thumb|Canon van Zeeland, venster 34 Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, 1769 Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (KZGW) kortweg het "Zeeuws Genootschap", is een in 1769 opgericht wetenschappelijk genootschap. Het heeft als doel de beoefening van kunst en wetenschap in Zeeland te stimuleren. Het genootschap doet dit onder meer door het beheren en uitbreiden van zijn collecties, het organiseren van wetenschappelijke bijeenkomsten, lezingen en excursies en het uitgeven van publicaties.
Het KZGW heeft in de loop van zijn bestaan omvangrijke museale en bibliothecaire collecties opgebouwd. Deze zijn grotendeels in bruikleen gegeven aan gespecialiseerde instellingen. Schilderijen en historische voorwerpen worden onder meer beheerd door het Zeeuws Museum en het Zeeuws maritiem muZEEum. Kaarten, tekeningen en prenten zijn ondergebracht bij het Zeeuws Archief, terwijl boeken en handschriften worden beheerd door de ZB Bibliotheek van Zeeland. Natuurhistorische objecten, waaronder fossielen, schelpen en mineralen, bevinden zich deels bij Naturalis.
De volkenkundige collectie was lange tijd in bruikleen bij het Rijksmuseum Volkenkunde, maar kwam in 2007 in beheer bij het Zeeuws Museum. Archeologische voorwerpen zijn grotendeels ondergebracht bij de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland. Conservatoren die door het genootschap worden benoemd, houden toezicht op het beheer van de verschillende collecties en dragen bij aan de wetenschappelijke ontsluiting ervan.
Het genootschap geeft verschillende publicaties uit, waaronder het kwartaalblad Zeeland en het jaarboek Archief. Daarnaast verschijnen incidenteel wetenschappelijke publicaties in de reeks Werken.
Werkgroepen thumb|left|250px|Gravure zoals gebruikt in de reeks ‘Verhandelingen van het Zeeuwsch Genootschap’ die vanaf 1769 werden uitgegeven. Het KZGW kent diverse werkgroepen, waarvan er thans nog drie bestaan: CultuurHistorie, Geologie en Muziek.
De Werkgroep Historie en Archeologie is opgericht in 1964. Het bulletin van deze werkgroep heet Nehalennia. De Werkgroep heeft daarnaast een aantal projecten, onder meer het indiceren van het oud-archief van het Genootschap en het samenstellen van documentatie betreffende oude huizen te Middelburg. In 2008 fuseerden de werkgroepen Historie en Archeologie en Kunstgeschiedenis tot de Werkgroep CultuurHistorie.
De Werkgroep Geologie is opgericht in 1965 en houdt zich met name bezig met lezingen en excursies op dit terrein en dat van de paleontologie. Zij verzorgt sinds enige jaren in overleg met het Zeeuws Museum de natuurhistorische verzamelingen van het Genootschap. In het kader daarvan werden de fossiele botten gerestaureerd en geprepareerd. Om de collectie aan te vullen wordt daartoe jaarlijks 'Kor en bot' ondernomen, waarbij met een viskotter op de Schelde wordt gevist naar fossiele resten. Andere activiteiten zijn het verzorgen van een lezingenprogramma, het houden van determinatiedagen en het organiseren van excursies naar geologische locaties en musea in de regio of daarbuiten. De bibliotheek van de werkgroep bevat een groot aantal standaardwerken, jaargangen van tijdschriften en losse publicaties op het terrein van de geologie. Verder wordt het contact met/tussen de leden versterkt door tweemaal per jaar het verenigingsblad Voluta uit te geven, met daarin interessante bijdragen over diverse geologische onderwerpen.
In 1977 kwam een Werkgroep Muziek tot stand. Aanleiding daartoe was de restauratie van het Van der Weele-orgel in de verzamelingen. Deze Werkgroep streeft de authentieke muziekbeoefening na, het musiceren op historische muziekinstrumenten volgens oorspronkelijke uitvoeringspraktijken. Zij gaf twee grammofoonplaten 'Historische Orgels in Zeeland' uit en kocht in 1983 een Weense Hammerfltigel van omstreeks 1820 als eerste aanschaf van historische instrumenten. Zij heeft thans diverse muziekinstrumenten, waarvan meerdere van Zeeuwse makelij, in haar bezit. Voor de instrumenten wordt naar een zinvolle bestemming gezocht, enkele instrumenten hebben die reeds gekregen bij de Zeeuwse Muziekschool of University College Roosevelt.
De Juridische Werkgroep dateert uit 1968. Nagenoeg alle juristen in Zeeland maakten deel uit van deze Werkgroep. Zij organiseerde lezingen en studiegroepen onder meer op het gebied van het oud-vaderlands recht.
De Werkgroep Kunstgeschiedenis werd opgericht in 1992 met als belangrijkste doel het organiseren van lezingen over kunsthistorische onderwerpen in de breedste zin en ging in 2008 op in de werkgroep CultuurHistorie.
De Werkgroep Theologie, werd opgericht in 1982 als de jongste loot aan de oude stam, maar heeft ook het kortst bestaan.
Voor speciale projecten en activiteiten kent het Genootschap de commissie als organisatievorm. De commissie tot redactie van het tijdschrift Zeeland kwam tot stand in 1991 toen het gelijknamige tijdschrift voor het eerst werd uitgegeven. De redactie Archief en Werken verzorgt de uitgave van het jaarboek Archief en incidenteel wetenschappelijke studies die het KZGW uitgeeft, waarvan inmiddels ook enkele werken digitaal uitgegeven zijn. Andere commissies zijn de Activiteitencommissie en een commissie die vanuit alle werkgroepen de verbinding vormt met het bestuur: de Coördinatie Commissie Verzamelingen, intern CoCo genoemd.
Collecties thumb| De houten gevel van het KZGW Achter het Hofplein, foto: J. Francke, 1 juli 2017 De Coördinatiecommissie Verzamelingen coördineert de werkzaamheden met betrekking tot de verzamelingen van het Genootschap en adviseert het bestuur over alle zaken die de verzamelingen aangaan. Zij draagt conservatoren voor de verschillende afdelingen van de verzamelingen voor. De verzamelingen zijn ondergebracht bij diverse Zeeuwse en landelijke instellingen zoals Naturalis, het Zeeuws Museum, het Zeeuws Archief en ZB Planbureau en Bibliotheek van Zeeland. Voor het toezicht op het beheer van de verschillende afdelingen van de verzamelingen zijn conservatoren aangesteld. Tot de taken van een conservator behoren het registreren, het documenteren, het bevorderen en het verrichten van onderzoek en het verwerven van nieuwe aanwinsten. Tweemaal per jaar komen de conservatoren, bijeengeroepen door de Coördinatiecommissie, in een gezamenlijke vergadering bijeen. Enkele stukken vallen buiten de verantwoording van een conservator, zoals de omvangrijke laatst overgebleven middeleeuwse houten gevel van huis uit de Lange Delft in Middelburg. Deze werd 1888 door de eigenaar van het pand, mevrouw Van Benthem Jutting-van den Broecke, aan het Genootschap geschonken.
Zelandia Illustrata De meest bekende collectie is die van de Zelandia Illustrata: een verzameling kaarten en prenten met betrekking tot de provincie Zeeland. Deze is in vier onderdelen opgesplitst: kaarten en plattegronden; topografie; historie en leven; portretten en personalia. De verzameling van de zeventiende-eeuwse Amsterdamse rechtsgeleerde Matheüs Brouerius van Nideck staat aan de basis hiervan. Na Brouerius dood verwisselde de atlas verschillende keren van eigenaar. In 1782 kocht Jacob Verheije van Citters het Zeeuwse gedeelte van de atlas. Verheije liet de atlas, die hij aanzienlijk uitgebreid had en bewaarde op zijn kasteel Popkensburg, na aan zijn zoon Laurens de Witte van Citters. Bij testament bepaalde Laurens dat als zijn zoon geen belangstelling had voor de atlas, deze na taxatie aan het Zeeuws Genootschap te koop moest worden aangeboden. Zo werd in 1863 deze verzameling verworven die toen uit circa 3.000 afbeeldingen bestond. Door aankoop en schenkingen heeft de collectie thans een omvang van ruim 25.000 kaarten, prenten, tekeningen, foto’s, glasnegatieven, diapositieven en circa 11.000 prentbriefkaarten.
Boeken De boekenverzameling bevat vele oude drukken, waaronder incunabelen of wiegendrukken. De oudste incunabel van het genootschap is een wereldkroniek, gedateerd op 1480. De verzameling boeken werd in 1898 in bruikleen gegeven aan de Provinciale Bibliotheek van Zeeland. De bibliotheek werd in 1940 getroffen door oorlogsgeweld, waardoor bijna driekwart van de verzameling verloren ging en zogenoemde prachtbanden door het bluswater onherstelbaar beschadigd werden. Na de Tweede Wereldoorlog werd aan het genootschap de verzameling Van Eck gelegateerd, bestaande uit ongeveer 6.000 banden, waaronder vele prachtig geïllustreerde werken uit de 19de eeuw. In 2006 kreeg het genootschap uit de verzameling Landwehr-Vogels zo’n 800 kinderboeken en 500 kinderprenten. Thans wordt het fysieke beheer en de ontsluiting verzorgd door de ZB. De nadruk van het werk van de conservatoren ligt thans op het achterhalen van de herkomst.
Handschriften In 1904 werden de handschriften, wegens ruimtegebrek, in bruikleen gegeven aan de in 1859 opgerichte Provinciale Bibliotheek van Zeeland, thans ZB. In mei 1940 werd ook het handschriftenbezit van het Genootschap slachtoffer van de stadsbrand. De handschriftenverzameling beslaat circa 6.500 stuks die thans middels een Metamorfoze project worden gedigitaliseerd. Het grootste deel van de collectie omvat 18de en 19de-eeuwse brieven van personen zoals J. ab Utrecht Dresselhuis (1789-1861), J. Ermerins (1725-1795), D.H. Gallandat (1732-1782), N.C. Lambrechtsen (1752-1823), F. Nagtglas (1821-1902), Jona Willem te Water (1740-1822) en C.A. Rethaan Macaré (1792-1861), Samuel van de Putte (1690-1745), Jacobus Bellamy (1757-1786), C.J.M. Nagtglas (1814-1897) en Isaac Beekcman (1588-1637). Tot de curiosa behoort zeker een blad papier uit 1846 met daarop twee plukjes hoofdhaar van de gebroeders Johan en Cornelis Evertsen, luitenant-admiraals van Zeeland en een geïllustreerd Buginees handschrift uit het zuiden van Sulawesi, het huidige Celebes, alsmede Arabische handschriften.
Natuurhistorische voorwerpen De natuurhistorische verzameling van het KZGW omvat Mollusken (schelpen en schelpdieren), fossiele botten van zeezoogdieren en landzoogdieren, gesteenten en mineralen. De collectie Zeeuwse Mollusken is ontstaan door de schenking in 1945 van de Cornelis Brakman in 1945. Hij verzamelde vele jaren recente en fossiele schelpen met name op het Kalootstrand en de Plaat van de Vlei in het Sloegebied. De fossiele botten van zeeroofdieren, dolfijnen en walvissen in de collectie komen voornamelijk van vangsten in de Zeeuwse stromen. Ook vele op de Zeeuwse stranden verzamelde haaientanden en fossiele gehoorbeentjes, bulla’s en periotica, van dolfijnen en walvissen behoren tot de collectie. Jaarlijks en traditiegetrouw organiseert het KZGW de bottenvistocht op de Westerschelde in de Put van Terneuzen, nabij De Griete en Margaretapolder. Botten van landzoogdieren komen onder meer uit het vroeg pleistoceen, het tiglien en omvatten resten van een mastodont, de zuidelijke mammoet, en het grote, Tegelse hert. De verzameling mineralen en gesteenten berust uit enkele geschonken en aangeworven collecties van onder meer Fokker, Seelheim, Philip Cambridge en J. de Visser uit Oostkapelle. De verzameling is ondergebracht in het depot van het Zeeuws Museum.
Naturalia De collectie overige naturalia omvat opgezette en geconserveerde vogels, reptielen, amfibieën, vissen, en ongewervelde dieren, zoals kreeftachtigen, wormen, zeeanemonen, stekelhuidigen en andere diergroepen. Vrijwel al het materiaal is in de loop der eeuwen aan het Genootschap geschonken. Het Zeeuws Herbarium is opgenomen in de collectie van Naturalis.
Archeologische voorwerpen Tot de archeologische collectie behoren natuurstenen altaren gewijd aan de inheems-Romeinse godin Nehalennia. Zij was de beschermgodin van vissers en zeelui, die in de tweede en derde eeuw na Christus werd vereerd bij de monding van de Schelde. Ook bezit het KZGW Romeinse resten van Carthago en Pompeï en voorwerpen uit de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen, die op het strand van Domburg zijn aangetroffen.