thumb|St.Jorisdoelen in Den Haag voor de verbouwing thumb|St.Jorisdoelen in Den Haag na de verbouwing thumb|Ontwerp voor de Hoofdwacht in Gorinchem
Cornelis Jacob van der Graaff (1734-1812) was een Nederlands militair ingenieur. Zijn naam vindt men ook gespeld als Van de Graaff, Van der Graaf en Van der Graeff. Hij was woonachtig in Den Haag, en was een oudere broer van Willem Jacob van de Graaff.
Tot 1784 was Van der Graaff controleur-generaal van de Hollandse Waterlinie. Als ingenieur was hij betrokken bij de constructie of het herstel van diverse sluizen, waaronder de Mallegatsluis bij Gouda (1763) en de Schiedamse binnensluis (1776).
In 1767 werd hij samen met zijn voorganger, Jakob Pierlinck, en de Amsterdamse stadsbouwmeester Cornelis Rauws door het Rotterdamse stadsbestuur om advies gevraagd bij de problemen die waren ontstaan door de verzakking van de naar ontwerp van Pieter de Swart in aanbouw zijnde Delftse Poort.
In 1770 werd hetzelfde drietal samen met De Swart gevraagd om advies uit te brengen over de bouwkundige staat van de Hofkapel op het Binnenhof in Den Haag. Van der Graaff werd vervolgens als opzichter aangesteld bij de uitvoering (1771) van De Swarts ontwerp. In 1777 werd onder leiding van Van der Graaff begonnen met de bouw van de nieuwe vleugel van het Stadhouderlijk Kwartier, waarbij een belangrijke rol was weggelegd voor Friedrich Ludwig Gunckel en Johan van Westenhout. Van der Graaff zelf ontwierp daarbij vermoedelijk het naburige Comptoir-Generaal.
In 1774 ontwierp Van der Graaff bij een verbouwing de nieuwe strakke classicistische voorgevel van de Sint-Jorisdoelen aan het Tournooiveld, die de bestaande trapgevel met rolwerk uit 1621-1625 verving.
In 1784 ontwierp Van der Graaff de Hoofdwacht in Gorinchem, die geïnspireerd was op een ontwerp van Gunckel voor een Hoofdwacht op het Binnenhof (1775). Op zijn beurt zou hij voor Van Westenhout als voorbeeld dienen voor zijn Hoofdwacht in Brielle (1789).
In 1785 werd hij als opvolger van Joachim van Plettenberg gouverneur van de Kaap, wat hij tot 1791 zou blijven. Gedurende zijn bewind werd het bordes van de gouverneurswoning in Kasteel de Goede Hoop in Kaapstad door een nieuw vervangen. Ook werd gewerkt aan de verdedigingswerken om Kaapstad, en het garnizoen werd versterkt. Ook stichtte hij een nieuw district, Graaff-Reinet, genoemd naar hem en zijn vrouw Hester Cornelia Reinet. Dit alles kostte veel geld, en de uitgaven zorgden voor inflatie en problemen met de bevolking. Uiteindelijk werd de gouverneur in 1790/1791 teruggeroepen naar de Republiek. De Heren XVII besloten tot bezuinigingen op de militaire uitgaven.
Toen echter in 1795 de VOC failliet ging en Willem V naar Engeland vluchtte voor de patriotten en de Fransen verzocht hij de Engelsen op basis van de brieven van Kew om de Kaap in te nemen, om daarmee te voorkomen dat de Kaap in Franse handen kwam. Een Britse invasievloot ontscheepte in de Valsbaai, bij Simonstad, en het leger marcheerde over de Kaapse vlakte naar Kaapstad. Gouverneur Abraham Sluysken besloot dat het beter was niet meer dan symbolisch verzet te plegen, en zich over te geven.
Cornelis van der Graaff werd in 1794 generaal-majoor in de Genie van de Republiek, maar bij de omwenteling van 1795 vluchtte hij naar Pruisen, waar hij in 1812 stierf. Literatuur T.H.von der Dunk, 'De verbouwing van de Sint-Jorisdoelen in Den Haag. Een poging tot architectonische modernisering in 1774 door landsbouwmeester Cornelis Jacob van der Graaff', Jaarboek Die Haghe (1996), p.29-45. G.Medema, 'Pronken op de ongunstigste locatie van de stad: de Delftse poort te Rotterdam', Bulletin van de K.N.O.B., 105 (2006), p.157-171. R.J.van Pelt, 'Het Binnenhof als speelplaats voor architecten', in: dez. en M.E.Tiethoff-Spliethoff (red.), Het Binnenhof. Van grafelijke residentie tot regeringscentrum (Dieren 1984), p.137-152.
Categorie:Nederlands architect Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 18e eeuw