rechts|miniatuur|Het Perkament van Chinon Het Perkament van Chinon (ook Chinonperkament) is een pauselijk processtuk uit augustus 1308 betreffende het onderzoek naar de leiding van de Orde van de Tempeliers. Het document bevat de verslagen van de afzonderlijke verhoren van grootmeester Jacques de Molay en vier andere hoge functionarissen van de orde in het koninklijke kasteel van Chinon. De verhoren werden van 17 tot en met 20 augustus 1308 afgenomen door drie kardinalen die handelden in opdracht van paus Clemens V.
Het document is vooral van belang omdat eruit blijkt dat de vijf Tempelierleiders, na hun verklaringen en boetedoening, door de pauselijke vertegenwoordigers werden geabsolveerd van de kerkelijke censuur en opnieuw tot de sacramenten en de kerkelijke gemeenschap werden toegelaten. Deze absolutie moet worden onderscheiden van een juridische vrijspraak van alle beschuldigingen tegen de Tempeliers of van een rehabilitatie van de orde als geheel. De Tempeliersorde werd in 1312 door Clemens V opgeheven met de bul Vox in excelso.
Historische achtergrond Op 13 oktober 1307 liet koning Filips IV van Frankrijk de Tempeliers in zijn koninkrijk arresteren. Tegen leden van de orde werden onder meer beschuldigingen van ketterij, afgoderij, ongeoorloofde rituelen en seksuele vergrijpen ingebracht. De vervolging leidde tot een conflict over de rechtsmacht tussen de Franse kroon en het pausdom, aangezien de religieuze ridderorde onder pauselijk gezag stond.
Clemens V wilde de beschuldigingen zelf onderzoeken. In de zomer van 1308 werden tientallen Tempeliers naar de pauselijke curie in Poitiers gebracht en verhoord. De paus verleende een groep van ongeveer zeventig ondervraagde Tempeliers absolutie nadat zij hun verklaringen hadden afgelegd en boetedoening hadden aanvaard.
De belangrijkste leiders van de orde bereikten Poitiers echter niet. Jacques de Molay en vier andere hooggeplaatste functionarissen werden in het kasteel van Chinon vastgehouden. Clemens V zond daarop drie kardinalen naar Chinon om hen in zijn naam te ondervragen.
Verhoren in Chinon De pauselijke commissie bestond uit de kardinalen Bérenger Frédol, Étienne de Suisy en Landolfo Brancacci. Zij ondervroegen tussen 17 en 20 augustus 1308 afzonderlijk:
Jacques de Molay, grootmeester van de orde; Raymbaud de Caron, preceptor van de bezittingen van de orde in het Oosten; Hugues de Pairaud, visitator of preceptor in Frankrijk; Geoffroy de Gonneville, preceptor van Aquitanië en Poitou; Geoffroy de Charny, preceptor van Normandië.
De ondervraagden legden onder ede verklaringen af over hun toetreding tot de orde en over de beschuldigingen die tijdens het proces tegen de Tempeliers waren geformuleerd. Daarbij kwamen onder meer ter sprake de rituelen bij de opname van nieuwe broeders, het verloochenen van Christus, het spuwen op of nabij een kruis, en andere vermeende misbruiken aan de orde. De verklaringen verschilden per persoon en moeten worden bezien binnen de bredere context van de vervolging en de eerder afgelegde bekentenissen.
Volgens het processtuk betuigden de dignitarissen berouw over de door hen erkende misstappen en verzochten zij om vergeving. De kardinalen verleenden hun daarop, krachtens het hun door Clemens V gegeven mandaat, absolutie van de kerkelijke censuur en herstelden hen in de eenheid van de Kerk en de toegang tot de sacramenten.
Betekenis van de absolutie Het Chinonperkament wordt soms voorgesteld als bewijs dat Clemens V de Tempeliers van de beschuldigingen van ketterij zou hebben vrijgesproken. In de vakliteratuur wordt een nauwkeuriger onderscheid gemaakt tussen enerzijds de sacramentele en canonieke absolutie van de afzonderlijke leiders en anderzijds een rechterlijke uitspraak over de orde en alle tegen haar ingebrachte beschuldigingen.
De absolutie maakte het mogelijk dat de betrokkenen, na berouw en boetedoening, opnieuw als leden van de Kerk werden behandeld. Het document schafte de lopende onderzoeken tegen de orde echter niet af en vormde geen definitief oordeel over het voortbestaan van de Tempeliers.
Deze onderscheiding is ook van belang voor de latere gebeurtenissen. Tijdens het Concilie van Vienne besloot Clemens V de orde niet na een gewone rechterlijke veroordeling wegens bewezen ketterij op te heffen, maar haar door pauselijke voorziening te onderdrukken. De bul Vox in excelso, gedateerd 22 maart 1312 en in april van dat jaar openbaar gemaakt, maakte formeel een einde aan de orde. De paus verwees daarbij onder meer naar de ernstige reputatieschade, de ontstane verdenking en het publieke schandaal rond de orde.
De goederen van de Tempeliers werden vervolgens grotendeels aan de Orde van Sint-Jan toegewezen. De behandeling van individuele voormalige Tempeliers werd afzonderlijk geregeld.
Publicatiegeschiedenis Het oorspronkelijke perkament wordt bewaard in het huidige Vaticaans Apostolisch Archief, dat tot 2019 bekendstond als het Vaticaans Geheim Archief. Het stuk behoort tot de documenten die betrekking hebben op het pauselijke proces tegen de Tempeliers.
De Italiaanse paleograaf en archivaris Barbara Frale identificeerde het document in 2001 tijdens onderzoek in het Vaticaanse archief en wees opnieuw op de historische betekenis ervan. De gebeurtenissen in Chinon waren voordien niet geheel onbekend: andere bronnen maakten reeds melding van de pauselijke ondervraging van de leiders van de Tempeliers en van hun absolutie. Het door Frale geïdentificeerde document verschafte echter rechtstreeks bronnenmateriaal over deze verhoren.
In 2007 publiceerden het toenmalige Vaticaans Geheim Archief en uitgeverij Scrinium een facsimile-uitgave van documenten uit het pauselijke proces onder de titel Processus contra Templarios. De prefect van het Vaticaanse archief, Sergio Pagano, stelde bij de presentatie dat de editie in de eerste plaats een wetenschappelijke bronnenpublicatie was en niet moest worden beschouwd als een kerkelijke rehabilitatie van moderne organisaties die zich op de middeleeuwse Tempeliers beroepen.
Historiografische betekenis Al vóór de identificatie van het perkament was uit andere middeleeuwse bronnen bekend dat pauselijke gezanten de Tempelierleiders in Chinon hadden ondervraagd. Onder meer pauselijke registers en een bericht aan de Franse kroon bevatten aanwijzingen voor deze procedure. Het Chinonperkament is van bijzondere betekenis doordat het een rechtstreeks, notarieel vastgelegd verslag van de verhoren en de verleende absolutie bevat.
Frale betoogde dat het document aanleiding gaf om de verhouding tussen Clemens V, Filips IV en de leiding van de Tempeliers opnieuw te beoordelen. Volgens haar laat het zien dat Clemens de leiders na hun ondervraging niet als onherroepelijk van de Kerk afgesneden ketters behandelde.
De bredere geschiedschrijving over het Tempeliersproces benadrukt tegelijk dat de gebeurtenissen van 1307–1312 niet tot het Chinonperkament kunnen worden gereduceerd. Het proces omvatte koninklijke, pauselijke, bisschoppelijke en inquisitoriale onderzoeken in verschillende landen, terwijl verklaringen onder uiteenlopende omstandigheden werden afgelegd.
Onderzoek naar Vox in excelso bevestigt bovendien dat de uiteindelijke onderdrukking van de orde in 1312 juridisch niet eenvoudig gelijkstond aan een vonnis waarin de orde als geheel wegens ketterij werd veroordeeld. Clemens V koos voor opheffing door pauselijke voorziening, tegen de achtergrond van de ernstige crisis en reputatieschade rond de orde.
Terminologie De aanduiding "Perkament van Chinon" verwijst naar de plaats waar de verhoren plaatsvonden. In Engelstalige wetenschappelijke literatuur komen onder meer de benamingen Chinon Parchment en Chinon chart voor.
Het begrip "absolutie" in het document heeft een kerkelijk-juridische betekenis. Het duidt in deze context op het opheffen van kerkelijke censuur en herstel in de kerkelijke gemeenschap na belijdenis en boetedoening. Daarom kan "absolutie" niet zonder meer worden vervangen door "vrijspraak", een term die de indruk kan wekken dat een rechtbank alle beschuldigingen ongegrond verklaarde.
Literatuur
Processus contra Templarios, bronnenuitgave van het Vaticaans Apostolisch Archief en Scrinium (2007).
Zie ook Pastoralis praeeminentiae Faciens misericordiam Regnans in coelis Considerantes dudum
Externe link Processus contra Templarios (Scrinium) Processus contra Templarios (Patrimonioediciones)
Categorie:Orde der Tempeliers Categorie:Middeleeuwse historische bron Categorie:1300-1309