Het VN-Migratiepact (Global Compact for Safe, Orderly and Regular Migration, GCM), of de Internationale Overeenkomst voor Veilige, Ordelijke en Reguliere Migratie, ook wel het "Pact van Marrakesh" genoemd, is een intentieverklaring, onderhandeld onder auspiciën van de Verenigde Naties, dat alle aspecten van internationale migratie beoogt te omvatten op een holistische en alomvattende manier. Het pact is op 19 december 2018 formeel bekrachtigd door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Aangezien het pact geen internationaal verdrag is, zal het niet-bindend zijn in het kader van het internationaal recht.
Achtergrond In september 2016 gaf de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties met de Verklaring van New York (New York Declaration for Refugees and Migrants) de aanzet tot de onderhandelingen, die in april 2017 werden aangevat, en op 13 juli 2018 resulteerden in een finaal ontwerp, dat op 10-11 december 2018 ter ondertekening wordt voorgelegd op een intergouvernementele conferentie in Marrakesh (vandaar de benaming “Marrakesh-akkoord”).
Het VN-Migratiepact is de allereerste mondiale VN-overeenkomst voor een gemeenschappelijke aanpak van internationale migratie in al zijn dimensies. Het is niet juridisch bindend (en daarom ook in het Engels een “compact” genoemd). De basisprincipes zijn staatssoevereiniteit, internationaal gedeelde verantwoordelijkheid, non-discriminatie en mensenrechten. Het stelt dat internationale samenwerking nodig is om de "intrinsieke voordelen van migratie" te optimaliseren, met oog voor de risico's en uitdagingen voor individuen en gemeenschappen in landen van oorsprong, doorvoer en bestemming van deze migratie.
Er is kritiek vanuit de westerse wereld op dit pact. Meer en meer landen, de zogenaamde 'ontvangende landen' − landen die vooral immigratie kennen - stonden er steeds kritischer tegenover naarmate de bijeenkomst in Marrakesh naderde. Zo werd bij het tekenen beloofd dat de richtlijnen van het pact zouden worden toegepast.
In België begon de oppositiepartij Vlaams Belang een petitie tegen het pact. Er werden meer dan 150.000 handtekeningen binnengehaald. Het feit dat men alsnog besloot het pact te ondertekenen, leidde op 8 en 9 december 2018 tot de val van de regering-Michel I toen de N-VA uit de coalitie stapte. Hierna werd een doorstart gemaakt zonder de N-VA.
Het pact wordt vaak in één adem genoemd met het VN-Vluchtelingenpact: beide zijn niet-bindend, en een gevolg van de Verklaring van New York uit 2016. Alleen het toepassingsgebied verschilt: vluchtelingen versus migranten.
Onderhandelingen Het verdrag werd in 2017-2018 voorbereid door de Zwitserse VN-ambassadeur Jürg Lauber, de Mexicaanse ambassadeur Juan José Gómez Camacho en de speciale vertegenwoordiger voor internationale migratie Louise Arbour.
Zij is van oordeel “dat sommige landen gastvrijer moeten zijn, onder andere om hun arbeidstekort op te vangen, terwijl andere landen voor hun eigen ontwikkeling behoefte zullen hebben om een deel van hun arbeidskrachten te exporteren.”
Het verdrag wordt een “evenwichtig akkoord” genoemd, mede omdat de finale tekst afgezwakt werd ten opzichte van eerdere ontwerpen. Zo werd een principe als non-refoulement, het recht om niet teruggestuurd te worden naar gevaarlijke landen, in de tekst geschrapt.
De ontwerptekst van het pact werd uiteindelijk op 10 december 2018 aangenomen tijdens een conferentie in Marrakech waarop 165 VN-leden waren vertegenwoordigd. De officiële bekrachtiging volgde op 19 december 2018 in New York, tijdens een zitting van de Algemene Vergadering van de VN. 152 landen stemden voor, vijf landen stemden tegen: de Verenigde Staten, Hongarije, Tsjechië, Polen en Israël. Twaalf landen onthielden zich, waaronder de EU-lidstaten Oostenrijk, Bulgarije, Italië, Letland en Roemenië. Slowakije nam niet deel aan de stemming. Meer dan 50 delegaties, waaronder België, Nederland en Denemarken, verduidelijkten hun standpunt met een “interpretatieve nota”. Uiteindelijk werd het pact door negen EU-lidstaten niet onderschreven. Ondanks de val van de regering stemde België voor, omdat dit beschouwd werd als “beslist beleid”.
Inhoud Het ontwerpverdrag opent met een verwijzing naar de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en een hele reeks andere toepasselijke of verwante verdragen en afspraken, veelal binnen het kader van de Verenigde Naties.
De afspraken binnen dit pact steunen op de Verklaring van New York uit 2016. Concreet worden dan 23 doelstellingen geformuleerd, gaande van het verzamelen en uitwisselen van objectieve gegevens als steun voor een evidence-based beleid, over een humanitaire aanpak en bescherming van rechten, het bestrijden van mensensmokkel, een veilig en gecoördineerd grenzenbeleid tot een menselijk terugkeerbeleid.
Voorts wordt een kennis- en ervaringsplatform opgericht, meer bepaald binnen de Internationale Organisatie voor Migratie, en wordt de secretaris-generaal verzocht tweejaarlijks verslag uit te brengen aan de Algemene Vergadering van de VN.
De 23 doelstellingen luiden samengevat als volgt:
1. Verbeterde verzameling van gegevens over migratie, onder leiding van de Commissie voor de Statistiek van de Verenigde Naties. Uitbreiden van regionale centra voor onderzoek en opleiding over waarnemingscentra voor migratie, zoals het Afrikaanse observatorium voor migratie en ontwikkeling.
2. Bestrijding van de structurele factoren die mensen dwingen hun land van herkomst te verlaten: Bevordering van de uitvoering van de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling en investering in programma's die de realisatie van de Duurzameontwikkelingsdoelstellingen versnellen, onder meer door: armoedebestrijding, voedselzekerheid, gezondheid en hygiëne, onderwijs, inclusieve economische groei, infrastructuur, stedelijke en plattelandsontwikkeling, werkgelegenheidscreatie, waardig werk, gendergelijkheid en empowerment van vrouwen en meisjes, vermindering van risico’s op rampen, aanpak van klimaatverandering, aanpak van de sociaal-economische gevolgen van alle vormen van geweld, non-discriminatie, de rechtsstaat en goed bestuur, toegang tot de rechter en bescherming van de mensenrechten, het creëren en handhaven van vreedzame en inclusieve samenlevingen met effectieve, verantwoordelijke en transparante instellingen.
Mechanismen opzetten om de ontwikkeling van risico's die migratiebewegingen kunnen veroorzaken te beïnvloeden, zoals natuurrampen. Het opzetten van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, noodprocedures en toolkits. Investeren in duurzame ontwikkeling op lokaal en nationaal niveau in alle regio's. Bevordering van ondernemerschap, onderwijs, beroepsopleiding, met het oog op het verminderen van de jeugdwerkloosheid, het vermijden van braindrain en het optimaliseren van kennisontwikkeling in de landen van herkomst.
3. Openbare informatie over wetgeving en procedures voor migranten: Elk land moet een openbare website hebben met informatie over migratieopties: immigratiewetgeving en -beleid, visumvereisten, vereisten voor arbeidsvergunningen, beroepskwalificatieeisen, opleidingsmogelijkheden, kosten en voorwaarden voor levensonderhoud.
Er moeten informatiepunten komen op de belangrijkste migratieroutes die migranten kunnen informeren over kindgevoelige en gendergevoelige ondersteuning en counseling, mogelijkheden bieden om te communiceren met consulaire vertegenwoordigers van het land van herkomst en informatie beschikbaar stellen, waaronder over mensenrechten en fundamentele vrijheden, passende bescherming en bijstand, opties en trajecten voor reguliere migratie, en mogelijkheden voor terugkeer, in een taal die de betrokken persoon begrijpt. Geef nieuw aangekomen migranten gerichte, gendergevoelige, kindgevoelige, uitgebreide informatie en juridische richtlijnen over hun rechten en plichten, inclusief: informatie over de naleving van nationale en lokale wetgeving, het verkrijgen van werk- en verblijfsvergunningen, statusaanpassingen, registratie bij autoriteiten, toegang tot de rechter om klachten in te dienen over schendingen van rechten, toegang tot basisvoorzieningen.
4. Alle migranten moeten kunnen beschikken over een legitimatiebewijs en voldoende documentatie, zodat de autoriteiten bij binnenkomst, verblijf en terugkeer de identiteit van een migrant kunnen vaststellen om te zorgen voor effectieve migratieprocedures en efficiënte dienstverlening.
5. Vergemakkelijken van reguliere migratie en arbeidsmobiliteit: Standaardiseren van arbeidsmobiliteitsovereenkomsten. Bevorderen van visumvrij verkeer, standaardisering van visumaanvragen e.d. Vergemakkelijking van visumaanvragen bij humanitaire rampen, o.a. door particuliere sponsoring, toegang tot onderwijs voor kinderen en tijdelijke werkvergunningen. Samenwerken om oplossingen te vinden voor migranten die gedwongen zijn hun land van herkomst te verlaten als gevolg van klimaatverandering en aantasting van het milieu, zoals woestijnvorming, erosie, droogte en zeespiegelstijging, onder andere door geplande herplaatsing en visumopties, in gevallen waarin terugkeer naar hun land van herkomst daardoor niet mogelijk is.
6. Bestrijding van uitbuiting van werkende migranten, waaronder: een verbod op het in rekening brengen van wervingskosten, schriftelijke contracten in een taal die de migrant begrijpt, strafbaarstelling van kinderarbeid en dwangarbeid, migranten moeten dezelfde werknemersbescherming hebben als andere werknemers, zorgen dat zwart werkende migranten veilige toegang hebben tot effectieve meldings- en klachtenprocedures in gevallen van uitbuiting, speciale bescherming voor vrouwen die huishoudelijk werk doen, gericht op bestrijding van uitbuiting en (seksueel) misbruik.
7. Speciale aandacht voor de kwetsbaarheid van migranten, waaronder: vrouwen en (alleenreizende) kinderen, leden van etnische of religieuze minderheden, slachtoffers van geweld, ouderen, gehandicapten, huispersoneel, inheemse volkeren, slachtoffers van mensenhandel en -smokkel, waaronder hulp, gezondheidszorg, psychologische zorg, advies, en rechtshulp.
Garanderen dat migranten toegang hebben tot openbare of betaalbare onafhankelijke juridische bijstand, ook tijdens elke gerelateerde gerechtelijke of administratieve hoorzitting, om te waarborgen dat alle migranten, overal, als personen worden erkend voor de wet en dat zij onpartijdig en niet-discriminerend worden behandeld. Goede informatie aan migranten over hun rechten en plichten, goede procedures die overgangen van de ene status naar de andere vergemakkelijken, om onzekerheden over de status te verminderen en om individuele statusbeoordelingen voor migranten mogelijk te maken, ook voor degenen die uit de reguliere status zijn gevallen, zonder angst voor willekeurige uitzetting. Voortbouwen op bestaande praktijken om migranten met een onregelmatige status gemakkelijker toegang te bieden tot een individuele beoordeling die kan leiden tot een regelmatige status, van geval tot geval en met duidelijke en transparante criteria, met name in gevallen waarin kinderen, jongeren en gezinnen zijn betrokken. Specifieke steunmaatregelen om ervoor te zorgen dat migranten in crisissituaties in doorreislanden en bestemmingslanden toegang hebben tot consulaire bescherming en humanitaire hulp.
8. Levens redden: Opsporings- en reddingsoperaties. Verbod op collectieve uitzetting. Eerlijke afhandeling en individuele beoordelingen. Verbetering opvangcapaciteit. Ervoor zorgen dat de verstrekking van humanitaire hulp aan migranten niet als onwettig wordt beschouwd. Identificatie van gevaarlijke doorvoerroutes. Evaluatie van beleid dat ertoe leidt dat migranten op gevaarlijke doorvoerroutes vermist raken. Migranten in staat stellen om onverwijld met hun families te communiceren om hun te laten weten dat ze in leven zijn door de toegang tot communicatiemiddelen langs routes en op hun bestemming te vergemakkelijken, ook in detentiecentra.