In de geschiedenis van Zottegem wordt de historische ontwikkeling beschreven van de Belgische stad Zottegem.
Gallo-Romeinse sporen en Germaanse nederzetting thumb|right|Romeinse vondsten, Spelaan, Leeuwergem Bij archeologisch onderzoek aan de Heldenlaan werd een kuiltje aangesneden met een hoeveelheid scherven uit de ijzertijd.De Wandel, T., Deschieter, J., 2011: Opgraving Heldenlaan Zottegem, site Vandenbossche, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 15, 259-275 (71-87) Aan de Wolvenstraat-Hoogstraat werden twee kuilen gevonden die dateren uit de midden-bronstijd.Deschieter, J., 2001: Rommel onder Remus… Archeologisch noodonderzoek in de Zottegemse stadskern, Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde. Handelingen X.1, 181-202. In de gemeente Zottegem (Velzeke, Spelaan LeeuwergemArcheonet (pdf)) werden verder Romeinse en Gallo-Romeinse vondsten gedaan, waaronder in Velzeke in 2025 de resten van het grootste Romeinse legerkamp van België‘Van uitzonderlijk nationaal én internationaal belang’: Romeins legerkamp in Velzeke blijkt grootste ooit gevonden in België, De MorgenTentoonstellingscatalogus Landschap Doorgrond. Tien jaar archeologisch onderzoek in Zuid-Oost-Vlaanderen. Provinciaal Archeocentrum Velzeke, 2020Nieuw onderzoek naar het grootste Romeinse legerkamp in ons land, Het Laatste Nieuws"Zou het grootste van België zijn": archeologen zoeken naar sporen van oud Romeins legerkamp in Velzeke, VRT NWSEen week lang graven in Zottegem: “Het Romeinse legerkamp waar ik al decennia over hoor praten, ligt hier nu voor mijn ogen”, De StandaardGrootste Romeinse legerkamp in ons land wordt opgegraven in Velzeke, TV Oost . De vicus Velzeke (met Romeinse villa Steenbeke) lag aan de Heirbaan Boulogne-Asse-Tongeren en de heirbaan tussen Bavay en het noorden (Romeinse weg Bavay-Velzeke). Het was een centrum met onder andere silo's, hoeves, tempels en smelterijen.Wegenwerken in Velzeke onthullen schat aan Romeinse vondsten, Het Laatste Nieuws Zottegem ontstond later als een kleine Germaanse nederzetting op de linkeroever van de Bettelhovebeek. In Strijpen (Beugelstraat) werden Merovingische begraafplaatsen blootgelegd uit de zesde en zevende eeuw.Lamarcq, D. '3000 jaar Zottegem' (pdf). Gearchiveerd op 20 februari 2023.
Ontstaan van Zottegem rond het Egmontkasteel thumb|right|Reconstructie Egmontkasteel 1150 De oudste teruggevonden vermelding van de plaats dateert uit een charter van Rothardus uit 1083 als Sotengem (in latere bronnen werd de plek onder andere ook Sothengem, Sottingem, Sottengem, Zotteghem, Sotengien, Sottheghem, Sottenghien, Sottegem genoemd), een kleine nederzetting ('Ten Dorpe') ten noordoosten van de versterking van Rothardus (ongeveer bij de huidige Noordstraat). De naam komt van Sutto/Sotto-ingahaim en betekent 'de hoeve van de sibbe/de plaats van de lieden van Sutto'; Sutto of Sotto was een Germaanse naam en betekent 'de zoete' Lamarcq, D., De herkomst van de gemeentenamen en de spotnamen van Zottegem, Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen X, 2001. Sinds de twaalfde eeuw wordt dus melding gemaakt van de heerlijkheid Zottegem met de eerste Heren van Zottegem in het Egmontkasteel, dat echter geen defensieve functie vervulde maar een versterkt mottekasteel was. Zottegem had tot de dertiende eeuw geen volledig zelfstandige parochie, maar hing af van de kerk van Strijpen, in handen van de abdij van Mont-Saint-Martin. In 1249 werd in Velzeke de schepenbrief van Bochoute geschreven, een van de oudste officiële documenten in het Nederlands.
Ontstaan van de 'vryheydt Zottegem' thumb|left|reconstructie Egmontkasteel 1300-1400 thumb|right|Zottegem, Charte van Vlaendren (1538, Pieter van der Beke) In de dertiende eeuw stimuleerden de Zottegemse kasteelheren het ontstaan van een nieuwe kleinstedelijke woonkern met bijbehorende parochiekerk (iets meer naar het zuiden, rond de huidige Markt, Heldenlaan en Hoogstraat)Van Durme, L., Op toponymische speurtocht door het oude Zottegem, Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen X, 2001.. De kasteelheren (die als baanderheren een eigen goed hadden) verwierven het patronaatsrecht van die kerk en duidden als financieel-materieel beheerder de parochiegeestelijken aanFrans Watté, Strijpen en Sint-Goriks-Oudenhove, Zottegem: 1990, pag. 20. De eerste vermelding van de 'Vrijheid Zottegem' (le frankise de le ville) dateert uit 1286 in een akte waarin Geraard II van Zottegem leenhulde brengt aan Jan II van Avesnes, de graaf van HenegouwenInventaris onroerend erfgoed. Gearchiveerd op 8 april 2023.. Het kleine centrum kwam vanaf de veertiende eeuw tot bloei en kreeg bepaalde fiscale, sociale en economische rechten (lakenhuis, eigen bestuur, rechtspraak en vanaf 1524 marktrecht (wekelijkse markt en twee jaarmarkten, de Marktleeuw herinnert hieraan) verleend in een octrooi van keizer Karel V: Carel, bij de gratie Godts [...] voortaen 't eeuwighen daeghe in de voors. prochie van Sotteghem, een wekemerckt op dijnsdagh voor noene.)).Lamarcq, D., Ende es altijd daer onderhouden gheweest eene schoone wekemaerct op den dycendagh. Vijfhonderd jaar dinsdagmarkt in Zottegem, Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen XXII, 2025, pag. 159-237.Tentoonstellingscatalogus Graven in Vryheydt...4000 jaar (be)leven in Zottegem. Provinciaal Archeocentrum Velzeke.Van Bockstaele G., Historische Vereniging Het Land van Aalst, Sotteghem 1626 (pdf), Themanummer De Stadsgezichten van Philips De Dijn 1626, 2019, pag. 46-47. Gearchiveerd op 5 februari 2023. De bewoning ontwikkelde zich langs de Nederstraete (Heldenlaan), de Markt en de HoogstraatDeschieter, J., De wandel, T., 2007: Tussen pot en pint. Archeologisch onderzoek in de Hoogstraat, Archeologische kroniek van Zuid-Oost-Vlaanderen Bijdragen 10, 83-104.De Mulder, G.,Deschieter, J., 2006: Archeologisch onderzoek in de Zottegemse stadskern (2004) (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 29, 56-57Deschieter, J., De Wandel, T., 2009: Over een baby in een kookpot onderweg naar de limbo… Een neonatale bijzetting uit de late middeleeuwen in de Hoogstraat te Zottegem, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 14, 453-468 (73-88)De Wandel, T., Deschieter, J. 2011: Cachepots: verborgen laatmiddeleeuwse potten bij bloemist, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 15, 253-257 (65-69). Die 'vryheydt' Zottegem werd bestuurd door een amman (burgemeester) en zes schepenen. Er waren een tweetal tolbarrières, aan het Egmontkasteel en aan het einde van de HoogstraatVan Durme, L., Op toponymische speurtocht door het oude Zottegem, Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen X, 2001, pag. 19.. De baronie Zottegem behoorde tot het Land van Aalst, kasselrij van het graafschap Vlaanderen.Tentoonstellingscatalogus Graven in Vryheydt...4000 jaar (be)leven in Zottegem. Provinciaal Archeocentrum Velzeke. Pag. 13 De lakennijverheid bloeide. Rond 1314-1316 trok baljuw van Gent Willem de Beer met voldersdeken Laureis van Gentbrugge naar Zottegem om er de weefgetouwen in beslag proberen te nemen (wat mislukte), omdat volgens het privilege van Lodewijk I van Nevers enkel de vrije steden laken mochten weven (te Sottegem en daer ontrent omme de lieden te waerne dat sy af souden legghen twullewercs (lakenweven) dat sy hadden gewrocht jegen tforbod ende privilege van der stede)Frans Watté, Strijpen en Sint-Goriks-Oudenhove, Zottegem: 1990, pag. 243. Later lukte het de Gentse onderbaljuw om de Zottegemse weefgetouwen op wagens te laden en naar Gent te vervoerenPotter, F., Broeckaert, J., Geschiedenis van de gemeenten behorende tot Zottegem, pag. 303.De Temmerman, I., 700 jaar textielnijverheid in Zottegem, Nuus. Gearchiveerd op 11 april 2023.. In en rondom Zottegem werd regelmatig gevochten. Het Egmontkasteel werd in 1381 even ingenomen tijdens de Gentse Opstand, maar de Gentenaren werden naderhand weer verdreven. Op 31 mei 1452 liet de graaf van Étampes, Jan van Bourgondië, tijdens een nieuwe Gentse Opstand de burcht plunderen en werd Zottegem in brand gestoken. Het kasteel van de heren van 'Sotteghem' (het huidige Egmontkasteel) werd achtereenvolgens het bezit van de adellijke geslachten Edingen (in de dertiende eeuw), en in de Bourgondische Nederlanden van het geslacht Melun (veertiende eeuw) en het huis Luxemburg-Fiennes (vijftiende eeuw). In de zestiende eeuw (Spaanse Nederlanden) kwamen de heerlijkheid Zottegem en het Egmontkasteel in handen van het huis Egmont en Lamoraal van EgmontZottegem Egmontstad. Gearchiveerd op 9 februari 2023..
Tussen de 16de en de 18de eeuw lag dichtbij de Markt (huidige Nieuwstraat) de omwalde kasteelsite De Mote. Rond de Zottegemse kern ontstonden het kasteel van Leeuwergem en het (intussen verdwenen) Kasteel van Oombergen.
Lamoraal van Egmont en de zestiende eeuw thumb|right|Zottegem in 1629 thumb|right|Zottegem in 1641 (Flandria Illustrata) De woelige tweede helft van de zestiende eeuw werd gekenmerkt door het opkomende calvinisme en (na de Beeldenstorm) de opstand tegen de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog in de Spaanse NederlandenVan Den Bossche, N., De godsdienstige beroerten van de 16de eeuw te Zottegem, in: Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen VII, 1995, p. 137 – 142.. Na zijn onthoofding op bevel van Alva (voor Filips II van Spanje) op 5 juni 1568 werd Lamoraal van Egmont begraven in de Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk. In 1579 vond in Zottegem een confrontatie plaats tussen katholieke malcontenten en protestanten. Op 26 april 1580 werd Zottegem geplunderd door de Geuzen onder leiding van François de La Noue (trok het leger onder la Noue naer Sottegem [...] behoorende aen den gevangen Graeve van Egmont [...], alles roovende het gene de Koningsche daer noch gelaeten hadden, soo dat alles ten platten lande verdorven en verwoest wierd)Frans Watté, Strijpen en Sint-Goriks-Oudenhove, Zottegem: 1991: pag. 245, net als op 9 juni 1580. Op 28 februari 1581 plunderden de Malcontenten Zottegem.
Zeventiende en achttiende eeuw thumb|right|Zottegem op de Ferrariskaart