De Russische invasie van Oekraïne is een grootschalige militaire invasie van Rusland in Oekraïne, begonnen op 24 februari 2022. De invasie wordt door een groot deel van de internationale gemeenschap beschouwd als een aanvalsoorlog en vormt een grote escalatie van de Russisch-Oekraïense Oorlog die sinds 2014 gaande is.
De invasie leidde tot de grootste vluchtelingencrisis in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Meer dan 6,5 miljoen Oekraïners werden als vluchteling geregistreerd en ongeveer 3,7 miljoen mensen raakten binnen Oekraïne ontheemd. Volgens de Verenigde Naties zijn sinds het begin van de invasie tot september 2026 meer dan 17.250 burgers om het leven gekomen.
De Russische president Poetin kondigde bij het begin van de invasie een 'speciale militaire operatie' aan, die volgens de Russische regering gericht was op het 'demilitariseren' en 'denazificeren' van Oekraïne. Oekraïne en westerse landen verwierpen deze rechtvaardiging en beschouwden de invasie als een schending van het internationaal recht.
Russische troepen rukten aanvankelijk snel op richting meerdere grote steden, maar stuitten bij de hoofdstad Kiev op hevig verzet. Oekraïense troepen wisten de Russische opmars vervolgens gedeeltelijk terug te dringen.
Vanaf medio 2023 werd de oorlog voornamelijk gekenmerkt door langdurige gevechten langs een relatief langzaam verschuivend front. In de daaropvolgende jaren gingen onbemande systemen een steeds grotere rol spelen. Beide partijen zetten op grote schaal drones in voor verkenning en aanvallen aan het front en voor aanvallen op militaire, logistieke en infrastructurele doelen ver achter de frontlinie. Rusland boekte in 2024 en 2025 verdere terreinwinst, maar in 2026 vertraagde de Russische opmars sterk. Rusland hield begin september 2026 ongeveer een vijfde van het Oekraïense grondgebied bezet. Tegelijkertijd nam de intensiteit van de luchtoorlog toe. Rusland voerde grootschalige drone- en raketaanvallen uit op Oekraïne, waarbij steeds meer burgers omkwamen of gewond raakten. Oekraïne voerde steeds meer droneaanvallen uit op doelen ver binnen Russisch grondgebied.
De internationale gemeenschap veroordeelde de invasie breed en legde uitgebreide sancties op aan Rusland, wat onder meer leidde tot het vertrek van westerse bedrijven. Wereldwijd vonden protesten plaats tegen de oorlog, ook in Rusland zelf, waar demonstranten werden gearresteerd en onafhankelijke media verder onder druk kwamen te staan. Rusland probeerde de sancties gedeeltelijk te omzeilen via parallelle import en schakelde zijn economie steeds meer over op een oorlogseconomie. Oekraïne spande in februari 2022 een zaak aan tegen Rusland bij het Internationaal Gerechtshof, dat Rusland opdroeg de militaire operaties te staken. Rusland gaf hier geen gehoor aan.
Achtergrond Uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Europese veiligheid
Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daaropvolgende Duitse hereniging ontstond een nieuwe veiligheidssituatie in Europa. De Sovjetleider Michail Gorbatsjov verzette zich aanvankelijk tegen NAVO-lidmaatschap voor het herenigde Duitsland, maar trok zijn bezwaren in na afspraken over de veiligheidssituatie en financiële steun.
De opheffing van het Warschaupact en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 leidden tot een geopolitieke heroriëntatie in Oost-Europa. Voormalige Oostbloklanden en Sovjetrepublieken zochten toenadering tot westerse structuren zoals de NAVO. Rusland verzette zich tegen deze ontwikkeling en beschouwde verdere uitbreiding van de NAVO als een bedreiging voor zijn veiligheid.
NAVO-uitbreiding en spanningen met Rusland Vanaf 1999 traden meerdere Oost-Europese landen toe tot de NAVO, waaronder Polen, Tsjechië en Hongarije, gevolgd door verdere uitbreidingen in 2004. Deze uitbreiding werd door Rusland gezien als een verschuiving van de militaire machtsbalans in Europa.
De Russische president Vladimir Poetin noemde het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 2005 de 'grootste geopolitieke catastrofe van de twintigste eeuw'. Tijdens de veiligheidsconferentie van München in 2007 bekritiseerde hij de NAVO-uitbreiding en stelde hij dat het Westen eerdere toezeggingen niet was nagekomen. Op de top van Boekarest in 2008 werd vastgesteld dat Oekraïne en Georgië op termijn lid zouden kunnen worden van de NAVO, hoewel concrete stappen uitbleven. Rusland reageerde afwijzend en beschouwde dit als een directe bedreiging.
Oekraïne tussen Rusland en het Westen
De geopolitieke positie van Oekraïne tussen Rusland en het Westen leidde tot terugkerende politieke spanningen. In 2004 resulteerden betwiste presidentsverkiezingen in de Oranjerevolutie, waarbij de pro-westerse kandidaat Viktor Joesjtsjenko uiteindelijk aan de macht kwam.
Rusland probeerde invloed uit te oefenen op de Oekraïense politiek, onder meer door steun aan pro-Russische kandidaten zoals Viktor Janoekovytsj. Onder het presidentschap van Janoekovytsj werd toetreding tot de NAVO voorlopig opgeschort.
Euromaidan en begin van het conflict (2014)
In 2013–2014 leidden pro-westerse protesten, bekend als Euromaidan, tot de afzetting van president Janoekovytsj. Kort daarna annexeerde Rusland de Krim en brak in Oost-Oekraïne een gewapend conflict uit tussen Oekraïense troepen en door Rusland gesteunde separatisten.
De annexatie van de Krim werd internationaal gezien als een schending van het Memorandum van Boedapest (1994), waarin Oekraïne veiligheidsgaranties had gekregen in ruil voor het opgeven van zijn kernwapens.
In Oost-Oekraïne ontstonden de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loehansk, waarbij Rusland betrokkenheid ontkende, maar wel steun verleende aan separatistische groeperingen. Het conflict ontwikkelde zich tot een langdurige oorlog met duizenden slachtoffers en een grotendeels statische frontlijn.
In juli 2021 publiceerde Poetin het essay Over de historische eenheid van Russen en Oekraïners, waarin hij het bestaansrecht van Oekraïne als onafhankelijke staat ter discussie stelde. Deze visie werd gezien als onderdeel van de ideologische rechtvaardiging voor latere Russische acties tegen Oekraïne.
Aanloop naar de invasie miniatuur|De Russische troepenopbouw in de Russisch-Oekraïense grensstreek op een kaart van de Amerikaanse inlichtingendiensten, begin december 2021. De VS schatten de Russische troepensterkte op dat moment op 70.000 militairen.
Russische troepenopbouw en oplopende spanningen
Vanaf 2021 breidde Rusland zijn militaire aanwezigheid langs de grens met Oekraïne verder uit. Amerikaanse inlichtingendiensten schatten de Russische troepensterkte begin december 2021 op ongeveer 70.000 militairen. Tussen oktober 2021 en februari 2022 volgde een tweede grootschalige troepenopbouw in Rusland en Wit-Rusland. Rusland ontkende herhaaldelijk dat het een invasie voorbereidde.
De Verenigde Staten maakten in december 2021 inlichtingen openbaar die wezen op een geplande Russische aanval op Oekraïne, waaronder satellietfoto's van troepenconcentraties. Rusland stelde in dezelfde periode veiligheidseisen aan de Verenigde Staten en de NAVO, waaronder een juridisch bindende garantie dat Oekraïne geen lid van de NAVO zou worden. Deze eisen werden vergezeld van dreigementen over een militaire reactie indien de NAVO en de Verenigde Staten hun koers niet zouden wijzigen.
In februari 2022 namen de spanningen in de Donbas verder toe. De zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loegansk kondigden evacuaties aan, stellende dat een Oekraïense aanval ophanden was. Onder meer Bellingcat en andere waarnemers beschouwden een deel van deze incidenten als geënsceneerde voorwendsels om een Russische interventie te rechtvaardigen.
Erkenning van Donetsk en Loegansk thumb|President Poetin, Denis Poesjilin en Leonid Pasetsjnik signeren de verklaringen van onafhankelijkheid van de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loegansk op 21 februari 2022. Op 21 februari 2022 erkende president Poetin officieel de onafhankelijkheid van de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loegansk. Kort daarna kondigde hij de inzet van Russische troepen in deze gebieden aan onder het mom van een 'vredesmissie'. Deze stap werd internationaal veroordeeld.
Op 22 februari gaf de Federatieraad van Rusland Poetin unaniem toestemming om militair geweld buiten Rusland te gebruiken. Oekraïne reageerde met het oproepen van reservisten, het afkondigen van de nationale noodtoestand en voorbereidingen op verdere mobilisatie.
Tegelijkertijd vonden cyberaanvallen plaats op Oekraïense overheids- en bankwebsites, die werden toegeschreven aan door Rusland gesteunde actoren.
Laatste diplomatieke en politieke stappen In de nacht van 23 februari 2022 hield de Oekraïense president Volodymyr Zelensky een toespraak in het Russisch, gericht aan het Russische volk, waarin hij opriep een oorlog te voorkomen. Oekraïne verzocht daarnaast om een spoedvergadering van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, die dezelfde dag plaatsvond. Ondanks oproepen van VN-secretaris-generaal António Guterres om escalatie te voorkomen, zette Rusland zijn voorbereidingen voort.
Aankondiging van de 'speciale militaire operatie' miniatuur|President Poetin tijdens zijn toespraak op 24 februari 2022, waarin hij de 'speciale militaire operatie' in Oekraïne aankondigde Op 24 februari 2022, kort voor 06.00 uur plaatselijke tijd, maakte Poetin bekend dat Rusland een 'speciale militaire operatie' in Oekraïne zou beginnen. Volgens hem was deze operatie bedoeld om de bevolking in de Donbas te beschermen en Oekraïne te 'demilitariseren' en 'denazificeren'.
Binnen enkele minuten na de aankondiging werden explosies gemeld in onder meer Kiev, Charkiv, Odessa en de Donbas. Kort daarop kondigde president Zelensky de staat van beleg af. Later die dag volgde een algehele mobilisatie van reservisten en van Oekraïense mannen tussen 18 en 60 jaar, die het land niet meer mochten verlaten.
Verloop van de invasie Beginfase (februari-april 2022) miniatuur In de vroege ochtend van 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen vanuit meerdere richtingen: vanuit Wit-Rusland richting Kiev, vanuit Rusland richting Charkiv en de Donbas, en vanuit de Krim richting Zuid-Oekraïne. De invasie ging gepaard met luchtaanvallen en raketaanvallen op militaire en infrastructurele doelen in grote delen van het land. Rusland probeerde in de openingsfase snel door te stoten naar Kiev en tegelijk terrein te winnen in het noorden, oosten en zuiden van Oekraïne. Die opzet slaagde slechts gedeeltelijk: in het zuiden boekten Russische troepen aanvankelijk de grootste terreinwinst, terwijl de opmars naar Kiev en in het noorden vastliep door Oekraïens verzet, logistieke problemen en zware verliezen.
Eind maart 2022 verklaarde Rusland de eerste fase van de invasie voltooid. Begin april trokken Russische troepen zich terug uit Noord-Oekraïne en verlegden zij het zwaartepunt van de oorlog naar de Donbas en het zuiden van Oekraïne.
De gevechten in deze fase ontwikkelden zich langs meerdere fronten, die elk een eigen verloop kenden.
Noordfront: Kiev en omgeving
thumb|Russische controle rond Kiev tot 2 april 2022miniatuur|Vernietigde Russische tanks in de hoofdstraat van Boetsja, 6 april 2022 De Russische opmars naar Kiev verliep vanuit Wit-Rusland langs de westelijke oever van de Dnipro, ondersteund door aanvalsassen via Tsjernihiv en Soemy aan de oostzijde van de rivier. In de eerste dagen van de invasie veroverden Russische troepen de omgeving van Tsjernobyl en probeerden zij via Hostomel en omliggende plaatsen een snelle inname van de hoofdstad mogelijk te maken.
De aanval op luchthaven Hostomel en de verdere opmars naar Kiev stuitten echter op zwaar Oekraïens verzet. Russische troepen slaagden er niet in de stad snel te omsingelen, terwijl logistieke problemen en Oekraïense tegenmaatregelen de opmars verder vertraagden. Ook de westelijke opmars via plaatsen als Boetsja, Hostomel en Irpin liep uiteindelijk vast.