miniatuur|Theophanu, muurschildering te Wichelen door CAZ
De Huwelijksoorkonde van keizerin Theophanu (Staatsarchief Wolfenbüttel) is een vroegmiddeleeuwse schenkingsoorkonde voor de Byzantijnse prinses Theophanu (voorheen Θεοφανω - Theophano, "door wie God zich toont"), die naar aanleiding van haar huwelijk met de Duitse keizer Otto II in 972 tot keizerin van het Heilige Roomse Rijk werd gezalfd en later dat rijk regeerde. Het door Otto II uitgevaardigde rechtsdocument is de oudste geïllustreerde oorkonde en geldt als een van de mooiste documenten uit de middeleeuwse diplomatie. Het wordt door zijn kalligrafie en de Byzantijnse invloed gezien als een uiting van de Ottoonse renaissance en is een voorbeeld van de politieke en culturele contacten tussen het westerse keizerrijk en de Byzantijns-orthodoxe cultuur. Carlrichard Brühl noemt het de "indrukwekkendste en luisterrijkste oorkonde van de hele middeleeuwen".Brühl, Carlrichard (1989): Purpururkunden. In: Aus Mittelalter und Diplomatik. Gesammelte Aufsätze, Hildesheim: Weidmannsche Verlagsbuchhandlung, Bd. 2, p. 601-619
Historische achtergrond rechtop=1.0|miniatuur|links|Het rijk van de Ottonen, later Heilige Roomse Rijk genoemd, in 972.(M)GFT. = (mark-)graafschapHZT. = hertogdomKGR. = koninkrijk.
Na de ondergang van het West-Romeinse Rijk in 476 was het Byzantijnse Rijk de enige opvolger van het Romeinse Rijk. Door zijn kroning tot keizer in 800 was Karel de Grote vanuit Byzantijns standpunt een usurpator en dit leidde tot een gespannen relatie tussen het Westen en de in Constantinopel zetelende keizer. Toen keizer Otto I de Grote de keizerstitel (na een onderbreking van bijna 40 jaar) van de Karolingen overnam kwam het tweekeizersprobleemOhnsorge, Werner (1947): Das Zweikaiserproblem im früheren Mittelalter; die Bedeutung des byzantinischen Reiches für die Entwicklung der Staatsidee in Europa. Hildesheim: August LaxKolia-Dermitzaki, Athina (2014): Byzantium and the West - the West and Byzantium. An outline of ideas and practices, in: Kolias, T. en Pitsakis, K.: Aureus. Volume dedicated to professor Evangelos K. Chrysos. Athene, p. 357-380 opnieuw aan de orde. In 967 verhevigde het conflict tussen Otto I en de Byzantijnse keizer Nikephoros II Phokas inzake de heerschappij over Italië. Een cruciale ambitie van de Ottonen was het verzekeren van een zo groot mogelijke territoriale verbinding en banden met Rome om zodoende hun claim de opvolgers van de Romeinse keizers te zijn veilig te stellen.Engels, Odilo (1993): Theophanu - die Westliche Kaiserin aus dem Osten. In: Engels, Odilo en Schreiner, Peter, Die Begegnung des Westen mit dem Osten. Kongressakten des 4. Symposions des Mediävistenverbandes in Köln aus Anlass des 1000. Todesjahren der Kaiserin Theophanu. Sigmaringen: Jan Thorbecke VerlagMcKitterick, Rosamond (1993): Ottonian intellectual culture in the tenth century and the role of Theophanu. Early Medieval Europe 2 (1). Hoboken NJ: John Wiley and Sons, p. 53 - 74
In het najaar van 968 kwam het in Capua, in het hertogdom Benevento en in Apulië tussen Ottoonse en Byzantijnse legergroepen tot gewapende conflicten, die tot 970 voortduurden. Intussen werd via meerdere gezantschappen naar een diplomatieke oplossing gezocht. De Byzantijnse keizer streefde naar rust in het westen om de handen vrij te houden voor bedreigingen door zowel BulgarenGeorgi, Wolfgang (1991): Ottonianum und Heiratsurkunde 962/972, in: Euw, Anton von en Schreiner, Peter, Kaiserin Theophanu. Begegnung des Ostens und Westens um die Wende des ersten Jahrtausends. Gedenkschrift des Kölner Schnütgen-Museums zum 1000. Todesjahr der Kaiserin, Vol. 2, pp. 135-160. Keulen: Schnütgen-Museum en Arabieren als de opstandige generaal Bardas Phokas de Jongere. Otto I van zijn kant streefde naar de erkenning door Byzantium van zijn keizerstitel en naar het in het zuiden van Italië duidelijk afbakenen van hun onderlinge grens. De overeenstemming wilde hij bekrachtigen door zijn zoon Otto II te laten huwen met een lid van de Byzantijnse keizerlijke familie. Aanvankelijk werd hiertoe Anna Porphyrogenita ("in het purper geboren", dit wil zeggen: als kind van een regerende vorst) bestemd, de dochter van de voormalige keizer Romanos II, en mede in het vooruitzicht hiervan kroonde paus Johannes XIII op 25 december 967 de toen 12-jarige Otto II in Rome in het bijzijn van diens vader Otto I tot medekeizer.Gerd Althoff (2005):Die Ottonen. Königsherrschaft ohne Staat. 2. erw. Auflage. Stuttgart: Kohlhammer Keizer Nikephoros II Phokas weigerde echter een "porphyrogenita" naar het buitenland uit te huwelijken.Pas in 989 was Basileios II Boulgaroktonos ertoe bereid om een porphyrogenita, namelijk deze Anna (zijn zus), uit te huwelijken aan Vladimir I, met als een van de voorwaarden diens doop, wat het begin werd van de Russisch-Orthodoxe Kerk
Nadat Nikephoros II Phokas tegen de Bulgaren de Russen had ingeschakeld was zijn opvolger, Johannes I Tzimiskes, aan de noordgrens beduchter voor de Russen dan voor de Bulgaren.Matthew, Donald (1991): Atlas van de Middeleeuwen, vert. G. Boomsma et al. Amsterdam: Agon Na moeizame onderhandelingen met Johannes I accepteerde Otto's gezant, aartsbisschop Gero van Keulen, uiteindelijk een andere verwante (waarschijnlijk een aangetrouwde nicht) als bruid, Theophanu.Wolf, Gunther G. en Fussbroich, Helmut (1991): Kaiserin Theophanu. Prinzessin aus der Fremde - des Westreichs Große Kaiserin. Weimar: BöhlauSchulze, Hans K. (2007): Die Heiratsurkunde der Kaiserin Theophanu. Die Griechische Kaiserin und das römisch-deutsche Reich. Hannover: Hahnsche Buchhandlung Bij de terugkeer van zijn geslaagde missie bracht hij tegelijkertijd de relieken van de heilige Pantaleon mee naar Keulen, die er sindsdien in de Sint-Pantaleonkerk bewaard worden. Overeenkomstig haar uitdrukkelijke wens is ook Theophanu daar na haar dood in 991 begraven.
De huwelijksoorkonde van Keizerin Theophanu is de schriftelijke vastlegging van de schenking ter gelegenheid van het huwelijk tussen de toen 17-jarige keizer Otto II (medekeizer naast zijn vader) en de toen 12-jarige prinses Theophanu. Ze arriveerde in grootse stijl in Rome, vergezeld van een schitterend escorte en grote rijkdommen. Het huwelijk vond plaats op 14 april 972, de zondag na Pasen, in de Sint-Pietersbasiliek, en werd ingezegend door paus Johannes XIII, die haar diezelfde dag ook tot (mede-)keizerin kroonde. In politiek opzicht betekende het huwelijk de erkenning door het Byzantijnse Rijk van het andere keizerrijk, dat vanaf de 12e eeuw het Heilige Roomse Rijk zou heten. Ter gelegenheid van het huwelijk droeg Otto I aan Theophanu een aanzienlijke bruidsschat over, waar ze zolang ze leefde kon over beschikken, en bepaalde hij tevens haar opname in een consortium imperii (deelgenootschap aan de keizerlijke waardigheid) met Otto II, wat betekende dat ze het keizerlijke gezag over het Heilige Roomse Rijk zouden delen.Ennen, Edith (1984): Frauen im Mittelalter. München, BeckOstrogorski, George (1996): Histoire de l'État Byzantin. Paris: Payot Hiermee zou ze de traditie voortzetten van haar schoonmoeder Adelheid, die in veel oorkonden "consors regni" van Otto I wordt genoemd. De pracht en luister waarmee het Ottoonse vorstenhuis de Byzantijnse prinses ontving dienden om hun gelijkwaardigheid met het hof in Constantinopel te demonstreren. Theophanu bracht in 980 de troonopvolger Otto III (samen met zijn kort daarna overleden tweelingzusje) ter wereld (ergens in het Ketelwald/Reichswald, terwijl ze onderweg was van Aken naar Nijmegen) en bestuurde na de vroegtijdige dood van Otto II in 983 inderdaad het keizerrijk.
Aangenomen wordt dat Theophanu het document zelf bewaarde tot ze het in oktober 989, voorafgaand aan haar reis naar Rome en Italië, liet opbergen in de Abdij van Gandersheim. Het kan er ook later zijn beland als onderdeel van de erfenis van haar dochter, Sophia van Gandersheim, die er van 1002 tot 1039 abdis was. Het werd daar in 1700 herontdekt door de schrijver en historicus Johann Georg Leuckfeld en in de openbaarheid gebracht.McKitterick, Rosamond en Quinault, Roland (2002): Edward Gibbon and Empire. Cambridge: Cambridge University Press Gottfried Wilhelm Leibniz onderkende als een van de eersten het historische belang van dit document en nam het op in zijn geschiedenis van de Welfen.Leibniz, Gottfried Wilhelm (1707 - 1711): Scriptores rerum Brunsvicensium illustrationi inservientes, antiqui omnes et religionis reformatione priores. Hannover: Förster Na de secularisatie van de Abdij van Gandersheim in 1811 werd het document overgebracht naar de Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliotheek GöttingenGoetting, Hans (1973): Das Bistum Hildesheim: das Reichsunmittelbare Kanonissenstift Gandersheim. Berlijn: Walter de Gruyter en sinds 1835 bevindt het zich in Wolfenbüttel, nu in een geklimatiseerde vitrine, in het Staatsarchief (Niedersächsisches Landesarchiv), waar het in een gedempt verlichte kamer bezichtigd kan worden.Kurz erklärt: Was ist die Heiratsurkunde der Theophanu? YouTube. Gearchiveerd op 27 augustus 2022.
Oorkonde - Nederlandse vertaling (met toelichting traditionele oorkonde-indeling)Idealtypischer Aufbau einer Urkunde op uni-tuebingen.de. Gearchiveerd op 2 juli 2023.rechtop=1.0|miniatuur|Huwelijksoorkonde Keizer Otto II en Prinses Theophanu. Niedersächsisches Landesarchiv, Wolfenbüttel miniatuur|Wolffenbüttel: Niedersächsisches Landesarchiv (2026) miniatuur|Nijvel: Kloostergang voormalige abdij miniatuur|Mathilde van Ringelheim en haar nazaten in de stamboom van de Ottonen (HRE=Holy Roman Empire, Heilig Roomse Rijk