meer openbaar toegankelijk.
De deelnemers en alle medewerkers en veel materialen worden per schip overgebracht. De oorspronkelijke toegangstrap in zee is echter niet altijd bruikbaar, en wordt daarom niet gebruikt. In plaats daarvan is er in 1989 een booreiland geplaatst, dat in 2015 vervangen werd door een nieuw exemplaar. Dit heet Banjaert. Vanaf het schip wordt alles en iedereen opgehesen tot op het booreiland. Vanaf het booreiland leidt een loopbrug het fort in. Deze kant van het fort is weinig te zien in de uitzendingen, maar wel in documentaires en kijkjes achter de schermen. Door het internationale succes werd het fort net zo bekend als de Eiffeltoren. Het werd uitgezonden op Antenne 2. Sinds 1992 wordt het uitgezonden door France 2, de nieuwe naam van Antenne 2. In het 33e seizoen (2022) waren er tot 16 miljoen Franse kijkers. Het is het beroemdste fort ter wereld.https://www.ledauphine.com/magazine-tourisme-et-patrimoine/2020/10/18/fort-boyard-le-fort-le-plus-connu-au-monde. Gearchiveerd op 24 juni 2023.Het is het meest geëxporteerde televisie-format van Frankrijk en het vierde ter wereld.https://www.memorabletv.com/tv/fort-boyard-channel-5-game-show-melinda-messenger/. Gearchiveerd op 24 juni 2023. Er zijn allerlei artikelen te koop van het spelprogramma, waaronder videogames.https://iledoleron.net/fort-boyard.html.
De Franse presentatie was in handen van: Patrice Laffont (1990-1999) Jean-Pierre Castaldi (2000-2002), en Olivier Minne (2023-2025), Cyril Féraud (2026-heden) Minne werd hierbij geassisteerd door Maria Talon, Sophie Devant, Valerie Pascale, Cendrine Dominguez, Sarah Lelouch, en Anne-Gaelle Riccio. Sinds 2009 presenteert Olivier Minne alleen. Hij is dus het langst presentator, maar hij heeft een veel langere "relatie" met het programma: als omroeper kondigde hij de allereerste uitzending aan, en in 1995 en 1997 was hij deelnemer op het fort. In 2007 was hij deelnemer in de Belgische versie. Daarnaast waren of zijn er nog talloze buitenlandse presentatoren.
Principe van het spel In de meeste gevallen gaat het er om om een opdracht/uitdaging uit te voeren in een van de 66 cellen. Slaagt deze, dan bemachtigt de deelnemer een sleutel die in de cel aanwezig is of ergens tevoorschijn komt. Soms gaan er twee deelnemers naar binnen. Met de verzamelde sleutels kan uiteindelijk de schatkamer geopend worden (in eerste instantie waren dit schatkisten). Het aantal benodigde sleutels is diverse keren gewijzigd. De schat bestaat uit Boyard-munten, die meestal in gewoon geld omgezet worden, en dat bedrag schenken de deelnemers meestal aan een goed doel. Er zijn echter talloze varianten, afhankelijk van het seizoen en het deelnemende land. De meeste (Franse) seizoenen doen er alleen bekende Franse deelnemers mee. Ook zijn er opdrachten buiten de cellen, zoals op of boven de binnenplaats, onder water, aan de buitenkant, in de toren, in de kelder en op zee.
Er zijn relatief eenvoudige opdrachten zoals raadsels oplossen, maar vele zijn fysiek zeer zwaar, bijna onmogelijk, en lukken dan ook maar zelden. En het moet ook nog binnen een bepaalde tijd gebeuren. Meestal ongeveer drie minuten. Een clepsydra aan de buitenkant (een "zandloper" waar vloeistof doorheen stroomt in plaats van zand) geeft de tijd aan. Er zit meestal blauwe vloeistof in. De totale speeltijd (die varieert per seizoen) voor alle opdrachten samen staat dan stil. Echter, als er rode vloeistof in zit, dan loopt de totaal-speeltijd wel gewoon door. De tijd verschijnt ook af en toe in beeld, digitaal of analoog. Hierbij is vaak op de achtergrond een virtuele versie van de clepsydra te zien. Is al het blauwe 'water' doorgelopen en de deelnemer of een van de twee deelnemers niet op tijd uit de cel, dan gaat de grendel er op. Soms is de te winnen sleutel noodzakelijk om buiten te komen. Lukt dat niet, dan zit de deelnemer dus ook vast. Tevens kan het voorkomen dat een sleutel moet worden gepakt zonder de vloer te raken. In dat geval gaat als de vloer toch wordt geraakt een alarm af in de cel, valt de deur direct in het slot en zit de deelnemer eveneens vast. Hierna worden zulke deelnemers overgebracht naar de gevangenis, terwijl de anderen verder gaan. Hoe meer gevangenen, hoe minder mogelijkheden een groep heeft. Vooral een sterk persoon kan dan een groot gemis zijn. Als er drie gevangenen zijn en het grootste deel van het team dus vastzit wordt verder gaan wel lastig, maar dat komt weinig voor. Tot 2013 werd iemand die te laat was uit de cel gehaald en naar de gevangenis gebracht door een 'kogelronde' cipier, die dan ook 'La Boule' heette. Na zijn overlijden kwam er geen vervangende cipier. Die taak wordt nu uitgevoerd door 'de sterke man' die het soms ook opneemt tegen een of twee deelnemers, bijvoorbeeld bij het moddergevecht. In de loop der jaren zijn er diverse sterke mannen geweest.
Aanvankelijk duurde het programma minder dan een uur. Later werd het echter steeds langer, vooral de Franse afleveringen. Er werd onder andere een tweede deel toegevoegd, waarin geen sleutels maar kokers met aanwijzingen moeten worden bemachtigd. Vaak is daar een cijfercode voor nodig. Met die aanwijzingen moet later in de schatkamer het codewoord gevonden worden. Alleen als dat goed is komt het geld tevoorschijn. Ook hier heeft iedere uitdaging een tijdslimiet. Als de tijd om is ontploft de aanwijzing. De totale speelduur van dit deel is wel veel korter. Zijn de aanwijzingen onvoldoende, dan kùnnen er aanwijzingen bij "gekocht" worden; maar zoals steeds: niets voor niets; iedere extra tip zet één deelnemer vast; die kan dus geen munten verzamelen. Één tip in totaal kàn in principe genoeg zijn, maar het gebeurt echter ook dat de deelnemers ondanks wel vijf tips toch niet op het codewoord kunnen komen, en de schatkamer daardoor niet eens kunnen betreden. In dat geval winnen ze dus niets, of eventueel een 'troostprijs'.
De Franse uitzendingen liepen op tot ongeveer twee uur en een kwartier, zonder onderbreking. Soms was er voor de deelnemers wel een soort van onderbreking in de vorm van een overnachting. Maar ze moesten niet denken dat ze de hele nacht rustig konden slapen......
Behalve deze periodes in het donker zijn er incidenteel afleveringen gemaakt die integraal in het donker werden opgenomen, bij het licht van vele fakkels. Bijvoorbeeld ter gelegenheid van Halloween of Kerstmis.
Meestal speelt één groep deelnemers per aflevering, maar desgewenst is alles aan te passen en is een duel-vorm ook mogelijk; sommige opdrachten zijn dan aangepast voor twee personen in plaats van één. Drie landen tegen elkaar is ook al geweest. In de Nederlandse versie van 2011-2014 speelden zelfs 6 teams tegen elkaar, zij het niet allemaal tegelijk(2 poules van 3 teams). De deelnemers waren bekende Nederlanders. Zij speelden niet voor een goed doel, er was alleen een beker(Fort Boyard-trofee) te winnen. In deze versie werden net als in de Franse afleveringen na 2013 de gevangenen uit de cellen gehaald door 'de sterke man'. In de versie van Fort Boyard Ultimate Challenge namen 6 Amerikaanse en Britse tiener-teams het tegen elkaar op, 2 per aflevering.
Inmiddels hebben ruim 30 landen een of meer seizoenen hun eigen versie gemaakt op het fort. Ze maken daarbij gebruik van de Franse technici. Daarnaast zijn er ook landen die de Franse versie uitzonden met ondertiteling. Op televisiezender TV 5 Monde wordt ieder jaar het vorige Franse seizoen herhaald, met ondertiteling, ook in het Nederlands.