Kasteel Batavia (ook Casteel van Batavia of Fort Batavia) was een fort van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) in Batavia. Het was een vesting gelegen aan de monding van de Ciliwung in Jakarta. Het was het bestuurlijk centrum van de VOC in Azië,Kasteel van Batavia, Ensiklopedi Jakarta (in Indonesisch). Jakarta: Dinas Komunikasi, Informatika dan Kehumasan Pemprov DKI Jakarta. 2010. - Kasteel van Batavia 2010. maar het was ook de residentie van de gouverneur-generaal, de hoogste VOC-functionaris in Oost-Indië, die de Raad van Indië voorzat, het uitvoerend comité dat de beslissingen nam in Oost-Indië.
Geschiedenis Met de bouw werd in 1619 of 1620 begonnen, na de inname door de VOC van de plaats Jacatra. Het grensde in de beginjaren ter westzijde aan Fort Jacatra en bij aanvang van de bouw in het noorden aan de Javazee. Het meest noordelijke gedeelte lag tijdens de bouw zelfs in zee. In totaal telde de vesting vier bastions, die de namen kregen van Diamant en Robijn in het zuiden en Parel en Saphier in het noorden. De toegangspoort in het noorden, aan de zeekant, heette Waterpoort, die in het zuiden Landpoort, die de hoofdingang vormde. De werkzaamheden vorderden erg langzaam. Acht jaar later was het fort nog niet klaar. De vestingmuren aan de landzijde waren eerder gereed dan die aan de zeezijde, wat de indruk geeft dat het fort in eerste instantie gebouwd was tegen aanvallen van overland.
Uit de dagboeken van gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen blijkt dat de vesting begin november 1627 drie aarden wallen had en aan de zeezijde een houten pallissade. De bedoeling was om aan de zeezijde, van bastion Parel naar Saphier, een stenen gebouw neer te zetten van twee verdiepingen en bedekt met een plat dak. Het plan ging niet door, aangezien het fort in augustus 1628 werd aangevallen en daaruit bleek dat de verdedigingsmogelijkheden drastisch verbeterd moesten worden.
De gebouwen binnen de vesting waren in het begin nog eenvoudig, maar werden allengs steeds imposanter. Dit ging ten koste van de weerbaarheid van het fort. Zo werden de platte daken, waarop de verdedigers zich tijdens een inval hadden kunnen terugtrekken, vervangen door hoge, puntige pannendaken.
Binnen de vestingmuren stond de residentie van de gouverneur-generaal met twee verdiepingen en uiteindelijk met een puntdak. Ertegenover stond de woning van de directeur-generaal, de op een na hoogste functie van de VOC buiten de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Verder was er onder meer een kapel, woningen voor de opperkooplui en een boekdrukkerij. De gewezen gouverneur-generaal Adriaan Valckenier verbleef tot aan zijn overlijden zo'n tien jaar in de kerker van het bastion Robijn. In het complex werden ook slaven gehouden.
Het fort werd afgebroken toen Herman Willem Daendels er namens Frankrijk gouverneur-generaal was. Met de afbraak werd in 1809 begonnen. Een deel van het VOC-archief, dat toen in het kasteel bewaard werd, ging daarbij verloren. In de jaren tachtig van de twintigste eeuw werd een deel van de plek waar de vesting gestaan heeft nog Kota Inten genoemd (Diamanten Vesting).
Fort Jacatra Pieter Both, de eerste gekozen Gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, benoemde kapitein Jacques l'Hermite om een 2500 vierkante vadem (10.000 vierkante meter)American Universities Field Staff (1966). Report Service: Southeast Asia series (Report). Indiana University., p. 237. grond in Jayakarta te verwerven om een VOC-loge (handelspost) te vestigen.Ito, E.S. (2007). Rahasia Meede: Misteri Harta Karun VOC [Secret of Meede: The Mystery of VOC Treasures] (in Indonesian). Jakarta: PT Mizan Publika. , pp. 196-8 Het verzoek werd ingewilligd door prins Jayawikarta, de heerser van Jayakarta (het tegenwoordige Sunda Kelapa), onder een grote som geld (1200 real). Deze grond ligt aan de oostelijke oever van Ciliwung, in de buurt van de Chinese wijk.Kratoska, Paul H., ed. (2001). South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800. Volume 1 of South East Asia, Colonial History (illustrated ed.). London & New York: Taylor & Francis. , p. 120. In 1612 bouwden de Nederlanders een loge, een huis en een factorij op dit land, dat als geheel bekend stond als het Nassau Huis. Deze overeenkomst werd gehandhaafd tijdens het bestuur van Gouverneur-generaal Gerard Reynst en later Laurens Reael.
Plan voor Kasteel Batavia thumb|Deze kaart toont Fort Jacatra (a) en het nieuwe plan voor Kasteel Batavia (b). Toen Jan Pieterszoon Coen de Gouverneur-generaal van Nederlands-Indië werd, bouwde hij in 1617 nog een loge aan het oosten van het Nassau Huis, Mauritius genaamd. In 1618 liet Coen een trailerhelling, een ziekenhuis en afzettingen van metselwerkkanonnen bouwen die de kanonnen aanvulden op deze helling op het eiland Onrust. Later liet Coen de twee huizen tot een vierkant fort versterken, omringd door een massieve stenen muur van 9 voet lang en 6 tot 7 voet dik, en het uitrusten met kanonnen. Dit nieuwe fortgebouw stond bekend als Fort Jacatra. Toen Coen naar Ambon voer, nam Pieter van den Broecke tijdelijk het bevel van Fort Jacatra over. Deze nieuwe situatie creëerde een spanning tussen de VOC en prins Jayawikarta. Het Sultanaat van Banten besloot om Jayawikarta uit zijn positie te verwijderen onder beschuldiging een vriendschapsovereenkomst te hebben gesloten met de Britten zonder voorafgaande toestemming. De VOC verwelkomde die beslissing en stichtte op 12 maart 1619 een nieuwe vesting genaamd Kasteel Batavia. Coen was ontstemd dat zijn verzoek om het kasteel en de stad Nieuw Hoorn te noemen (naar zijn geboorteplaats) niet werd ingewilligd.van Wamelen, Carla (2010). Familie leven onder de VOC: Een handelscompagnie in huwelijks- en gezinszaken. Hilversum: Verloren. , p. 65. Kasteel Batavia was negen keer groter dan Fort Jacatra en bevond zich ten oosten daarvan. Op 30 mei 1619 verwoestte Coen Jayakarta en verdreef de bevolking, waarbij het gebied een deel van Batavia werd.Restu Gunawan (2010). Gagalnya Sistem Kanal: Pengendalian Banjir Jakarta dari Masa ke Masa (De mislukking van het kanalensysteem: beheersing van de vloed van tijd tot tijd in Jakarta) (in Indonesisch). Jakarta: PT Kompas Media Nusantara. , p. 35. Op 4 maart 1621 was Batavia officieel de naam van de stad en ook het centrum van het VOC-handelsrijk dat zich uitstrekte van Kaap de Goede Hoop tot aan Japan.
Bouw van Kasteel Batavia De bouw van Kasteel Batavia begon in 1620; de plek lag net ten oosten van Fort Jacatra.Huystee, Marit van (1994). The Lost Gateway of Jakarta: on the Portico of the VOC Castle of Batavia in 17th century Dutch East India. Department of Maritime Archaeology Huystee 1994, p. 4 De bouw duurde meer dan acht jaar vanwege het ontbreken van de juiste bouwmaterialen. Materiaal werd door de Gouverneur-generaal en de Raad meerdere malen aangevraagd in de zogenaamde "lijsten van eisen" (de Eijs) die naar Nederland werden gestuurd. Fort Jacatra werd beetje bij beetje opgeslokt door Kasteel Batavia tot aan de volledige sloop tussen 1627 en 1632.
Aan het einde van de ambtstermijn van Antonio van Diemen had de vesting zijn vorm, organisatie en rechtspraak die het tot het einde bewaarde. De samenleving bleef echter veranderen.Huystee, Marit van (1994). The Lost Gateway of Jakarta: on the Portico of the VOC Castle of Batavia in 17th century Dutch East India (PDF)(Report). Department of Maritime Archaeology Huystee 1994, p. 7. Ook veranderde de kustlijn van Batavia. Omdat Kasteel Batavia op een laaggelegen kustvlakte lag met moerassen aan weerszijden, stroomden de kanalen nauwelijks en slibden na ontbossing en erosie in de ommelanden langzaam dicht met sedimenten uit de modderige rivier. Snelle verzanding deed zich ook voor aan de kust. Aan het einde van de 18e eeuw lag Kasteel Batavia, oorspronkelijk gebouwd aan de kust, meer dan twee kilometer landinwaarts. De aangeslibde kust speelde een belangrijke rol in de ongezondheid van Batavia: bij hoog water werd dit gebied overstroomd door de zee en bedekt met het afval van de stad en giftige kwallen. Bij eb bleef zeewater achter in veel plassen en stroomgebieden. In deze tijd dacht men nog dat ziekte werd verspreid door "slechte dampen" die uit de grond kwamen en miasmata bevatten - kleine deeltjes in de lucht die ziektes dragen. Andere kenmerken die bijdroegen tot de achteruitgang van Batavia in het algemeen waren de vervuilde grachten, de kerkhoven, de kwaliteit van het drinkwater en het graven van nog meer waterwegen die fungeerden als kweekvijvers voor malariamuggen.Grijns, Kees; Nas, Peter J.M., eds. (2000). Jakarta: socio-cultural essays (geïllustreerde ed.). Leiden: KITLV Press. .p. 47.
In 1751 werden de zuidelijke (landzijde) vliesgevel en de Landpoort gesloopt; het kasteel kreeg een opening naar het Kasteelplein. In 1756 werd de Waterpoort aan de zee herbouwd. Rond deze periode was men in Batavia zo ziek geworden dat men naar het schonere zuiden van de stad verhuisde. De volledige ontmanteling van het kasteel begon in 1809 toen Gouverneur Daendels besloot om het bestuurlijk centrum naar het zuidelijke gebied van Weltevreden te verplaatsen. Kasteel Batavia werd langzaam afgebroken en de stenen werden opnieuw gebruikt om het nieuwe Paleis van Daendels (nu het Indonesische Ministerie van Financiën) te bouwen. Fabrieken en pakhuizen werden gebouwd in het gebied waar het kasteel ooit heeft gestaan en dat is tot nu toe zo gebleven.
Structuur thumb|Kasteel Batavia in 1762 toen de landmuur was geopend naar het Kasteelplein. detail van een kaart van Batavia in 1762, waarop het Kasteel is te zien na de aanpassingen door Gouverneur-generaal Van Imhoff. De bovenkant van de afbeelding is het zuiden. In hoofdzaak was Kasteel Batavia een vierkantig gevormd gebouw, uitgerust met vier uitstekende bastions genoemd naar edelstenen: Parel in het noordwesten, tegenover de Kali Besar; Diamant in het zuidwesten; Saphier in het noordoosten, tegenover het Buffelveld; Robijn op het zuidoosten met uitzicht op de Tijgersgracht. De unieke namen van de bastions gaven de stad de Maleise naam Kota Intan, "diamanten stad".In de jaren tachtig van de twintigste eeuw werd een deel van de plek waar de vesting gestaan heeft nog Kota Inten genoemd (Diamanten Vesting) Deze bastions waren gemaakt van stevige aarden wallen en koraal, en met een sterke houten palissade. Twee hoofdportalen gaven toegang tot het binnenste van het kasteel: de Landpoort aan de zuidkant (landzijde) en de Waterpoort aan de noordzijde (zeezijde). De noord-zuidas was ongeveer 290 passen en die van oost-west was 274 passen. Bezoekers uit de late 17e eeuw beschreven het kasteel als groot en robuust.Lach, Donald F.; Kley, Edwin J. van (2000). Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 3: Southeast Asia. Chicago: University of Chicago Press. , p. 1314. In het einde van de 17e eeuw werd het kasteel bewapend met vijftien kanonnen en vijf tot zes compagnieën militairen.Lach, Donald F.; Kley, Edwin J. van (2000). Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 3: Southeast Asia. Chicago: University of Chicago Press. , p. 1315
De bestuursgebouwen thumb|Van rechts naar links: de residentie van de Gouverneur-generaal in het kasteel, de achthoekige kerk op de achtergrond en de residentie van de algemeen directeur / wethouder van de VOC.