De Ambachtsschool is een voormalig schoolgebouw aan de Sint Maartenslaan in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. Het pand heeft ruim zeventig jaar dienstgedaan als school, eerst als ambachtsschool, daarna als lts, mts en ito-school. Van 1994 tot 2021 was het een bedrijfsverzamelgebouw annex buurthuis. Na restauratie is het gebouw sinds 2024 onderdeel van het hoofdkantoor van DSM-Firmenich. Het gebouw uit 1911 is sinds 1997 een rijksmonument..
Geschiedenis Ambachtsonderwijs in Maastricht Tot ver in de negentiende eeuw betekende het leren van een ambacht dat men in de leer moest bij een vakman. In 1886 bepleitte het gemeenteraadslid Frans Fouquet (1822-1908), tevens 'armendokter' en lid van de schoolcommissie, de oprichting van een ambachtsschool in Maastricht. Tegenstanders, waaronder Victor de Stuers en diverse kleine ondernemers, voerden aan dat al die theorievakken weinig nut hadden voor een ambachtsman. De bestaande Burgeravondschool (1867-1921) en het Stadsteekeninstituut (1898-1926) vreesden concurrentie. Een gemeentelijke commissie vergeleek in 1907 de voor- en nadelen van een dagschool, een avondschool en het leerlingstelsel voor het ambachtsonderwijs, maar kwam niet tot een eensluidend advies. De oprichting van de Maastrichtse ambachtsschool was uiteindelijk een particulier initiatief van de Vereeniging Ambachtsschool voor Maastricht en omstreken. Met name de priester Gerrit van Rijt (1870-1959) speelde hierin een voortrekkersrol. Vanaf 1910 steunde de gemeente het initiatief, omdat anders geen rijkssubsidie verkregen kon worden.Ubachs/Evers (2005), p. 27: 'ambachtsonderwijs' en 'Ambachtsschool'; p. 175: 'Fouquet, Frans Emanuel'; p. 446: 'Rijt, Joannes Gerardus van'.
Over de statuten van de op te richten school vond enige discussie plaats, met name over het confessionele karakter. De inspecteur voor het middelbaar vakonderwijs benadrukte bij burgemeester en wethouders dat de school voor alle gezindten toegankelijk moest zijn. Godsdienstonderricht mocht niet verplicht worden gesteld en mocht ook niet met overheidsgelden worden gefinancierd. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken eiste dat een paragraaf, waarin was opgenomen dat de bisschop van Roermond invloed had op de samenstelling van het bestuur, uit de statuten werd geschrapt. Toch kreeg de school in de praktijk een duidelijk katholieke signatuur, hetgeen geen verwondering hoeft te wekken in een stad waar 92% van de bevolking katholiek was.Van der Grinten (1994), pp. 17-19.
Oprichting en bouw van de Ambachtsschool Op 3 april 1911 ging de bouw van start. De gemeente had hiervoor een terrein van 3700 m² ter beschikking gesteld, aan de Sint Maartenslaan in de relatief nieuwe Stationsbuurt. Het ontwerp was van de eerste schooldirecteur, Hermanus Gradus Burgers (1875-1960), en de jong gestorven Vlaamse architect Louis Ernest Charels (1875-1912). Burgers was afkomstig uit Erlecom bij Nijmegen en was onder andere leraar geweest aan de ambachtsschool in Nijmegen en directeur van de ambachtsschool in Hulst. Mogelijk was hij in Zeeuws-Vlaanderen in contact gekomen met de Bruggenaar Charels.Van der Grinten (1994), pp. 19-21.
De architecten hebben bij hun ontwerp gestreefd naar een herleving van de Hollandse renaissance. De vele trapgevels, dakkapellen en segmentbogen, en de combinatie van baksteen en natuursteen verwijzen onder andere naar de gebouwen van de Vlaming Lieven de Key (ca. 1560-1627) in Haarlem en Leiden. Met name de overeenkomsten met de Haarlemse Vleeshal zijn frappant. Verschillende gevelversieringen moesten duidelijk maken dat dit een school voor ambachtsonderwijs was. Aannemer was J. Mesters uit Wyck, die de opdracht kreeg het gebouw waterdicht en tochtvrij op te leveren. De verdere afwerking zou gedaan worden door de leerlingen van de school.Van der Grinten (1994), pp. 21-22.
Van de bouw is een fotoserie bewaard gebleven van de eerder genoemde priester en amateurfotograaf Gerrit van Rijt. Van Rijt was in deze periode kapelaan van de Wycker Sint-Martinusparochie (1910-1921) en tevens directeur van de Patronaatstekenschool voor jeugdige werklieden (1903-1929). Vanaf 1910 was hij als secretaris van de Vereeniging Ambachtsschool voor Maastricht en omstreken direct betrokken bij de bouw van de nieuwe school.Evers (2021), pp. 192-195.
Foto's van de bouw door Gerrit van Rijt (1911)
Van ambachtsschool naar lts/mts/ito (1911-1983) miniatuur|Groepsfoto bestuur en lerarencorps, 1912. Zittend, links: kapelaan Van Rijt; midden: directeur Burgers miniatuur|Afdeling autotechniek, ca. 1930. Links directeur Bus en onderdirecteur Nijst Op 14 april 1912 werd het nieuwe schoolgebouw ingezegend door deken monseigneur Menten, twee weken later gevolgd door de officiële opening door minister Heemskerk van Binnenlandse Zaken. De eerste lessen met twee docenten en 42 leerlingen waren al eerder, op 2 december 1911, begonnen: 16 leerlingen volgden de opleiding timmeren; 26 deden metaalbewerken ('smederij'). Enkele maanden later werden meubelmaken en schilderen aan het aanbod toegevoegd, waarna het aantal leerlingen toenam tot 67. Alle opleidingen duurden aanvankelijk drie jaar. Daarnaast waren er avondcursussen: metselen en elektriciteit. In 1916 poogde het gemeentebestuur een afdeling middelbaar technisch onderwijs (mts) aan de school toe te voegen, maar de aanvraag werd door het Rijk afgewezen en deze vorm van onderwijs ging naar Heerlen. Het zou tot 1962 duren voordat Maastricht een mts kreeg.Van der Grinten (1994), pp. 22-25.
Directeur Burgers werd in 1917 opgevolgd door de uit Bussum afkomstige Hendrik Rutgerius Bus (1888-1945), die bekend stond als vrij autoritair. Bus zorgde er overigens wel voor dat de school in Maastricht een goede naam kreeg door de vele maatschappelijke activiteiten die de school ontplooide. Zo werkten leraren en leerlingen van de Ambachtsschool mee aan de totstandkoming van de berenkuil in het Stadspark, en bouwde men voor het bezoek van koningin Wilhelmina in 1925 een praalwagen. Het aantal leerlingen aan de dagopleiding bedroeg in de jaren dertig 375; aan de avondopleiding waren dat er 450. Vanwege de groei van zowel het aantal leerlingen als cursussen moest de school diverse malen uitbreiden, onder andere in 1918, 1931 en 1938. Desalniettemin werden elk jaar leerlingen wegens plaatsgebrek afgewezen.Van der Grinten (1994), pp. 24-28.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd directeur Bus, vanwege zijn Duits-onvriendelijke houding, gedwongen zijn functie neer te leggen en enige tijd door te brengen in de interneringskampen Vught en Sint-Michielsgestel. Begin september 1944, enkele weken voor de bevrijding van Maastricht, werd de school gesloten en door de bezetter opgeëist. Op 2 oktober, na de bevrijding, werd hier het tijdelijk onderkomen voor de staf van het Amerikaanse 9e Leger gevestigd. Daarna was het gebouw enige maanden in gebruik als repatriëringsstation van vooral uit Duitse concentratiekampen bevrijde Polen en Russen. Een deel van de school was quarantaineplaats voor tyfuslijders. Op 23 juni 1945 werd het gebouw aan het schoolbestuur overgedragen. In deze periode is veel meubilair, les- en archiefmateriaal verloren gegaan. Na enig herstelwerk kon op 1 september het onderwijs worden hernomen.Van der Grinten (1994), pp. 28-29.
Eind 1945 overleed directeur Bus. Hij werd opgevolgd door de Maastrichtenaar Ivon Philomène Servais Nijst (1900-1989), die toen al twintig jaar als leraar aan de school verbonden was. Hij zou eveneens twintig jaar directeur blijven. Nijst zette zich onder meer in voor de verbetering van het theoretisch onderwijs. Ook stimuleerde hij de vorming van jonge werklieden in het leerlingstelsel en aan zogenaamde levensscholen (in Maastricht de Pater Fortisschool). Vanaf 1951 heette de Ambachtsschool officieel Technische School op R.K. Grondslag. Midden jaren vijftig telde de school 650 leerlingen, terwijl het gebouw berekend was op 400 leerlingen. In 1956 moesten 80 leerlingen worden afgewezen. Door het ruimtegebrek kon de school zich niet verder ontwikkelen. In april 1960 begon de bouw van de nieuwe ambachtsschool, vanaf 1968 officieel lts genoemd, aan de Juliana van Stolberglaan in Scharn. In juni 1962 vond de opening plaats.Van der Grinten (1994), pp. 29-36. Anno 2021 is het gebouw onderdeel van het VISTA college.
Door het gereedkomen van de nieuwe school kwam er in het gebouw aan de Sint Maartenslaan ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Al in 1961 was hier het uitgebreid technisch onderwijs (uts), een voorloper van de mts, van start gegaan. Directeur was P.J. Keysers, docent metaalbewerking en oud-leerling van de Ambachtsschool. De driejarige uts werd meteen een succes en nam al spoedig een groot deel van het oude gebouw aan de Sint Maartenslaan in beslag. In 1965 ging in hetzelfde gebouw het individueel technisch onderwijs (ito) van start, bedoeld voor leerlingen die na de lagere school nog niet toe waren aan theoretisch onderwijs. Nijst, die hier de grondslag voor had gelegd, ging in hetzelfde jaar met pensioen. Zijn opvolger werd C. Starren, terwijl A. Luijten directeur van de ito-school werd. Deze groeide uit tot een der grootste van het land met ongeveer 600 leerlingen. Hoewel de combinatie ito-uts (vanaf 1968 mts) door de niveauverschillen niet erg voor de hand lag, duurde het tot 1980 voordat de mts een eigen onderkomen kreeg aan de Bemelergrubbe, eveneens in Scharn. De ito-school bleef nog tot 1983 in het oude gebouw, maar als gevolg van de teruglopende leerlingenaantallen trok de school in dat jaar bij de lts in.Van der Grinten (1994), pp. 36-43.
Bekende oud-leerlingen en docenten Willy Gorissen (1915-2006), kunstschilder; volgde de opleiding tot huisschilder Gerard Caris (1925-2025), beeldend kunstenaar Martin Konings (1929-2020), docent elektrotechniek, politicus Jo Janssen (1959), architect; volgde de mts-opleiding
Van leegstand naar bioscoop, buurthuis en bedrijfsverzamelgebouw (1983-2021) De vanaf 1983 leegstaande Ambachtsschool was omstreeks 1990 sterk verloederd, onder meer door de aanwezigheid van alcoholisten, drugsverslaafden en daklozen. Er werd brand gesticht en in een artikel in de Volkskrant werd gesproken van het "heroïne-hotel aan de Maas".Jaarboek Maastricht 1996-1997, p. 28. Gearchiveerd op 29 november 2021.
In 1992 werd een plan gepresenteerd van projectbureau Codacq, in samenwerking met architectenbureau Hoen, dat voorzag in behoud en renovatie van het hoofdgebouw van de Ambachtsschool en de portierswoning, sloop van de zijvleugels en nieuwbouw op het achterterrein. Daar moest een bioscoop verrijzen met zes zalen en in totaal 1678 zitplaatsen. Als toekomstige exploitant meldde zich de toenmalige eigenaar van de Mabi-bioscoop aan de Kleine Gracht, maar deze verkocht het project nog voor de start van de bouw aan The Cannon Group. Kort daarna veranderde door een fusie de naam Cannon in MGM Cinemas. In oktober 1992 begon de sloop op het achterterrein van de Ambachtsschool. In mei 1993 ging de renovatie van het hoofdgebouw van start. De gymzaal op de begane grond van het linkerdeel van de school werd verbouwd tot grand café. Onder de nieuwbouw werd een parkeergarage gerealiseerd. De totale kosten bedroegen 13,5 miljoen gulden. Op 28 september 1994 opende de nieuwe MGM-bioscoop.Van der Grinten (1994), pp. 44-46.Jansen (2004), p. 175. De bioscoop wisselde diverse malen van eigenaar (o.a. Pathé Cinemas, Minerva Theaters en Euroscoop) en sloot op 15 maart 2020 definitief zijn deuren.