thumb|Een matrozenmuts van de Russische Marine Een matrozenmuts is een rond, plat hoofddeksel zonder klep dat vooral door zeelieden in veel van de marines ter wereld wordt gedragen. Vaak is er een mutslint rond de opstaande rand aangebracht waarop bv. de naam van een schip of een marine staat. Bij sommige marines (bijvoorbeeld de Nederlandse Koninklijke Marine en de Deutsche Marine) hangen de uiteinden van het lint aan de achterzijde van de muts omlaag als decoratieve slingers. Bij bv. de Royal Navy worden de uiteinden van het lint in een strik boven het linkeroor samengebonden.
In oorlogstijd vervangen veel marines als veiligheidsmaatregel de naam van het schip door een algemene titel (bijv. "HMS" ("His/Her Majesty's Ship") bij de Royal Navy).
Matrozenmuts zijn soms verfraaid met een insigne, kokarde of andere accessoires.
Tot na de Tweede Wereldoorlog was het in de meeste marines de gewoonte om alleen in tropische of zomerse omstandigheden een witte matrozenmuts of een witte overtrek over de gewoonlijk diepdonkerblauwe muts te dragen.
Na de Tweede Wereldoorlog werden bij de meeste marines de matrozenmutsen voor dagelijks gebruik vervangen door andere, praktischer, hoofddeksels, zoals ‘honkbalpetten’ of baretten, die prettiger te dragen zijn en/of beter beschermen, o.a. tegen zonlicht. In de meeste marines wordt de matrozenmuts tegenwoordig algemeen nog bij formelere tenues gedragen, en is de muts standaard wit.
Modellen Wereldwijd worden drie verschillende modellen matrozenmutsen gebruikt.
Russisch model Dit model wordt ook bij de Nederlandse Koninklijke Marine gedragen. Het heeft een opstaande rand met daarboven een brede, platte kroon vaak voorzien van een petveer. De kroon is aan de voorzijde van de muts hoger dan aan de achterzijde. Dit model wordt - al dan niet voorzien van een petveer - onder andere gedragen bij de marines van Nederland, Rusland, Frankrijk, Duitsland, Japan, China, ArgentiniëDiario móvil.info, Desfile-Bicentenario-1920-30, afbeelding Argentijnse matroos. Gearchiveerd op 13 september 2023., Zweden, Denemarken, Noorwegen en Finland. Bij de Belgische Marinecomponent van Defensie werd dit model muts gedragen totdat het matrozenuniform vervangen werd door een standaard uniform met uniformpet.
Engels model Het “Engelse model” (‘English Pattern’) heeft een stijvere, smallere kroon met een horizontaal dak. Dit model wordt gedragen bij de Britse Royal Navy en onder andere de marines van Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, Ierland, Thailand, Maleisië, Griekenland, Turkije, Polen, Chili, Pakistan, Spanje en Portugal. Bij de Belgische Marinecomponent van Defensie werd deze muts gedragen tijdens de Tweede Wereldoorlog en direct daarna.
Dixie cup Ten slotte is er de ‘dixie cup’, een geheel ander soort hoofddeksel met een afwijkende ontstaansgeschiedenis die gebruikt wordt door de US Navy en onder andere de marines van Bolivia, Filipijnen, Venezolaanse, Brazilië, Mexico en Indonesië. Vóór 1939 werd de een "dixie cup" ook door Poolse zeelieden. Zij noemden hem de "amerykanka" (‘Amerikaanse hoed’) of "nejwihetka" (verbastering van het Engelse "navy hat").
Geschiedenis thumb|Russische landmacht in 1917. Op de tweede rij enkele infanteristen met ‘beskozyrka’ (Бескозырка) In de eerste helft van de 19e eeuw droegen matrozen van verschillende marines zwarte hoge lakhoeden, en droegen hun lange haar in een zeer strakke vlecht omwikkeld met geteerd of geolied lint. Wanneer zeelieden van verschillende schepen elkaar in die tijd in een havencafé ontmoetten kon men bij vertrek de eigen hoed niet herkennen, want ze waren allemaal hetzelfde. Daarom begon men met krijt de scheepsnaam op de hoed te schrijven. Dit gebruik werd geformaliseerd en de scheepsnaam werd geborduurd op een lint dat om de hoed bevestigd werd. De onpraktische hoeden en de vlechten werden in de 19e eeuw afgeschaft en vervangen door matrozenmuts, maar het lint met de scheepsnaam bleef. De losse uiteindes van het mutslint doen denken aan de omwikkelde vlecht van voorheen.Nicole Tiedemann, Haar-Kunst. Zur Geschichte und Bedeutung des menschlichen Schmuckstücks, Böhlau, Köln, 2007, 130 p. Gearchiveerd op 19 augustus 2021.
De eerste matrozenmutsen (‘beskozyrka’ (Бескозырка, nl: hoed zonder klep) werden in september 1811 geïntroduceerd als onderdeel van het uniform van de Russische marine, terwijl tegelijkertijd een identieke muts werd ingevoerd door de Russische landmacht. De Russische Marine droeg in die tijd dezelfde uniformen als de landmacht en de ‘bezkozyrka’ was praktischer aan boord dan een pet met klep.
Nederland thumb| Twee matrozen der 1e klas jongste categorie een matroos der 1e klasse oudste categorie van de Koninklijke Marine. De matrozen dragen een matrozenmuts thumb|Twee matrozen van de Koninklijke Marine met zwarte matrozenmuts (mrt 1942) Bij de Koninklijke Marine werd de donkerblauwe matrozenmuts of ‘lakenmuts’ ingevoerd in 1877 als vervanging van de zwarte hoge lakhoed met lint.De Bakstafel, Witte muts en frokje. Gearchiveerd op 26 september 2023.NMM.nl, Afbeelding zwarte lakhoed voor matroos marine (ca.1840-1900)Maritiem Digitaal, Marinier in het uniform van 1817[, Het hoofddeksel is een zogenaamd "hoedje". Zwart leergoed. Gearchiveerd op 13 september 2023.Maritiem Digitaal, Afbeelding Zwart verlakte vilthoed, matroos Koninklijke Marine, 1e helft 19e eeuw. Gearchiveerd op 13 september 2023.
Tussen de keerkringen werd tot 1 januari 1891 een witte overtrek over de matrozenmuts gedragen. Deze witte overtrek verviel toen op 1 januari 1891 (KB nr. 39 van 25 april 1890) de bamboehoed werd ingevoerd voor gebruik tussen de keerkringen.Maritiem Digitaal, Afbeelding bamboehoed Koninklijke Marine, model 1890 In 1938 werd de witte matrozenmuts ingevoerd, en tijdens de Tweede Wereldoorlog verdween de bamboehoed.
Door de jaren heen zijn er bij de Koninklijke Marine verschillende modellen van de matrozenmuts in gebruik geweest. De onderlinge verschillen tussen de modellen zijn minimaal en betreffen vooral de gebruikte materialen, de hoogte van de opstaande rand en de positie van de biezen op de rand.
Ook zijn er verschillende varianten van het mutslint in gebruik geweest. Deze verschillen in lengte (90 cm tot 112 cm), hoogte (2,8 cm tot 3,2 cm), lettertype en/of wijze waarop de tekst op het mutslint is aangebracht, bv geborduurd of ingeweven. Op het mutslint stond in het verleden ook wel de scheepsnaam of "Gouvernements Marine" (in Nederlands-Indië), maar sinds 1948 "Koninklijke Marine" in gotische letters.
Tegenwoordig wordt bij de Koninklijke Marine alleen de witte matrozenmuts gedragen. De donkerblauwe matrozenmuts werd op 1 oktober 1965 afgeschaft (beschikking 704911/465648 van de minister van defensie van 7 september 1965).NIMH Beeldbank, Afbeelding van matrozen met een donkerblauwe matrozenmutsen (1965)NIMH Beeldbank, Afbeelding van een matroos in uitgaansuniform met donkerblauwe matrozenmuts (links)
De matrozenmuts wordt gedragen door mannelijke en vrouwelijke matrozen die nog geen zes jaar werkelijke dienst bij de Koninklijke Marine hebben volbracht. Tot april 2006 werd de matrozenmuts gedragen bij alle tenues.NIMH Beeldbank, Afbeelding van een matroos in werkpak (ca. 1989) In 2006 werd de matrozenmuts vervangen door de baret van het donkerblauwe boordtenue (BT) dat aan boord of op de wal gedragen wordt bij werkzaamheden waarbij de kleding vuil of beschadigd kan worden, en in de praktijk ook op kantoor gedragen wordt.Marineschepen.nl, Uniformen. Gearchiveerd op 17 augustus 2023. De matrozenmuts wordt tegenwoordig nog gedragen bij het blauwe en witte daagse tenue, het zomertenue, het blauwe geklede tenue en het blauwe en witte ceremoniële tenue.
Beschrijving De Nederlandse matrozenmuts heeft een brede ronde bol van katoen. De bol wordt strak gehouden door een ‘petveer’, een verende ring van metaal (later roestvrij of geplastificeerd metaal), met een diameter van ongeveer 25 cm die binnenin de bol is aangebracht. De muts is ongeveer 15 cm hoog aan de voorzijde, en ongeveer 6 cm aan de achterzijde. De opstaande rand, die om het hoofd sluit, is aan de buitenzijde 45 mm hoog en overtrokken met donkerblauw laken. Op 6 mm van de onderkant van de opstaande rand is een bies van donkerblauw laken aangebracht en rondom de bovenkant bevindt zich eveneens een bies. De binnenzijde van de opstaande rand is voorzien van een bruin lederen zweetband. Aan de binnenzijde van de muts is een zwarte stormband aangebracht. Gewapend en in troepenverband draagt men de stormband van de matrozenmuts onder de kin. Om de opstaande blauwe rand is een zwart zijden mutslint aangebracht dat 1 m lang en 3 cm breed is. In het mutslint is met gele zijde in gotische letters "Koninklijke Marine" geweven. Het mutslint is zodanig aangebracht, dat die woorden aan de voorzijde van de muts zijn geplaatst. De - afhangende - uiteinden van het mutslint zijn kruiselings gestoken door trensjes (lusjes) aan de achterzijde van de opstaande rand.Defensie.nl, VCZSK ALG 003 Voorschrift Commando Zeestrijdkrachten Algemeen 003 Voorschrift betreffende de uniformen voor militairen van de Koninklijke MarineMaritiem Digitaal.nl, Muts, matrozen, model 1965. Gearchiveerd op 13 september 2023. De maat van de muts wordt aangegeven in centimeters. Over de muts kan een witte afneembare katoenen overtrek gedragen worden.
België Bij de Belgische Marine (van 1917 tot 1927 het Corps de Torpilleurs et Marins (CTM) en in 1939 en 1940 het Corps de Marine) droeg men voor de Tweede Wereldoorlog de "bachi", de matrozenmuts met pompon van de Franse Marine, maar met een koningsblauwe pompon (in plaats van een rode zoals de Fransen dragen) en met hangende linten.Liliane and Fred Funcken, pages 150 and 153 "L'Uniforme et les Armes des soldats de la guerre 1939-45, tome 2 Casterman 1973 Voorop de Belgische "bachi" was boven de rand een rood-geel-zwarte kokarde aangebracht. Evenals de Franse "bachi" was ook de Belgische voorzien van een witte stormband. Deze werd onder de kin gedragen tijdens dienst of als de drager bewapend was, en werd anders boven over de kroon van de muts gedragen. Om de opstaande rand van de muts was een mutslint van zwarte zijde aangebracht. De uiteindes, ±15 cm lang, hingen aan de achterzijde los omlaag. Het lint was niet vastgebonden maar ging door lussen die aan de achterkant van de rand waren genaaid. Voorop het lint stond eerst met gouden letters het woord "Marine Korps" gedrukt, maar dat was ongelukkig gekozen vanwege de naamsovereenkomst met het Duitse "Marinekorps Flandern" uit de Eerste Wereldoorlog. Later wordt daarom bij het CTM alleen het woord "Marine" gebruikt, wat bovendien in zowel Nederlands als Frans hetzelfde gebruikt wordt. In 1939/1940 stond voorop het lint “ZM FN” (zeemacht / force navale).Marinebelge.be, Tenues Corps de Marine (1939-1940), Tenues des Quartier-maîtres et Marins
Op 3 april 1941 werd de Belgische Marine door een ‘Admiralty Fleet Order’ als Belgische sectie toegevoegd aan de Britse Royal Navy.Het Belgisch Militair Vastgoed sinds 1830, Marine. Gearchiveerd op 13 september 2023. Toen werd ook het Britse uniform inclusief de Engelse matrozenmuts overgenomen.Marinebelge.be, Tenues de la Force Navale
Tegenwoordig wordt bij de Belgische Marine het matrozenuniform met vierkante kraag en matrozenmuts niet meer gedragen. Het is vervangen door het standaard uniform met pet dat al door matrozen der eerste klasse en hogere rangen gedragen werd.
Andere landen Duitsland thumb|150px|Veldmuts “Krätzchen” thumb|150px|Stuurmansmaat van de Kriegsmarine (1943) In de Duitse Bond en het Duitse rijk werd door soldaten de „Feldmütze für Mannschaften“ (nl.:„veldmuts voor manschappen“) gedragen, een pet zonder klep die leek op de Russische ‘beskozyrka’. Deze werd meestal Krätzchen genoemd. In 1919 werd deze afgeschaft. Bij de marine werd een soortgelijke pet gedragen.