thumb|Bakongo-maskers uit Neder-Congo Afrikaanse mythologie, of de traditionele geloofssystemen en praktijken van Afrikaanse volken, is zeer divers en omvat verschillende religies.
Over het algemeen, eerder oraal dan geschreven, via mythen, volksverhalen, liederen en festivals van generatie op generatie doorgegeven, omvatten deze tradities een geloof in een aantal hogere en lagere goden, waaronder soms een hoogste schepper of macht, geloof in geesten, verering van de doden, gebruik van magie en traditionele Afrikaanse medicijnen.
De meeste religies kunnen worden omschreven als animistisch met verscheidene polytheïstische en pantheïstische aspecten.
De rol van de mensheid is er over het algemeen een van het in balans brengen van de natuur met het bovennatuurlijke.
Er kan onderscheid gemaakt worden tussen tradities van Centraal-Afrika, Oost-Afrika (waaronder de Hoorn van Afrika), Noord-Afrika, Zuid-Afrika, West-Afrika en van de Afrikaanse diaspora.
De oudste verslagen over de religie en mythologie van sub-Sahara Afrika gaan niet verder terug dan de Portugese ontdekkingsreizigers op de West-Afrikaanse kusten aan het eind van de 15e eeuw (en enige Arabische reizigers naar Timboektoe).The Origins, p. 59African Mythology, Parrinder, p. 10 Er zijn geen oude boeken van Afrikaanse mythen en de meeste moderne verzamelingen zijn van Europeanen en Amerikanen, die opschreven wat Afrikanen hen vertelden. Middels kunst (hout, steen, brons -Ifé en Benin bronzen-, (on)gebakken klei, ivoor) drukten de Afrikanen hun gedachten en gevoelens uit, het is hun heilige literatuur. Het is zeer expressief en toch bescheiden. De kracht ervan werd in de 20e eeuw gewaardeerd door kunstenaars als Jacob Epstein, Henry moore en Pablo Picasso. Voor divinatie werd wel een complex systeem gebruikt om gegevens op te slaan en te communiceren, zoals de 'Ifa divinatie' van de Yoruba van Nigeria.African Mythology, Parrinder, p. 88 Toen de Yoruba van Oyo in de 18e eeuw het koninkrijk Dahomey van de Fon veroverden, namen ze de Fa divinatie van de Fon over en noemden het Ifa divinatie.African Myths of Origin, p. 320
Mythen gaan over in legenden. En er bestaan ook dierenfabels, zoals over de spin Anansi, die met de slavernij naar Amerika werden meegenomen. Ze werden de Brer Rabbit tales related by Uncle Remus, waarbij de haas 'Brer rabbit', de hyena 'Brer Fox' en de spin Anansi (Ananse) 'Annancy' werden.African Mythology, Parrinder, p. 128, 136 Ananse verscheen als Aunt Nancy in Jamaicaanse folklore.African Myths of Origin, p. 104
Vodun, een term voor 'godheid' bij de Fon van Benin, werd, overgebracht naar de Nieuwe Wereld, voodoo.African Myths of Origin, p. 38
Mythologie naar regio Centraal-Afrikaanse mythologie Bantoe mythologie (Bushongo mythologie, Congo religie, Lugbara mythologie, Baluba mythologie, Mbuti mythologie, Centraal-, Zuidwest-, Zuid-Afrika) Dinka religie (Zuid-Soedan) Hausa animisme (Tsjaad, Gabon) Lotuko mythologie (Zuid-Soedan)
Oost-Afrikaanse mythologie Bantoe mythologie (Gikuyu mythologie, Akamba mythologie) Masai mythologie Kalenjin mythologie Dini Ya Msambwa
Noord-Afrikaanse mythologie Oude Egyptische religie (Egypte, Soedan) Punische religie (Tunesië, Algerije, Libië) Traditionele Berber religie (Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Egypte, Mauritanië, Mali, Niger, Tsjaad, Burkina Faso) Hausa animisme (Soedan)
Zuid-Afrikaanse mythologie Bantoe mythologie (Lozi mythologie, Thumbuka mythologie, Xhosa mythologie, Zoeloe mythologie) San religie Traditionele genezers van Zuid-Afrika Manjonjo genezers van Chitungwiza van Zimbabwe Inheemse religie in Zimbabwe
West-Afrikaanse mythologie Abwoi religie (Nigeria) Akan Religie (Ghana, Ivoorkust) Dahomean religie (Benin, Togo) Efide mythologie (Nigeria, Kameroen) Edo religie (Benin koninkrijk, Nigeria) Hausa animisme (Benin, Burkina Faso, Kameroen, Ghana, Ivoorkust, Niger, Nigeria, Togo) Ijo traditionele religie Odinani (Nigeria) Asaase Yaa (Ghana, Ivoorkust) Mati Serer religie (Senegal, Gambia, Mauritanië) Yoruba religie (Nigeria, Benin, Togo) Voodoo (Ghana, Benin, Togo, Nigeria) Dogon-religie
Talen
Afrika is op natuurlijke wijze in twee grote gebieden verdeeld: Noord Afrika, van Egypte tot Marokko en van de rivier de Nijl tot Ethiopië, behoort merendeels tot de Mediterrane wereld, en haar dominerende religies zijn de Islam en het Christendom; De Sahara woestijn en de tropische bossen vormden voor Europa een bijna ondoordringbare barrière om kennis op te doen van het Afrika ten zuiden van de Sahara. Arabische geografen noemden Afrika ten zuiden van de Sahara Bilad-as-sudan, het Land van de Zwarte Mensen, het gebied van oost en west Soedan, via de tropische en equatoriale zones tot in Zuid-Afrika. Het is vooral de mythologie van deze zwarte mensen, die er de meerderheid uitmaken, die onder Afrikaanse Mythologie wordt verstaan.
In de noordelijke helft van Afrika en het Nabije Oosten worden 'Hamito-Semitische' (tegenwoordig Afro-Aziatische of Afraziatische) talen gesproken.
De Nilo-Sahara taal wordt in de Sahel en Sahara gordel van Noord-Afrika gesproken en de Niger-Congo taal, met inbegrip van Bantoe, in Centraal-, Oost- en Zuid-Afrika.The Origins, p. 191-2 Invloed op de mythologie uit het noorden kwam via een westelijke en oostelijke route.The Origins, p. 318-321African Mythology, Parrinder, p. 12
De sub-Sahara volken zijn de Nilo-Sahara en Niger-Congo sprekende volken, die zich tijdens de Afrikaanse IJzertijd vanuit Kameroen of Noordoost Congo verspreidden. De meerderheid zijn Bantoe sprekende volken van Centraal-, Oost- en Zuid-Afrika en West-Afrikaanse verwanten.
In Zuid-Afrika zijn er ook miljoenen mensen van Europese komaf, gekleurde mensen van gemengde rassen en uit India. Hun mythologie is Europees of Aziatisch.
Madagascar is bewoond door een gemengde bevolking, waarvan het merendeel van Maleisische oorsprong, maar andere groepen zijn duidelijker negroïde. De taal is Maleisisch-Polynesisch, met invloeden uit India, Arabië, en Afrikaanse Bantoe en Swahili talen.
Oudste Afrikaanse mythologie van de San en de Pygmeeën
De twee uitzonderingen op de verspreiding van Nilo-Sahara en Niger-Congo sprekende volken vanuit Kameroen of Noordoost Congo zijn de Khoi-San of San (Bushmen, waaronder de Hottentotten of Khoikhoi) en hun Hadza en Sandawe verwanten in centraal Tanzania, en de Pygmeeën van het Grotere Kongo Basin (al hebben de laatsten de taal van hun buren overgenomen en spreken nu Bantoe). De San en Hadza-Sandawe behoren tot de oudste groepen van menselijke bevolking. De San en Pygmeeën hebben dan ook de oudste Afrikaanse mythologie.M. Witzel, The Origins of the World's Mythologies, p. 312 Vroeg bewijs van San shamanisme (of haar voorgangers) is gevonden in Zuid-Afrikaanse grotschilderingen (Drakensbergen), van 27.000 BP (Before Present), al houden archeologen het er bij dat de San vanuit het noorden Zuid-Afrika pas binnenkwamen ca. 6000 v.Chr.The Origins, p. 386 De San werden door Nederlandse kolonisten gedood en te werk gesteld, daarna door Britten tot uitroeiing toe opgejaagd.
De mythologische figuur K(h)aggen (Cagn), de bidsprinkhaan (gevleugelde mantis), werd door de San als eerste shamaan gezien. Zijn meest geliefde schepsel was de reuze elandantiloop en na diens dood het Hartebeest (gnoe). Kaggens vrouw was Dassie (de klipdas) en ze adopteerden het stekelvarken, dat huwde met Kwammang-a, een zoon van de leeuwen. Kwammang-a schoot Kaggens lievelingszoon Eland neer. Ook de Meerkats (stokstaartjes) waren kinderen van de leeuwen. Zo waren de dieren van het kamp, die verbonden waren aan honing en vet, met familiebanden verbonden aan de klauwachtigen van de jachtgronden.J.D. Lewis-Williams, D.G. Pearce, San Spirituality (2004), p. 112-115 Kaggen had de elandantiloop uit een suk sandaal van Kwammang-a ontwikkeld, door het in te wrijven met honing, waarop het steeds groter groeide. Kaggens zoon Cogaz werd eens door kwade reuzen met bijlen achtervolgd toen hij een vrouw had bevrijd, waarop Kaggen leren fragmenten in honden veranderde die de reuzen wegjaagden.African Myths of Origin, p. 8
De Khoi-Khoi van Namibië vertellen van Heitsi-Eibib, die volgens een versie als stierenkalf was geboren en enorm groot werd. Hij overwon Gama-Gorib, Han-Gai-Gaib en een leeuw die in een boom leefde, maar werd uiteindelijk ziek en stierf na het eten van bessen. Hij gaf zijn vrouw en zoon Urisib opdracht hem in de bessengaard te begraven, waarna hij herrees en van de bessen at en zong. Zijn zoon Urisib onderschepte hem toen hij op weg was naar zijn graf en nam hem mee, waarna hij gezond bleef. Een andere held van de Khoi-Khoi was Tsui-Goab, die Gaunab bestreed. Tsui-Goab heerste over een mooie, rode hemel en Gaunab over een zwarte, onaangename wereld.African Myths of Origin, p. 248-252
Volgens de Pygmeeën stal de mens het vuur van de chimpansees, die ooit menselijk waren, maar zich terug hadden getrokken in de bossen. Na de diefstal van het vuur gaven ze alle kunsten op die ze hadden bezeten.African Myths of Origin, p. 20
Religie en filosofie Afrikanen kennen veel religieuze geloven. Sommigen zijn filosofisch, waaronder verstaan wordt dat ze grote vragen beschouwen zoals de zin van het leven, de oorsprong van alles, het doel en het einde van het leven, het overlijden, en de overwinning op de dood. Ze zijn vaak het onderwerp van mythen, filosofie in parabels. Religieus leven komt ook tot uiting in rituelen, dansen, offers en liederen.
De wereld wordt gezien als een gebied van krachten. God, het Hoogste Wezen, is de grootste kracht van alle en daar komt alle creatieve macht vandaan. De krachten van de wereld werken op elkaar in en de mens probeert met alle krachten op goede voet te staan. De krachten zijn niet allemaal gelijk, maar er is een hiërarchie van krachten. De hoogste is God, die alle krachten creëert. Spirituele kracht is toegeschreven aan de Natuur en mensen, en met name aan de voorouders die rassen stichtten en er nog steeds belangstelling voor hebben. Afrikaanse religie is wel als een driehoek voorgesteld, met god in de top, goden en voorouders aan de twee zijden en lagere krachten aan de basis, de mens staat in het midden en moet in harmonie leven met alle krachten die invloed uitoefenen op zijn leven, familie en werk. God is uiteindelijk de rechter over de daden van de mens. De krachten gaan door in de dierlijke wereld en dieren worden grote krachten toegeschreven. Zelfs inorganische natuur kan het instrument van kracht zijn.
De mens wordt als meer dan zijn lichaam beschouwd, hij heeft een spiritueel element dat de adem van God is, soms zelfs God in de mens genoemd. Lichaam en ziel zijn innig verweven en er wordt vaak over gesproken alsof het één is, maar bij het overlijden verlaat de geest het lichaam. Dit is niet slechts de adem, want er wordt onderscheid gemaakt tussen adem, schaduw en invloed en de eigen persoonlijkheid van de mens. Naast een medicijn om een ziekte te genezen is er ook een spirituele remedie nodig.African Mythology, Parrinder, p. 15
Mythologische thema's