miniatuur|310px|Herfstlandschap met uitzicht op het Steen Herfstlandschap met uitzicht op het Steen is een schilderij van Peter Paul Rubens (1577-1640) dat het zogenoemde Rubenskasteel in Elewijt toont. Rubens schilderde het werk in 1636. Het kunstwerk wordt bewaard in het museum National Gallery te Londen.
Rubens was een van de meest gerespecteerde Vlaamse barokschilders. Het volume van zijn werk geeft aan dat hij bezeten was door zijn werk en kunst, altijd bezig en reizend en pendelend binnen de hogere kringen. Op hogere leeftijd huwde hij een tweede maal, met Hélène Fourment, en vond een buitenkasteel op het platteland van Elewijt. In 'Het Steen' sleet hij zijn laatste levensjaren. Hij schilderde meermaals het kasteel en het Brabantse landschap. miniatuur|210px|Het Steen in 2012
Realisme en idealisme Kunstkenners gaan ervan uit dat Rubens het herfstlandschap in de herfst van 1636 schilderde. Aan de oostkant van het kasteel zette hij het weidse, lichtglooiende landschap ten oosten van het kasteel op het doek, in het licht van een laagstaande ochtendzon. Er lag Rubens en zijn tijdgenoten weinig aan de weergave van de realiteit. Hun doeken kwamen niet tot stand in open lucht. Hooguit tekenden ze een schets op locatie, als voorbereiding van het werk. Landschappen op hun schilderijen hebben weinig van doen met de realiteit maar waren een mengsel van realisme en idealisme. Rubens creëerde zijn eigen Brabantse land, zoals hij dat wilde zien. Hij gaf de weelderige natuur een plaats, de sluipende jager en de boeren met paard en volgeladen kar als verhalende elementen.
Rubens ontving, voor zover bekend, zeer weinig bestellingen voor landschappen. Hij zette de verschillende landschappen in de Elewijtse periode waarschijnlijk voor zijn eigen plezier op doek. 'Een herfstlandschap met uitzicht op het Steen' is nooit verkocht voor zijn dood. Het had vermoedelijk een bevoorrechte plek tegen de muren van Het Steen. Het geraakte in het bezit van een Engelse edelman, Sir George Beaumont (1753-1827), die de schilder John Constable in dienst had. Volgens kunstcritici hadden de landschappen van Rubens invloed op de stijl van de Engelse kunstschilder.
Kasteel en omgeving miniatuur|Het Steen in 2021 Na bijna vierhonderd jaar kan men topografisch nog veel herkennen in dit herfstlandschap. Onder meer het houten bruggetje over de plaatselijke Barebeek in Elewijt en de fel meanderende Zenne tussen Eppegem en Weerde. De geometrie van dit alles is niet correct maar aan de horizon zouden de contouren van Mechelen moeten te zien zijn. Anderen denken dat hij in zijn kasteel alleen maar aan zijn stad Antwerpen kan hebben gedacht.
Het Steen op het doek heeft veel gelijkenissen met het huidige kasteel. De getrapte zijgevels, het zadeldak met de dakkapellen, de ingangspoort, de brug en de kasteelgracht zijn zowel op het schilderij als in werkelijkheid te zien. Het is opmerkelijk dat dit zo is, ondanks de vele restauraties. Mogelijk schilderde Rubens vanaf het verdwenen donjon bij het kasteel. Het Steen heeft zijn naam van de vierkante stenen toren die naast het kasteel stond. De toren was voor een deel woonruimte en had uitzicht op de Zennevallei. Waarschijnlijk werd hij afgebroken bij de restauratiewerken in de achttiende eeuw.
In 1754 werd het aanpalend neerhof in U-vorm opgetrokken. De achterzijde werd vernieuwd in Vlaamse neorenaissancestijl. Franse revolutionairen plunderden het kasteel en het werd een tijd als staatsgevangenis gebruikt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het koetshuis een voltreffer te verduren en bezette het Duitse leger het kasteelgebouw.
In 2026 werden restanten ontdekt die aantonen dat er in Rubens tijd een donjon was. Tot dan toe werd aangenomen dat de donjon, die op enkele schilderijen afgebeeld is, verzonnen was.Vrt.nl, Rubenskasteel in Elewijt krijgt tweede leven, 12 februari 2026.
Huis van plaisantie Peter Paul Rubens was achtenvijftig jaar oud toen hij het Hof ten Steene in Elewijt voor 93.000 gulden kocht. Het was zijn buitenverblijf, zijn huis van plaisantie. Zijn eenentwintig jarige tweede vrouw Hélène Fourment, voor wie het toen waarschijnlijk kocht, zou hem nog vijf kinderen schenken. Rubens stopte zijn carrière als diplomaat maar zijn schilderactiviteiten gingen verder in Antwerpen. Het Rubenskasteel, zoals het nu plaatselijk wordt genoemd, liet hij in renaissancestijl restaureren.
Het enige in Het Steen nog aan Rubens herinnert, is een gedenkplaat in de torenhal. Het kasteel kwam in 2019 in het bezit van Toerisme Vlaanderen. Het wordt vanaf 2026 in opdracht van de Vlaamse regering door erfgoedbeheerder Herita met aandacht voor de Rubens achtergrond gerestaureerd.
Categorie:Schilderij in de National Gallery (Londen) Categorie:Zemst Categorie:Werk van Rubens Categorie:1630-1639