Wereldwijd wordt in allerlei culturen een spirituele of religieuze betekenis toegekend aan specifieke bomen of bossen. Wanneer het om groepen van meerdere bomen of bossen gaat, spreken we van heilige bossen. Deze komen van oudsher in de hele wereld voor. De wetenschap heeft zich lang beziggehouden met de classificering van de rollen die heilige bomen en bossen spelen in religie en spiritualiteit.
Bos en bomen als concretisering van beeld of idee Bomen en bossen worden wereldwijd in verband gebracht met religieuze beelden en ideeën. Vaak dienen ze om deze ideeën een zichtbare en tastbare vorm te geven, zodat ze toegankelijk zijn en emoties oproepen.
Bos en bomen als (symbolische) focus van menselijk wereldbeeld thumb|Hemelse wensboom Kalpabriksha (Kalpataru) met heilige ganzen. Siva Tempel, Candi Prambanan tempelcomplex, Java, Indonesië Hoofdrol in scheppingsverhalen Bomen en bossen spelen vaak een belangrijke rol in scheppingsverhalen. Volgens het joodse en christelijke scheppingsverhaal is de geschiedenis van de mensheid begonnen bij een boom, doordat Eva en Adam van de ‘Boom der kennis van goed en kwaad’ in de hof van Eden aten. Genesis 3:1-7; Caspers (2012). Van heidense bomen naar heilige bomen. In: Prins, W. (red). De boom, in natuur, cultuur en religie. Uden: Museum voor religieuze kunst. Pag. 9. Ook volgens Afrikaanse volkeren in de Sahel heeft de boom een hoofdrol gespeeld in de schepping. De boom heeft het heelal voortgebracht en is het middelpunt van de wereld. Ze is de bron van het leven op aarde en moet met eerbied behandeld worden. Bomen bevatten de krachten van de eerste god, die zich via de bomen aan de mensen openbaart. Inglese, S. (2000). De wereldboom: de oorsprong van het leven. In R. de Boer (red). De bomen van Afrika, verhalen en legenden uit de Sahel. Amsterdam: Koninklijk Instituut van de Tropen. Pag. 20. De Hindoeïstische mythologie verbeeldt de Kalpavriksha als hemelse ‘wensboom’ die het grondplan van ons tijdperk (kalpa) omvat.Nugteren, A. (2005). Belief, Bounty and Beauty. Rituals around Sacred Trees in India. Leiden: Brill. Pag. 41, 43.
Middelpunt van de wereld In veel religieuze tradities staat de boom symbool voor het middelpunt van de wereld. Zo wordt in de Koran gesproken over een olijfboom die in het centrum van de wereld staat. Het licht van Allah wordt met deze gezegende boom in verband gebracht.Koran, Soera An-Nur vers 35 Bomen kunnen daarom volgens moslims niet vereerd worden, hoewel dat soms wel gebeurt. In Oezbekistan staat bijvoorbeeld een moerbeiboom die door soefi’s vereerd wordt en dagelijks door veel pelgrims wordt bezocht.Lukács-Graus, M. (2000). Bomen en religie. In F. Moens en R. de Weerd (reds). Bomen en mensen, een oeroude relatie. Amsterdam: Boom. Pag. 52
thumb|De Maha Bodhi in Bodh Gaya
Plaats van verlichting De Bo- of Bodhiboom (Ficus religiosa) staat aan de oorsprong van het Boeddhisme. De Noord-Indiase Prins Siddhartha Gautama (4e eeuw v. Chr.) mediteerde in Bodh Gaya onder deze boom en bereikte er verlichting. De boom die nu nog in Bodh Gaya staat en vereerd wordt als Boom der Wijsheid, is een afstammeling van deze Bodhi-boom.Schmithausen, L. (2005). Buddhism. In: Taylor, B. et al. (eds). Encyclopedia of Religion, Nature and Culture, 232; Lukács-Graus op. cit. p. 50.
Nakomelingen van ‘heilige’ bomen worden soms ook als heilig beschouwd. Zo is een tak van de Bodhi-boom uit Bodh Gaya overgebracht naar Anuradhapura in Sri Lanka en daar in 249 vC geplantvolgens de Mahavamsa (de Grote Kroniek van Sri Lanka), http://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/19-coming-bodhi-tree/ geraadpleegd op 6 dec 2016. . Deze Jaya Sri Maha Bodhi is nu de oudste geplante boom ter wereld en wordt nog steeds door miljoenen Boeddhisten vereerd. Het planten van de boom is symbolisch voor het stichten van het Boeddhisme en de Boeddhistische cultuur in Sri Lanka.In ‘the Journey of the holy tree, cultural interface between India and Sri Lanka’ op https://issuu.com/cpiccolombo/docs/the_journey_of_the_holy_tree-_cultural_interface_b geraadpleegd op 4 februari 2013. Gearchiveerd op 16 april 2017.
thumb|De levensboom Yggdrasil Verbeelding van de wereldstructuur, verbinding hemel-aarde Veel religies en culturen kennen een kosmische boom of levensboom, soms gecombineerd.Cook, R. (1974). The tree of life; Image for the cosmos. New York: Avon. De kosmische boom symboliseert de band tussen hemel en aarde, en kan daardoor bemiddelen tussen de goden en de mensen. Met zijn wortels heeft hij contact met de onderwereld en met zijn stam en opgaande takken staat hij in verbinding met de goden.Lukács-Graus op.cit. p. 44; Inglese op.cit. Onder andere in de Mayamythologie staat hij daarmee gelijk aan de figuur van de koning, die ook als wereldboom wordt afgebeeld.Freidel, D., L. Schele & J. Parker (2001). Maya Cosmos. Three thousand years of the shaman's path. New York: Harper. Uit de Noord-Germaanse mythologie (o.a. de Edda) kennen we Yggdrasil, een es (Fraxinus excelsior) of venijnboom (Taxus baccata), als kosmische of levensboom. Hij verbeeldt het 3-lagig wereldbeeld van de Noord- Germanen: hemel, aarde en onderwereld. Lukács-Graus op.cit., p. 44. Een dergelijk 3-lagig wereldbeeld vinden we ook terug in de vroegere etagelinden in DuitslandMaes, B. (2000). Bomen en geschiedenis. In: Moens & De Weerd, op.cit. p. 39 en Brabant.Maes, B. (2012). De linde en het eeuwige leven. In: Prins, op.cit. p. 21-22. Uit de Joodse mystiek kennen we de kabbalistische levensboom met de 10 manifestaties van God (sefirot), die het universum en de weg naar wijsheid symboliseren. De ‘omgekeerde boom’ (met de wortels in de lucht) is bekend van de Indiase Rig-Veda en de Bhagavad Gita. Dit wordt wel uitgelegd als een aanmoediging aan mystici om de wereld vanuit een ander perspectief te bekijken.Nugteren, op. cit. p. 38-39. Ook in de Afrikaanse mythologie komt de baobab (Adansonia spp.) als omgekeerde boom voor. Vooral in traditionele Afrikaanse religies verbindt de boom de mens niet alleen met het bovenwereldse, maar ook met de grond van zijn voorouders. De mens kan overleven doordat de boom hem de dingen toont die verborgen liggen achter wat zichtbaar is. Inglese, op.cit. Eenzelfde principe huist in de ‘songlines’ van Inheemse Australiërs: overgeleverde liederen over de routes van mythische wezens die aanwijzingen geven aan mensen om veilig door het landschap trekken.
thumb|Afrikaanse baobab De levensboom De levensboom symboliseert het eeuwige leven. Bomen leven vaak langer dan mensen en vertonen een soms oneindig regeneratievermogen.Maes, op. cit. p 21-22. In gematigde streken maken ze de seizoenswisselingen zichtbaar in lentebloesem, zomerwasdom, bladverlies in de herfst en afsterven in de winter, waarna ze in de lente weer uitbotten. Daarmee is de boom het symbool van de overwinning op de dood.Lukács-Graus, op. cit. p. 44. In tropische streken reageren bomen op dezelfde manier op de afwisseling tussen droge en natte tijden. In de Mayacultuur loopt de jaarcyclus van de ceiba (Ceiba pentandra) synchroon met de loop van de planeten en de plantcyclus van de mais.Freidel et al., op. cit. pp. 395-397
Symbolieke boomtuinen Sommige West-Europese kloostertuinen en landgoederen herbergen bomencirkels van 11 of 12 eiken (Quercus spp.) of beuken (Fagus sylvatica). Dit zijn ‘apostelgroepen’. De bomen stellen de Bijbelse apostelen voor, met of zonder Judas. Eén aparte boom, van een andere soort (vaak een linde), symboliseert Christus. Wie middenin de cirkel gaat staan, voelt naar zeggen een ongekend gevoel van geborgenheid.Van Meegeren (2012). Bomen spreken tot de verbeelding. In: Prins, op.cit. pp. 45-46. In andere kloostertuinen kunnen 7 vruchtbomen staan. Deze verwijzen naar de 7 gaven van de Heilige Geest: wijsheid, verstand, raad, sterkte, godsvrucht, wetenschap en het ontzag voor de Eeuwige.Brugge (2006), p. 110. De cirkels dienen als bron van inspiratie en geborgenheid. Hindoes planten bomen van in de purana's voorgeschreven soorten aan in tuinen of potten (Panchavati) om ‘verdiensten’ te verzamelen, geïnspireerd door het Ramayana-verhaal van Sita’s gevangenschap in zo’n tuin.Gupta, (1979), p. 32.
Bos en bomen als bron van esthetisch- of ethisch-religieuze inspiratie Bomen bepalen door hun grootte en vorm voor een belangrijk deel het landschapsbeeld. Ze overstijgen mensen in hoogte en tijd. Bomen worden soms honderden of zelfs duizenden jaren oud. Door deze effecten spreken bomen al eeuwenlang tot de verbeelding van mensen.Van Meegeren, op.cit. p. 44. Bomen kunnen mooi, inspirerend en troostgevend zijn en vormen zo een deel van de menselijke belevingswereld. Sonnenberg, P. (1999). De Spirituele Kracht van Bomen. De oerkrachten en helende eigenschappen van bomen voor het versterken van lichaam en geest. Amsterdam: Schors. Pag. 7. Bovendien blijven bomen altijd op dezelfde plaats.Kooistra, M. (2000). Bomen en welzijn. In: Moens & De Weerd, op.cit. p. 169. Dit geeft zekerheid en troost. De verbeeldende en emotionele kracht van bomen is af te leiden uit de vele uitingsvormen ervan in kunst, literatuur, cultuur en religie. De band met bomen en bos wordt in sommige culturen ook doorgetrokken naar de vorming van individuele en collectieve identiteit.Schama, S. (1995). Landschap en herinnering. Amsterdam: Contact.; Sommer, R. (2003). Trees and human identity. In: Clayton, S. and S. Opotow (eds.) (2000). Identity and the natural environment. The psychological significance of nature. Cambridge, Mass.: MIT Press; Kathirithamby-Wells, J. (2005). Nature and Nation. Forests and Development in Peninsular Malaysia. Copenhagen: NIAS Press.
thumb|Toegang tot het pelgrimsoord van Oshun in een heilig bos, Nigeria thumb|Een Oshun-godheid (Oshun-Osogbo, Nigeria) Bos en bomen als plaats en drager van het spirituele of niet-tastbare