thumb|Binnenplaats Fort Zeelandia Het militair regime in Suriname verwijst naar de periode van 1980 tot 1987 en kende nog een staart van Kerst 1990 tot mei 1991.
De militairen kwamen aan de macht toen de Groep van 16 op 25 februari 1980 de democratisch gekozen regering omverwierp, ook wel de Sergeantencoup genoemd. De periode eindigde aanvankelijk met de verkiezingen van 1987 die de terugkeer naar de democratie in hadden moeten luiden met het kabinet-Shankar. Deze regering werd tijdens Kerst 1990 door het leger afgezet, ook wel de Telefooncoup genoemd. Het militaire regime eindigde na de verkiezingen van 1991 met het aantreden van het kabinet-Venetiaan I.
Tijdens het regime vonden de standrechtelijke Decembermoorden (1982) plaats, werd de media aangevallen met granaten, en begon de Binnenlandse Oorlog (1986-1992), met bloedbaden onder burgers in met name Moiwana (november 1986), Albina (december 1986), Tamanredjo (maart 1987), Atjoni (september 1987) en Apoera (1990).
Geschiedenis Onrust in het land thumb|Legerleider Bouterse Na de Surinaamse onafhankelijkheid (1975) was de desillusie onder veel Surinamers groot. Er was veel corruptie, geen goedlopende industrie en veel van de gemaakte beloften kwamen niet uit. Door de tegenvallende situatie in eigen land vertrokken alsnog duizenden Surinamers naar Nederland, wat voor het land een grote aderlating betekende.IsGeschiedenis, Desi Bouterse en de sergeantencoup van 1980. Gearchiveerd op 17 februari 2025. De jaren na de onafhankelijkheid werden gekenmerkt door politieke onenigheid. Er waren veel beschuldigingen – al of niet terecht – van corruptie over de regering Arron. In 1980 brak deze regering zijn belofte om nieuwe verkiezingen uit te schrijven.
Plotseling aan de macht
Er waren conflicten met de vakbonden en er was onrust onder de jongere officieren van het nieuwe leger van de republiek. Vanaf 1978 organiseerden zij stakingen en radicale acties. Drie van hen waren opgepakt en voor de krijgsraad gesleept op beschuldiging van muiterij. Het vonnis zou in februari 1980 geveld worden. Toen sommige jonge officieren het verbod om een eigen vakbond op te richten negeerden, werden ze gevangen gezet op het politiebureau van Paramaribo. Zestien sergeanten weigerden zich hierbij neer te leggen en bevrijdden de gevangenen met gebruikmaking van zwaar geschut. Binnen korte tijd gaf de politie en vervolgens de nationale regering zich over en hadden de militairen plotseling de macht over het land. Desi Bouterse ontpopte zich als de leider van hen. Plannen voor een staatsgreep bestonden in Suriname al meer dan een jaar. Naast deze zestien sergeanten leefde dat bij Badrissein Sital en Chas Mijnals die gelieerd waren aan de Volkspartij en bij officieren die geleid werden door Soerinder Rambocus. In een verklaring van Bouterse aan Jozef Slagveer, een van de latere slachtoffers van de Decembermoorden, had hij samengewerkt met Sital, Mijnals, Laurens Neede en Roy Horb onder de dekmantel van een vakbond.Hans Buddingh', De geschiedenis van Suriname, 2012, pag. 328-341,
Uit de machtsstrijd tussen enerzijds president Ferrier en premier Chin A Sen en anderzijds de Nationale Militaire Raad, manoeuvreerde Desi Bouterse zich via de administratieve coup op 13 augustus 1980 naar het centrum van de macht. De leiding van de NMR liet hij oppakken. Na scherpe protesten vanwege de ongeloofwaardige beschuldigingen en de grote onrechtvaardigheid liet Bouterse ze in maart 1981 weer vrij, wat ook de deur opnieuw openzette voor links-radicale groeperingen. Ook was er een groeiende ergernis onder de bevolking over de beperkende maatregelen, zoals de avondklok en het vergaderverbod. De media werden niet gecensureerd maar wel geïntimideerd, met zelfcensuur tot gevolg.
Rol van kolonel Hans Valk Een opmerkelijke rol speelde de kolonel Hans Valk die aan het hoofd stond van de Nederlandse militaire missie in Paramaribo. Tijdens zijn afscheidsreceptie verklaarde Bouterse: "Laat mij nu in dit gezelschap iets onthullen wat alleen u en ik weten, kolonel: zonder u zou de staatsgreep niet hebben plaatsgevonden. We zullen u hiervoor altijd dankbaar zijn." Valk reageerde hierop: "Zolang ik hoofd ben geweest van de missie, heeft de missie achter u en uw mensen gestaan. Indien u blijft handelen in de geest zoals ik het u geleerd heb, kunt u op mijn steun blijven rekenen. Voor immer." Het citaat werd overgeleverd door André Haakmat, minister en vicepremier in het kabinet-Chin A Sen I (1980-1981).Militaire Spectator, Boekrecensie Hans Valk van Ellen de Vries, 18 maart 2022. Gearchiveerd op 18 februari 2025.
Terug in Nederland ontkende Valk dat hij betrokken zou zijn geweest bij de staatsgreep. Gesprekken met ontevreden militairen waren hem uitdrukkelijk verboden geweest door de Nederlandse ambassadeur, waardoor hij niet over die gesprekken had gerapporteerd. De journalisten Fons van Westerloo en Elma Verhey kwamen in een reeks artikelen in Vrij Nederland met de bewering dat Valk de blauwdruk van Operatie Zwarte Tulp uit begin jaren 1970 aan de coupplegers zou hebben overhandigd. Valk ontkende de beschuldigingen en ooit van het plan te hebben gehoord. Ellen de Vries, die diepgaand onderzoek verrichtte naar Valk, verweet de journalisten zich niet gehouden te hebben aan journalistieke basisprincipes. Rechter Bart Pronk concludeerde in een onderzoek voor de Tweede Kamer dat Valk niet betrokken zou zijn geweest bij de voorbereiding en uitvoering van de coup; wel zouden zijn uitlatingen er onbedoeld voor gezorgd hebben dat onderofficieren dachten dat de coup de steun van Nederland had.
Vestiging van de dictatuur Veel burgers reageerden aanvankelijk positief op de komst van de militairen en een deel zag de sergeanten zelfs als helden van wie ze verwachtten dat ze orde op zaken zouden stellen. De militairen verstevigden echter ook de greep op het land en schaften democratische verkiezingen af. Tegenspraak werd niet geduld en alle vormen van verzet werden de kop ingedrukt. Suriname was veranderd in een militaire dictatuur.IsGeschiedenis, De geschiedenis van de Decembermoorden in Suriname. Gearchiveerd op 15 november 2024.
Op 25 maart 1982 werd Decreet A 9 afgekondigd en kreeg het Beleidscentrum, tot dan toe een parallel adviesorgaan van Bouterse, de hoogste bestuurlijke macht in handen. Het decreet vormde feitelijk de wettelijke grondslag voor de militaire dictatuur vanaf dat moment.
Van december 1983 tot januari 1984 vonden stakingen bij Billiton en Suralco plaats. Hoewel ze officieel gericht waren tegen de belastingverhogingen, was het in de praktijk ook een protest tegen de militaire dictatuur.De Waarheid, Bouterse en IMF nemen bevolking in de tang, 7 januari 1984
Van staatsgreep naar revolutionaire taal Radicaal-linkse partijen die tijdens de democratie geen zetel in de Staten hadden kunnen krijgen, zagen hun weg vrij om via de militairen hun idealen te verwezenlijken. Iwan Krolis (PALU) en Rubin Lie Pauw Sam (Volkspartij) verwierven een plek in de Adviesraad. De Volkspartij was verdeeld over de samenwerking met de militairen, waarna de afsplitsing als Revolutionaire Volkspartij (RVP) de onvoorwaardelijke samenwerkingspartner werd. Op 1 mei 1981 kwam Krolis met het Manifest van de Revolutie, waarin de militairen werden geprezen als dappere zonen vergelijkbaar met Boni en Jolicoeur. Harvey Naarendorp werd minister van Buitenlandse Zaken en Justitie en bond diplomatieke betrekkingen met Cuba aan. RVP-aanhangers hadden daarna veelvuldig contact met Cubaanse missies en kwamen met een document voor de inrichting van volkscomités. Het document repte over een revolutie die niet had plaatsgevonden en schetste een voor velen onwerkelijk wereldbeeld.
Als gevolg verloor Bouterse steun onder het volk, maar ook in het leger. Op 11 maart 1982 mislukte de Rambocuscoup maar nipt. Medepleger Wilfred Hawker, eerder lid van de Groep van 16, werd standrechtelijk geëxecuteerd. Hetzelfde lot wachtte Soerinder Rambocus negen maanden later zelf tijdens de Decembermoorden, evenals zijn advocaten Harold Riedewald, Eddy Hoost, Kenneth Gonçalves en John Baboeram.Shalina Bhaboeti, D.D. Bouterse, Hoofdverdachte Decembermoorden : Zelfverdediging en legitiem militair geweld, Faculteit voor Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Amsterdam, 2018. Gearchiveerd op 12 mei 2025.Dagblad Suriname, Bouterse door Krijgsraad tot 20 jaar celstraf veroordeeld, 30 augustus 2021. Gearchiveerd op 25 december 2024.
De onafhankelijke vakbonden werden door radicaal-links gezien als een bedreiging voor de vermeende revolutie. Zo werd een protestblokkade in Nickerie voor betere rijstprijzen beantwoord met de arrestatie van verschillende bestuurders van de Federatie van Arme Landbouwers (FAL). Het kantoor van de Moederbond, ooit net als C-47 lid van de RVP, werd in september 1982 bezet door de inmiddels bewapende volksmilitie. Critici van het militaire regime werden betiteld als contrarevolutionaire wormen. De staatsmedia werden voor revolutionaire propaganda ingezet.
De Staten van Suriname en de president De Staten van Suriname, het gekozen parlement, werd snel door de nieuwe machthebbers buiten werking gesteld. Vijf jaar lang was er geheel geen volksvertegenwoordiging, tot in 1985 de leden van De Nationale Assemblée (DNA) door Bouterse benoemd werden.
President Johan Ferrier bleef nog een half jaar aan in de hoop het land weer in grondwettelijke banen terug te kunnen leiden. Toen de grondwet opgeschort werd, besloot hij naar Nederland te vertrekken en werd Henk Chin A Sen door het Hof van Justitie beëdigd als president van de militaire regering.
Maurice Bishop van Grenada In mei 1981 knoopte Suriname diplomatieke relaties met Cuba aan. Iván César Martínez Montalvo, die in naburig Guyana resideerde, bood zijn geloofsbrieven als ambassadeur aan president Chin A Sen aan. Ook met andere revolutionaire regimes in de regio, zoals de Caraïbische eilandstaat Grenada, ontstonden hartelijk betrekkingen.Amigoe, Ambassadeur van Cuba in Suriname presenteert zich, 25 mei 1981
In oktober 1982 bracht Maurice Bishop, de premier van Grenada, een bezoek aan Bouterse. Bij zijn aankomst werden beide leiders getrakteerd op een grote protestdemonstratie die door de vakbonden was georganiseerd, waardoor zij zich ernstig beledigd voelden. De volgende uitspraak die Bishop tijdens zijn bezoek maakte, wordt wel de inspiratie voor Bouterse genoemd voor de Decembermoorden: "Je zal de krachten die niet voor je zijn moeten elimineren, anders zullen ze jou elimineren." Over Cyrill Daal, de leider van de grootste vakbond en een van de vijftien dodelijke slachtoffers, zei Bouterse in deze dagen: "Meneer Daal heeft mij de rekening gepresenteerd, ik zal hem contant betalen!" René Roelofs, Zonen van Suriname, IKON, 2001 / 4 april 2012. Gearchiveerd op 25 mei 2022.
Decembermoorden thumb|Het 8 Decembermonument in Amsterdam
In december 1982 brachten de militairen zestien ideologische tegenstanders naar Fort Zeelandia. In de twee nachten vanaf 7 december vermoorden zij vijftien van hen. Voor zijn rol werd Desi Bouterse op 20 december 2023 in hoger beroep veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf.Starnieuws, Doek valt voor Bouterse, 20 jaar celstraf, 20 december 2023. Gearchiveerd op 12 mei 2025.
Internationale reacties