De Maasboulevard is een ruim vijf kilometer lange boulevard langs de rivier de Maas in de Nederlandse stad Maastricht. De boulevard en de daaraan parallel lopende Maaspromenade kwamen in de jaren 1960 en '70 gefaseerd tot stand op het tracé van het gedempte Kanaal Luik-Maastricht.
Sinds 2003 wordt de weg in een deel van het centrum door een tunnel geleid. Op het dak van de tunnel is een uitbreiding van de promenade aangelegd, die de barrièrewerking van de boulevard in dit gedeelte opheft. De Maaspromenade is uitsluitend bedoeld voor voetgangers en heeft door de aanwezigheid van voorzieningen voor rondvaartboten tevens een toeristische functie.
De Maasboulevard heeft een divers karakter, variërend van drukke stadsstraat en wandelpromenade tot bijna landelijke weg. Het centrale deel vervult een belangrijke functie voor het gemotoriseerd verkeer in Maastricht, terwijl de verkeersintensiteit in het zuidelijk deel laag is. Langs de boulevard staan tientallen rijks- en gemeentelijke monumenten.
Ligging, inrichting en verkeer De Maasboulevard loopt grotendeels parallel aan de westelijke Maasoever, vanaf het Landbouwbelang in het noorden tot aan de Nederlands-Belgische grens bij Klein-Ternaaien (Frans: Petit-Lanaye) in het zuiden. Bij het Landbouwbelang buigt de weg naar het westen en sluit via de Bassinbrug aan op de Boschstraat. Ongeveer een derde van de weg ligt in het Maastrichtse stadscentrum, in de buurten Boschstraatkwartier, Binnenstad en Jekerkwartier. Het andere en grootste deel ligt in Maastricht-Zuidwest, in de buurten Villapark en Sint Pieter.Buurtindeling Maastricht op kaart.mestreechonline.nl. In België zet de weg zich als rue Collinet voort op het grondgebied van de gemeente Wezet tot aan de Sluis van Ternaaien. Doordat de rue Collinet aan deze zijde geen aansluiting heeft op doorgaande routes, is er op het zuidelijk deel van de boulevard relatief weinig verkeer.
In het centrum van de stad is de Maasboulevard een straat voor doorgaand verkeer, die deels ondergronds loopt en mede daardoor weinig zijstraten heeft. De meeste kruisingen zijn gelijkvloers, op die met de John F. Kennedybrug na. In het noordelijk deel zijn de Boschstraat, de Bassinkade, de Sint Teunisstraat, de Maastrichter Grachtstraat, de Kleine Gracht en de Gubbelstraat zijstraten die vanaf de Maasboulevard zijn te bereiken (voor zover geen eenrichtingsverkeer geldt); in het zuidelijk deel van het centrum zijn dat alleen de Eksterstraat (indirect via Het Bat), de Graanmarkt en de Prins Bisschopsingel. De overige zijstraten, inclusief de Wilhelminabrug en de Sint Servaasbrug, zijn alleen te bereiken vanaf de parallelle ventwegen: de Van Hasseltkade, de Kesselskade en Het Bat. In de ruim 400 m lange tunnel bevinden zich twee afritten, waarvan er een naar de parkeergarage van Mosae Forum leidt en de andere naar een bevoorradingsplein van het winkelcentrum. Het verkeer vanuit de parkeergarage beschikt in zuidelijke richting over een invoegstrook. Aan de kant van de Kesselskade ligt een hellingbaan die naar een fietsparkeerkelder leidt. Langs de Maas en gedeeltelijk op het tunneldak van het ondergrondse deel ligt de Maaspromenade, die als wandelboulevard voor voetgangers is ingericht. De niveauverschillen tussen de diverse delen zijn geaccentueerd door trappartijen.
De breedte van de boulevard varieert plaatselijk sterk, wat deels toe te schrijven is aan de aan- of afwezigheid van fietspaden en groenstroken, en het wel of niet meerekenen van ventwegen en Maaskades. De Bassinbrug in het noordelijk deel is circa 30 m breed, inclusief drie rijstroken, twee vrijliggende fietspaden en – slechts aan één kant – een smal voetpad. In de binnenstad heeft het bovengrondse deel van de boulevard ongeveer dezelfde breedte. Rekent men de ventwegen mee, dan is de breedte hier 40-50 m. Het tunnelgedeelte is slechts 12-15 m breed, met dien verstande dat fiets- en voetpaden hier ontbreken. De Maaspromenade varieert in breedte van 30 tot 50 m. Ten zuiden van de tunnel loopt de boulevard door het Stadspark. Hier bedraagt de breedte ruim 35 m, terwijl ventwegen ontbreken. Ter hoogte van het verkeersknooppunt met de N278 (Prins Bisschopsingel en Kennedybrug) is de boulevard op zijn breedst. Vanwege de aansluiting op de Randweg-Zuid is dit tevens het drukste deel. Verder naar het zuiden draagt de weg het karakter van een brede stadsstraat met twee rijstroken, deels gescheiden door een middenberm, en aan weerszijden ventwegen. Indien de ventwegen worden meegerekend, bedraagt de breedte van gevel tot gevel hier 50-60 m. De weg verliest daarna snel aan breedte en de ventwegen Hoge en Lage Kanaaldijk gaan geleidelijk over in wandel- en fietspaden; de eerstgenoemde eerder dan de laatstgenoemde. Zijstraten in dit deel zijn van noord naar zuid: Parkweg, Sint Lambertuslaan, Kapelweg, Bergweg, Sint Pietersluisweg, Burgemeester Ceulenstraat, Ursulinenweg en Slavante. Hoe meer naar het zuiden, hoe verder uit de bebouwde kom en hoe rustiger de weg wordt. Voorbij het dorp Sint Pieter is de 'boulevard' nog slechts vijf meter breed.
Een deel van de Maasboulevard wordt intensief gebruikt door het openbaar vervoer. Elf stads- en streekbuslijnen van Arriva maken in oost-westelijke richting gebruik van de aanlanding van de Wilhelminabrug en vervolgen hun weg over het noordelijk deel van de Maasboulevard in de richting van de Boschstraat. Aan de Maasboulevard bevindt zich een bushalte tegenover Mosae Forum.'Dienstregeling Regio Maastricht/Heuvelland 2019', pp. 16-23 en 34-37 op arrivapdf.nl. Enkele regionale bussen van De Lijn naar Belgisch-Limburg rijden dezelfde route en halteren eveneens bij Mosae Forum.'Halte Maastricht Mosae Forum/Centrum' op delijn.be. Gearchiveerd op 20 juli 2019. Op het zuidelijk deel van de boulevard rijdt OTW-bus 78 van Maastricht naar Luik, die echter een lage frequentie heeft.78 Luik – Maastricht op grenstreinbus.be. Gearchiveerd op 7 september 2023. De plannen voor de Sneltram Hasselt - Maastricht, die volgens een aangepaste versie uit 2015 zijn eindhalte zou krijgen op de Maaspromenade bij Mosae Forum, zijn in 2022 definitief opgegeven.'Plan tramlijn Maastricht-Hasselt na 18 jaar in prullenbak', bericht op website NOS Nieuws, 23 mei 2022, geraadpleegd op 17 juli 2023. Gearchiveerd op 26 februari 2023.
Geschiedenis Het gebied waarin de Maasboulevard ligt heeft een rijke historie. Aan de totstandkoming van de verkeersweg in de jaren 1960 en 70 ging een periode vooraf waarin het gebied uiteenlopende functies had voor de nederzetting en latere stad Maastricht, variërend van havenwijk tot kanaalzone. De aanleg van het kanaal naar Luik in de negentiende eeuw en de Maasboulevard in de twintigste eeuw vaagde de oudere structuren slechts ten dele weg.
Tot 1850: rivieroever en havenwijk thumb|270px|Globale ligging van castellum en Romeinse brug ten opzichte van de huidige Maasoevers (licht gemarkeerd) en de Maasboulevard (donker). Maquette F. Schiffeleers, 1992 Het tracé van de hedendaagse Maasboulevard viel in de Romeinse tijd gedeeltelijk samen met het stroomgebied van de Maas. De rivieroever ter hoogte van het Stokstraatkwartier, waar de kern lag van de Romeinse nederzetting Mosa Trajectum,De naam 'Mosa Trajectum' wordt pas vanaf de middeleeuwen in de bronnen genoemd. Of dat ook werkelijk de naam van de Romeinse nederzetting was, is niet bekend. lag omstreeks het begin van de christelijke jaartelling circa 80 m westelijker dan de huidige oever. Op dit punt stak de Romeinse hoofdweg van Keulen naar Tongeren de Maas over. De naam Via Belgica voor deze weg is in de twintigste eeuw door archeologen bedacht. De locatie van de Romeinse brug van Maastricht is aan de oostzijde van de Maasboulevard aangegeven door middel van een uitkijkplatform. Mogelijk bevinden zich onder het wegdek restanten van de westelijke brugpijlers.Door de geringe diepte van het in de negentiende eeuw gegraven Kanaal Luik-Maastricht is het denkbaar dat de Romeinse bodemlaag ter plekke nog intact is. Ter weerszijden van het voormalige kanaal kunnen eveneens brugrestanten bewaard zijn gebleven. In 1982 werd oostelijk van de Eikelstraat aan de Houtmaas een kadeconstructie opgegraven. Op de maquette hiernaast is te zien dat het tracé van de Maasboulevard rakelings langs het laat-Romeinse castellum van Maastricht loopt. Bij hoog water liep dit gebied onder water en daardoor was het lange tijd ongeschikt voor bewoning.Panhuysen (1996), pp. 19-20 (met name noot 9), 22-25, 31 (afb. 5), 34, 51-63.
De vicus Maastricht kwam in de Merovingische tijd als handelsstad tot bloei. Aangezien de Maas in deze tijd een belangrijke handelsroute was, zullen de handelsactiviteiten grotendeels langs de Maasoevers hebben plaatsgevonden. Door natuurlijke aanslibbing en menselijk ingrijpen schoof de westelijke rivieroever op naar het oosten en gaandeweg werd ter plekke van de Maasboulevard bewoning mogelijk. Eind dertiende eeuw kwam de nog bestaande Sint Servaasbrug tot stand. Door de vele restauraties zijn maar weinig onderdelen van deze brug origineel. In 1850 werd bij het graven van het Kanaal Luik-Maastricht de vrijwel ongeschonden 'tiende boog' van de brug teruggevonden. Bij de reconstructie van de Maasboulevard in 2006 bleken de stenen van deze boog dermate aangetast, dat herbouw met merendeels nieuwe materialen onvermijdelijk was. Onder de boog loopt sedertdien het Maasoeverpad, dat in verbinding staat met de Maaspromenade.'De tiende boog van de St. Servaasbrug' op website groenlinks.nl, 4 oktober 2006. Gearchiveerd op 18 augustus 2022.
In een stadspanorama uit circa 1570 is te zien dat de Maasoever dicht bebouwd was. Waar tegenwoordig de Maaspromenade een buffer tussen de stad en de rivier vormt, reikte in deze periode de bebouwing tot aan de rivier. Vooral bij de brug puilden de huizen soms letterlijk over de kademuur heen. Van de middeleeuwse kademuur, die onderdeel was van de stadsmuur van Maastricht, is op de linkeroever niets bewaard gebleven. In deze muur bevonden zich diverse stadspoorten, waterpoorten en poternes, waarvan in sommige gevallen restanten bewaard bleven onder het asfalt van de Maasboulevard.
Aan de zuidzijde van de stad dijde de gordel van buitenwerken in de zeventiende en achttiende eeuw enorm uit. Waar nu de Maasboulevard loopt, lag het inundatiegebied De Kommen met onder andere de lunet Sint-Pieter, het bastion Nassau-Weilberg en het kroonwerk Hessen. Van eerstgenoemde lunet is ter hoogte van het Maaspaviljoen een deel van de linkerflank behouden.Morreau (1979), p. 320. Het dorp Sint Pieter, dat een stuk noordelijker lag dan tegenwoordig, werd tijdens belegeringen meermaals verwoest.Morreau (1979), pp. 182, 187-189. Voorafgaand aan de Slag bij Lafelt en het beleg door Maurits van Saksen werd de middeleeuwse dorpskerk (nabij de huidige Sint-Lambertuskapel) in 1747 uit voorzorg afgebroken omdat deze in het schootsveld lag.Ubachs/Evers (2005), pp. 300-301: 'Lambertuskapel, Sint-'.