thumb|De gevallen Jezus thumb|Simon van Cyrene thumb|De kar met de goede en de slechte moordenaar thumb|Wachtende toeschouwers aan de terechtstellingsplaats

De Kruisdraging of De Calvarietocht van Christus is het grootste paneel van Pieter Bruegel de Oude.De wijn van het Sint-Maartensfeest is nog groter, maar dat is tempera op doek en dus geen paneel. Het werk uit 1564 is te zien in het Kunsthistorisches Museum in Wenen en draagt rechtsonder de signatuur BRVEGEL · M · D · LXIIII.

Voorstelling Jezus is ter dood veroordeeld en wordt naar de terechtstellingsplaats Golgotha (schedelberg) geleid. We zien de stad Jeruzalem links – Brabants van uitzicht met enkele exotische toetsen – en Golgotha rechts. Het in de evangelies beschreven onweer is in aantocht. De opstekende wind doet kleren flapperen en heeft iemand de muts van het hoofd geblazen. Langs de brede weg rijden gerechtsdienaren in rode mantels te paard. Een kring gretige toeschouwers heeft zich verzameld rond de plek waar de put wordt gegraven waarin het kruis moet komen. De kruisen voor de goede en de slechte moordenaar staan al recht. Asgrauw zitten ze op de kar die moeizaam door een plas ploegt. Het been van de voerman wordt in het water weerspiegeld. Achter hen neemt de Heiland het centrum in, maar zo klein dat hij niet in het oog springt. Hij is bezweken onder het gewicht van het kruis waaraan hij zal sterven. Op soldatenbevel gaat Simon van Cyrene helpen, maar zijn vrouw houdt hem tegen, in weerwil van de christelijke paternoster aan haar schort. Twee vrouwen maken wel aanstalten om te helpen. Degene die haar voet in beweging brengt is misschien Veronica. De wenende groep rechtsonder bestaat uit de vrouwen in Jezus' gevolg. Maria trekt grauw weg en wordt getroost door Johannes, terwijl de knielende Maria Magdalena in haar prachtige gewaad weent. De vierde vrouw lijkt te bidden en de vijfde bedekt haar tranen achter een doek.

Interpretatie De kruisdraging van Christus is, samen met De kindermoord te Betlehem, De prediking van Johannes en De bekering van Paulus een van de schilderijen met een Bijbels onderwerp waarin reeds heel wat onderzoekers een verborgen politieke betekenis hebben willen zien. Maar even talrijk zijn de onderzoekers, zeker in België, die zulke politieke interpretaties blijven afwijzen. Nochtans kan men niet ontkennen dat alleszins vele iconografische motieven op het schilderij er wel erg zestiende-eeuws uitzien. De stad Jeruzalem lijkt veeleer Brabants dan oosters, en Golgotha zou evengoed de Brusselse Galgenberg kunnen zijn, waar in Bruegels tijd vele veroordeelden de strop kregen of op het folterrad werden geplaatst. Verder zijn de ruiters in hun rode rokken eigenlijk 'moderne' stedelijke magistraten of gerechtsdienaars, en ook de vele toeschouwers die zich aan het spektakel komen vergapen, zien eruit als gewone mensen uit Bruegels tijd. Het eigenaardigste is toch misschien wel dat Jezus met zijn kruis weliswaar centraal in het beeld staat (of liever ligt), maar dat de menigte zich maar weinig voor hem lijkt te interesseren. De meeste kijklustigen scharen zich immers rond twee andere scènes links en rechts, die men op zijn minst erg dubbelzinnig kan noemen. Want rechts kunnen de goede en de slechte moordenaar ook worden begrepen als terdoodveroordeelde ketters die naar de plaats van de terechtstelling worden gevoerd, terwijl links Simon van Cyrene ook kan worden gezien als een man die van ketterij wordt verdacht en door soldaten wordt gearresteerd. Het lijkt er zelfs sterk op dat de schilder deze 'eigentijdse' interpretaties heeft willen ondersteunen, want hij heeft aan die beide scènes een manifest anachronisme toegevoegd: een pater stopt een van de moordenaars in de kar een kruisje in de hand, terwijl de vrouw van Simon van Cyrene aan haar gordel een paternoster draagt.

Bruegel paste hier, net zoals in een vijftiental andere schilderijen, het simultaanprocedé toe, zo concludeert uit dit alles Leo Spaepen in De Bruegel Code (2025). Hij vermengde namelijk in één schilderij elementen van een actuele gebeurtenis met elementen van een bekend verhaal uit de Bijbel, met de bedoeling om zo een gelijkenis tussen de beide verhalen te laten aanvoelen. De arrestatie en de terechtstelling van de van ketterij verdachte mensen, en de reacties daarop van de op sensatie beluste menigte, deden hem denken aan de kruisdraging van Christus. Welke mening de kunstenaar er zelf op nahield over die vervolgingen, kunnen we dan ook vrij gemakkelijk afleiden uit de groep treurende figuren rechts op de voorgrond van het schilderij. Het zijn Jezus' moeder Maria en haar zuster, met Maria Magdalena en de apostel Johannes. Zij stonden volgens het Johannesevangelie onder het kruis bij de dood van Jezus. Ze vormen hier een zgn. andachtsbild, dat de gevoelens oproept die de kijker zouden moeten bezielen bij het aanschouwen van dit tafereel.

Compositie De structuur van het schilderij is die van een wiel, reeds door Jan van Eyck toegepast in een verdwenen Kruisdraging. De optocht komt uit de stad Jeruzalem links en beweegt zich in een grote boog naar Golgotha rechts, waarbij de rotsklip met de molen fungeert als as. De verschillende groepen nemen vaagweg de vorm aan van spaken. De groep rechts in de voorgrond valt op doordat hij de stijl van de Vlaamse Primitieven meekreeg, in het bijzonder het verstilde verdriet van Rogier van der Weyden.

Sellink meent dat de compositie coherentie mist. De filmmaker Majewski onderscheidt zeven vluchtpunten. Volgens hem kwam Bruegel tegemoet aan de behoeften van het menselijk oog en hield hij alles even scherp. Het is onmogelijk het geheel in één blik te overschouwen. De kijker wordt "binnengetrokken" en dwaalt van de ene plek naar de andere. Hoewel de Calvarietocht traditioneel niet tot de bruegeliaanse "wemelbeelden" wordt gerekend, hoort hij daar feitelijk wel bij. Men heeft er een vijfhonderdtal figuren op geteld.

Herkomst De wederwaardigheden van het schilderij kunnen vrij goed worden gevolgd. Op 21 februari 1565 (1566 nieuwe stijl) bevond een Cruysdragere van Bruegel zich in het speelhof Ter Beke van Nicolaas Jonghelinck, klaarblijkelijk de opdrachtgever. In zijn Schilder-Boeck uit 1604 situeerde Karel van Mander twee Kruisdragingen van Bruegel in de collectie van keizer Rudolf II:Karel van Mander, Het leven van Pieter Brueghel, uytnemende Schilder van Brueghel, in: Het Schilder-Boeck, fol. 233v. Gearchiveerd op 15 juli 2023.

oock twee stucken Cruys-dragingen, seer natuerlijck om sien, met altijt eenige drollen [grappen] daer onder

Ongetwijfeld had Rudolf II ze bekomen uit het sterfhuis van zijn broer, landvoogd Ernst van Oostenrijk. Slechts een van de twee versies heeft de tand des tijds overleefd. Van Praag kwam de Kruisdraging terecht in de keizerlijke schatkamer te Wenen. In 1748 werd het werk opgehangen in de kunstgalerij, waaruit het – behoudens de jaren 1781-1783 in het Kasteel van Bratislava – niet meer verdween. De keizerlijke galerij van Wenen ging over in het Kunsthistorisches Museum.

Film De Poolse regisseur Lech Majewski bracht het schilderij, dat hij als kind in het museum had bewonderd, tot leven in The Mill and the Cross (2011). Hij baseerde de film op de analyse die kunstkenner Michael Francis Gibson van het schilderij maakte in Le Portement de croix de Pierre Bruegel l'Aîné (1996). Bruegel wordt gespeeld door Rutger Hauer, Maria door Charlotte Rampling en Jonghelinck door Michael York.

Literatuur Robert Genaille, "La Montée au Calvaire de Bruegel l'Ancien", in: Jaarboek van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 1979, p. 143-196 Roger Marijnissen, Bruegel. Het volledige oeuvre, 1988, p. 223-232 Mark A. Meadow, "Bruegel's Procession to Calvary. Aemulatio and the Space of Vernacular Style", in: Nederlands kunsthistorisch jaarboek, 1996, p. 181-205 Manfred Sellink, Bruegel. Het volledige werk, 2011, p. 191-192 Leen Huet, Pieter Bruegel. De biografie, 2016, p. 247-252 Joseph Leo Koerner, Bosch and Bruegel. From Enemy Painting to Everyday Life, 2016, p. 287-298 Sabine Pénot en Elke Oberthaler, "Christ carrying the Cross", in: Elke Oberthaler e.a. (eds.), Bruegel. The Master, tent.cat., 2018, p. 194-201 Leo Spaepen, De Bruegel Code. Pieter Bruegel de Oude, politiek commentator en pacifist, MER.Books, 2025, p. 237-248.

Externe links Kreuztragung Christi (KHM) Christ carrying the Cross (Inside Bruegel) De kruisdraging (RKD)

Voetnoten

Categorie:Werk van Pieter Bruegel de Oude Categorie:1560-1569 Categorie:Schilderij in het Kunsthistorisches Museum