miniatuur|Sancy-diamant in het Louvre te Parijs De Sancy (niet te verwarren met de kleinere Beau Sancy) is een peervormige lichtgele diamant van 55,23 karaat (11,046 gram), die sinds 1976 in de Apollo Galerij van het Louvre in Parijs wordt tentoongesteld en eigendom is van de Franse staat. Over zijn turbulente geschiedenis bestaan veel verhalen, die elkaar vaak tegensprekenFinlay, Victoria (2006): Jewels: A Secret History. New York: Random HouseStreeter, Edwin William, et al. (1882): The Great Sancy, in: The Great Diamonds of the World. Their History and Romance. G. Bell & Sons, Londen. p. 259 - 268. Voordat hij in 1976 aan het Louvre werd verkocht (waarschijnlijk voor 1 miljoen dollar) was hij eigendom van veel belangrijke personen uit de geschiedenis. Meermaals was hij gedurende tientallen jaren spoorloos, maar hij dook toch telkens weer op in Europa. Samen met het noodlottige einde van velen van zijn bezitters gaf dit aanleiding tot fantasieën over "een vervloekte diamant". Zijn huidige waarde (medio 2022) wordt op meer (mogelijk veel meer) dan zes miljoen euro geschat, de kleinere Beau Sancy werd in 2012 verkocht voor meer dan 7,5 miljoen euro.
Uiterlijk De diamant is niet alleen uitzonderlijk door zijn grootte, maar ook door zijn slijpvorm en kleur. Hij is peervormig geslepen (in de vorm van twee schilden), met als afmetingen 25,7 × 20,6 × 14,3 mm en heeft, door de aanwezigheid van stikstof tussen de koolstofkristallen, een lichtgele (pale yellow diamond) kleur. Oorspronkelijk werd zijn herkomst toegeschreven aan het Mogolrijk, maar zijn slijpvorm wijst op een Indiase herkomst. De Sancy is zonder paviljoen (gedeelte onder de kroon) geslepen, maar met twee kronen (deel dat uitsteekt boven de vatting). Hij heeft minder facetten dan de meeste moderne diamanten, namelijk slechts 51: alle driehoekig, met uitzondering van enkele vijfhoeken en ruiten.
Geschiedenis Diamant van vermoorde vorsten miniatuur|links|Vondst van de gesneuvelde Karel de Stoute bij Nancy. Romantisch schilderij (1852) van Charles Houry, Musée Lorrain, Nancy Aangezien de Golkonda-mijnen bij zijn eerste vermelding nog niet in gebruik waren is de steen waarschijnlijk afkomstig uit de Sambalpur-mijnen in Odisha (India).www.internetstones.com, Sancy Diamond Men neemt aan dat hij oorspronkelijk de Balle de Flandres was en meer dan 70 karaat woog.Ogden, Jack M. (2018): Diamonds: An Early History of the King of Gems. Yale University Press, New Haven. p. 76 Gian Galeazzo Visconti, de heer (en later hertog) van Milaan moet als eerste in Europa te achterhalen eigenaar beschouwd worden: de Balle maakte deel uit van de bruidsschat van Valentina Visconti toen zij in 1389 trouwde met Lodewijk van Frankrijk. Vanwege zijn rivaliteit met Lodewijk liet zijn neef, Jan zonder Vrees, hem vermoorden, op 23 november 1407. miniatuur|Nicolas de Harlay de Sancy, lithografie (1823) door Jean-Baptiste Mauzaisse in La Henriade van Voltaire, British Museum, Londen
Het is onduidelijk welke transacties er vervolgens plaatsvonden maar zeventig jaar later blijkt Karel de Stoute, de kleinzoon van Jan Zonder Vrees, de eigenaar van de diamant. Nadat Karel in de Slag bij Nancy sneuvelde dook deze in 1489 op bij de kroonjuwelen van Emanuel I van Portugal.Brewer, Ebenezer Cobham (1906): Character Sketches Of Romance, Fiction and The Drama. Marion Harland, Lincoln. Bij diens dood in 1521 werd de diamant nauwkeurig in zijn huidige vorm omschreven, als eerste juweel in de inventaris. Tijdens de Portugese Successieoorlog nam zijn kleinzoon en troonpretendent Anton I van Portugal zoveel mogelijk hiervan met zich mee; toen hij in 1581 uit Spanje moest vluchten (met een Enkhuizer schip) had hij ook de diamant bij zich.
Tijdens zijn niet aflatende pogingen om de Portugese troon te bemachtigen verkocht hij sommige juwelen aan Hendrik III van Frankrijk, andere (waaronder de Sancy) aan Elizabeth I van Engeland. Haar halfbroer Eduard VI van Engeland was in 1547 al in het bezit gekomen van het Drie Broers Juweel, zodat beide door Karel de Stoute gedragen juwelen nu aan Elisabeth toebehoorden. In geldnood vanwege de oorlog met Spanje verpandde Elisabeth de Sancy in Antwerpen.www.diamondbuzz.blog: The Sancy diamond, a colourful history De schuld voor het onderpand werd niet ingelost en de diamant werd in 1592 gekocht door Nicolas de Harlay, heer van Sancy; naar deze later tegen Hendrik IV zei had hij de aankoop gedaan in de Nederlanden, maar daarmee kan hij uiteraard ook Antwerpen hebben bedoeld. Elisabeth probeerde later de steen van de Harlay terug te krijgen, maar deze weigerde dit beleefd.miniatuur|links|Hendrik III bij zijn ontmoeting met de hertog van Guise, detail schilderij (1855) door Pierre-Charles Comte. Parijs, Musée d'Orsay Hij verhuurde de diamant wel aan Hendrik III van Frankrijk: wegens vroegtijdige kaalheid (die destijds op zijn portretten werd verdoezeld) droeg deze steeds een muts, die hij onder andere met de diamant versierde. Er werden verschillende aanslagen op hem gepleegd en in 1589 werd hij door een fanatieke monnik, Jacques Clément, vermoord.
Vincenzo I Gonzaga van Mantua probeerde herhaaldelijk de diamant te kopen maar men kon het niet eens worden over de prijs. De Harlay werd in 1594 in feite surintendent des finances (deze term werd echter pas in 1599 ingevoerd door zijn opvolger Sully). Hij leende de diamant uit aan Hendrik IV van Frankrijk om als onderpand te dienen bij het ronselen van een leger. Ook deze koning werd door een fanatieke monnik, François Ravaillac, vermoord, in 1610.
Vijf jaar eerder had de Harlay de steen toch verkocht aan Jacobus I van Engeland, via zijn neef, die ambassadeur in Londen was. De diamant wordt vanaf dan onder zijn huidige naam vermeld, namelijk in 1605 in de "Inventory of Jewels" van de Londense TowerPalgrave, Francis, ed. (1836): The antient kalendars and inventories of the treasury of His Majesty’s Exchequer, together with other documents illustrating the history of that repository. Vol 2, p. 305: "one fayre dyamonde cutt in fawcetts, bought of Sauncy". Er was 60.000 écu voor betaald.Giuseppi, Montague, ed.: Historical Manuscripts Commission. Salisbury, Hatfield. Vol 17, 1605-- , p. 91-2 Jacobus I liet de steen verwerken in de Mirror of Great Britain; de meeste onderdelen hiervan raakten later zoek, maar Karel I had de Sancy in 1625 als huwelijksgeschenk aan zijn vrouw Henriëtta Maria van Frankrijk (dochter van Hendrik IV) gegeven.miniatuur|Jacobus I met de Mirror of Great Britain (nog zonder Sancy) op zijn hoed. Detail portret (1604) door John de Critz. Edinburgh, Scottish National Gallery
Rond 1626 verpandde zij de diamant een eerste keer, in Amsterdam; een vijftal jaren later was de steen terug bij het koningspaar, maar in februari 1642 dreef de binnenlandse onrust Henriëtta Maria ertoe om de steen weer te verpanden om troepen voor haar man op de been te brengen. Toch had ze hem in 1645 terug, aangezien ze hem dan schenkt aan de markies van Worcester (Edward Somerset), zoals blijkt uit een brief van haar.Orpen, Goddard Henry (1890):The Sanci, in: Stories about Famous Precious Stones. Boston, Lothrop. P. 189 Desondanks had haar zoon Jacobus II de diamant weer bij zich toen hij in 1649 vanwege de burgeroorlog (die tot de onthoofding van Karel I zou leiden) naar Frankrijk vluchtte en hij verkocht hem daar acht jaar later voor 25000 pond aan kardinaal Mazarin. Deze kocht van hem ook de Spiegel van Portugal.
Onder het ancien régime was Mazarin de rijkste particulier ooit.Daniel Dessert(1997): La fortune de Mazarin, in Cornette, Joël, éd.: La France de la Monarchie absolue. L'Histoire. Parijs: Éditions du Seuil. p. 205 De Sancy was de grootste van de achttien diamanten ("les dix-huit mazarins"), die hij in 1661 bij testament aan Lodewijk XIV naliet en werd toen "Mazarin I" genoemdFarges, François (2014): Les grands diamants de la Couronne de François Ier à Louis XVI. Versalia. Revue de la Société des Amis de Versailles, no. 17, p. 63.
De Sancy bleef eigendom van de volgende twee Bourbon-koningen tot de monarchie op 21 september 1792 werd afgeschaft als gevolg van de Franse Revolutie (die zou leiden tot de onthoofding van Lodewijk XVI en Marie Antoinette). Maria Leszczyńska, de vrouw van Lodewijk XV, droeg de Sancy vaak als hanger en koningin Marie Antoinette had de mazarijnen en andere diamanten verwerkt in allerlei juwelen.
Bij hun mislukte vlucht naar Varennes had Marie Antoinette de Sancy bij zich.
Roof van de kroonjuwelen miniatuur|Hôtel de la Marine, Place de la Concorde (2021) Tijdens de Terreur werd een zeer grote hoeveelheid juwelen en kostbaarheden gestolen uit het Hôtel de la Marine, dat dienst deed als de bewaakte opslagplaats voor koninklijke bezittingen, de Garde-Meuble.Bapst, Germain (1889): Histoire des Joyaux de la Couronne de France. Parijs: Hachette. Via Gallica Door de sluwe werkwijze van de inbrekers werd dit pas zes dagen later ontdekt. Onder de gestolen kostbaarheden bevonden zich niet alleen de Sancy, maar ook de Regent, de Tavernier Blue, de Spiegel van Portugal, de Hortensia-diamant en de Côte-de-Bretagne.
Tijdens de Septembermoorden was de conservator op 2 september 1792 vermoord, terwijl de Nationale Vergadering een voorstel liet liggen om de juwelen te gelde te maken. Paul Miette, een van de vele tijdens de chaos vrijgekomen inbrekers, had in de gevangenis een plan bedacht en daartoe verschillende benden samengesteld. Op 11 september was er een eerste inbraak waarbij valse overheidszegels op verschillende deuren werden aangebracht, zodat niemand nog daarbinnen ging kijken (zelfs niet toen de politie enkele dagen later kwam omdat een lid van de derde bende bij de Seine een kistje juwelen aan een voorbijganger had verkocht). De volgende nachten braken drie verschillende bendes om beurten in en haalden vrijwel alle kostbaarheden uit de afgesloten kasten, een volgende bende van 50 personen nam drank en voedsel mee naar binnen en enkelen daarvan werden ten slotte betrapt en gearresteerd. De nieuwe conservator, Sergent, werd verdacht van betrokkenheid maar vrijgelaten toen hij (naar hij voorwendde: met een speciale magneet) een behoorlijk deel van de buit onder een boom in de grond kon localiseren op de Allée des Veuves (nu: Avenue Montaigne). Het volk oordeelde anders over hem dan de politie en noemde hem voortaan "Sergent-Agate" ("Sergent-Agaat")Bapst, Germain (1886): Les Joyaux de la Couronne. In: Revue des Deux Mondes, 3e période, t. 73. p. 872. Enkele inbrekers belandden onder de guillotine maar Miette en enkele anderen wisten later het tegen hen uitgesproken doodvonnis via cassatie om te zetten in vijf jaar gevangenisstraf; hij ontsnapte echter opnieuw en begon een wijnhandel in Belleville, met zijn naam openlijk op het uithangbord. De Sancy was gestolen door een zekere Cottet, maar die beweerde hem aan een gevluchte mede-inbreker te hebben gegeven.
De verdwenen diamant duikt meermaals weer op miniatuur|links|Burggravin Nancy Astor, eerste vrouw in het Engelse parlement, portret (1908) door John Singer Sargent. Cliveden, National Trust De Sancy bleef spoorloos tot hij in 1828 gekocht werd door de Russische zakenman Anatoli Demidov (voor 80.000 pond sterling). Omdat hij zijn vrouw Mathilde Bonaparte openlijk mishandelde gaf tsaar Nicolaas I hen in 1847 het bevel te scheiden, daarbij behield zij de Sancy; ze verkocht deze in 1865 aan de Indiase zakenman Jamsetjee Jeejeebhoy. Deze hield hem slechts een jaar, maar nog een jaar later werd de diamant op de Parijse Wereldtentoonstelling van 1867L’Exposition universelle de 1867 illustrée: publication internationale autorisée par la Commission impériale: Une taillerie de diamants. p. 62-63 door juwelier G. Bapst aangeboden, met een prijskaartje van 1 miljoen frank.
Vervolgens bleef hij weer veertig jaar in het verborgene, er werd wel gezegd dat hij "in Indië in de handel was"Goudsche Courant, 20 april 1887.