miniatuur|De in 2015 in bedrijf genomen Eemshavencentrale miniatuur|Stuk steenkool voor de op biomassa overschakelende Amercentrale in Geertruidenberg miniatuur|De Centrale Maasvlakte: MPP3 (links) en Maasvlakte I & II (rechts) miniatuur|De IJsselcentrale te Zwolle (foto is van 2006, centrale is gesloopt Dit artikel behandelt kolencentrales in Nederland.
De eerste openbare elektriciteitscentrale van Nederland werd in 1886 in Kinderdijk gebouwd, deze centrale maakte gebruik van steenkool. De meeste recente kolencentrales werden in 2015 en 2016 in bedrijf genomen. Met de invoering van de Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie eind 2019 is het vanaf 2030 voor alle elektriciteitscentrales in Nederland verboden om kolen als brandstof te gebruiken. In 2020 zijn er in Nederland nog vier kolencentrales actief.
Aandeel productie en CO2 uitstoot In november 2015 leverden tien kolencentrales 28,7% van alle elektriciteit in Nederland. Zij waren gezamenlijk verantwoordelijk voor 8% van de CO2-uitstoot en vormden daarmee een belangrijk onderdeel van de Nederlandse en internationale milieuproblematiek. Let op! RTL Nieuws telde op 23 november 2015 1 kolencentrale te veel; het totale aantal was 10, niet 11. In april 2017 leverden de zeven overgebleven centrales circa 35% van alle stroom en veroorzaakten zij een CO2-uitstoot van 25 megaton oftewel ruim 10% van alle CO2-uitstoot van Nederland.
In 2019 waren er nog vijf kolencentrales operationeel in Nederland, zij leverden in dat jaar 14% van alle elektriciteit en veroorzaakten de uitstoot van 13,9 megaton CO2 (33% van de uitstoot door elektriciteitsproductie, 7,6% van de totale uitstoot in Nederland). Het aandeel in de elektriciteitsproductie daalde in 2021 tot 14,0%. Echter de Oorlog in Oekraïne in 2022, oplopende energieprijzen en zorgen om de gasvoorraad in de Nederlandse opslag maakt dat meer steenkool verbruikt zal gaan worden.
Centrales Huidige centrales
In januari 2017 waren er nog zeven Nederlandse kolencentrales in bedrijf. Op 1 juli 2017 werden er twee (Maasvlakte I & II) gesloten. In december 2019 werd de laatste kolengestookte eenheid van de Centrale Hemweg buiten gebruik gesteld. De sluiting van de Riverstone Centrale op de Maasvlakte stond gepland voor begin 2022, maar deze blijft voorlopig open óf voor de compensatie die de overheid biedt óf om bij te dragen aan de grotere vraag naar steenkolen door de zorgen om de gasopslag. Eind 2024 was de hele Amercentrale over op het stoken van biomassa en resteren er nog drie kolencentrales.
Centrale Naam eenheid Producent Plaats Typeeenheid Hoofd-brandstof Nominaalvermogen (MW) In bedrijf SluitingOnyx Centrale RotterdamMissouriweg 69RiverstoneMaasvlakte (Rotterdam)SteenkoolSteenkool/ biomassa2015 Uiterlijk 2030Centrale MaasvlakteMPP3UniperMaasvlakte (Rotterdam)SteenkoolSteenkool/ biomassa2016 Uiterlijk 2030Eemshavencentrale RWE Eemshaven SteenkoolSteenkool/ biomassa (2x780) 2015 Uiterlijk 2030
Voormalige centrales Centrale Naam eenheid Producent Plaats Typeeenheid Hoofd-brandstof Nominaalvermogen (MW) In bedrijf SluitingAmercentrale Amer-9 RWEGeertruidenbergSteenkoolBiomassa (80%) / steenkool (20%) En 350 MW aan stadsverwarming. 1994 31 december 2024 volledig over op biomassa Amercentrale Amer-8 RWE Geertruidenberg Steenkool Steenkool 645 1981 2015Centrale HemwegHemweg-8Vattenfall Amsterdam SteenkoolSteenkool1994 23 december 2019 Centrale Maasvlakte Maasvlakte I Uniper Maasvlakte (Rotterdam) Steenkool Steenkool/ biomassa 1973 1 juli 2017 Centrale Maasvlakte Maasvlakte II Uniper Maasvlakte (Rotterdam) Steenkool Steenkool/ biomassa 1974 1 juli 2017 Elektriciteitscentrale Gelderland Gelderland-13 Engie Nijmegen Steenkool Steenkool 602 1982 2015 IJsselcentrale Harculo-60 Engie Harculo (Zwolle) Steenkool,later aardgas/ biomassa Steenkool (tot 1983) 135 1955 1983 Steenkool Kolencentrale Borssele Borssele-12 EPZ Borssele Steenkool Steenkool 406 1987 2015 Maascentrale PLEM Buggenum Steenkool Steenkool 1954 1996 Willem-Alexander Centrale Buggenum-7 Vattenfall Buggenum KV-STEG Steenkool 253 1994 2013
Problematiek Milieu-impact thumb|De Amercentrale (2011) in Geertruidenberg. Eenheid 8 sloot in 2015, over eenheid 9 is men verdeeld In november 2015 waren tien kolencentrales samen verantwoordelijk voor 8% van de Nederlandse CO2-uitstoot. In 2015 was de totale CO2-uitstoot van alle elektriciteitscentrales in Nederland 51,5 miljoen ton, een toename van 12% ten opzichte van 2014. Dit was grotendeels te wijten aan de inbedrijfsname van de drie nieuwe kolencentrales RWE Eemshavencentrale, Engie Centrale Rotterdam en Uniper MPP3, samen goed voor 12 miljoen ton. Naar schatting zou de sluiting van Amer-8, de Gelderlandcentrale en de Kolencentrale Borssele na 2015 10,6 miljoen ton kooldioxide per jaar schelen. In april 2017 leverden de nog zeven overgebleven centrales circa 35% van alle stroom en veroorzaakten zij een CO2-uitstoot van 25 megaton oftewel ruim 10% van alle CO2-uitstoot van Nederland.
Volgens een studie uit 2014 van Stichting Economisch Onderzoek in opdracht van Natuur & Milieu zou het sluiten van alle kolencentrales tussen de 3,5 en 4,7 miljard euro opleveren. Dat geld hoeft dan namelijk niet meer te worden besteed aan het herstellen van de uitstootschade. Dit houdt onder meer in: schonere lucht, een stabieler klimaat, geen fijnstof en kwik in de lucht en daardoor betere volksgezondheid.
Mensenrechten bij kolenwinning ("bloedkolen") Anno 2013 kwam naar schatting 25% van de steenkool die in Nederlandse kolencentrales verstookt wordt uit Colombiaanse mijnen. De steenkoolmijnen liggen in het departement Cesar, waar deze onder slechte arbeidsomstandigheden worden gewonnen, terwijl er zware luchtvervuiling heerst. Bovendien woedt in het gebied al sinds 1964 een gewapend conflict, ook wel bekend als de Colombiaanse Burgeroorlog, tussen regeringstroepen, linkse guerrillastrijders, rechtse paramilitairen en drugsmaffiosi. Voormalige paramilitaire commandanten en getuigen hebben tegenover PAX verklaard dat mijnbouwbedrijven Drummond en Prodeco de paramilitairen, die in de periode 1996–2006 naar schatting 3100 mensen hebben vermoord, hebben gesteund met geld en strategische informatie. Mensenrechtenorganisaties spreken van "bloedkolen" en eisen dat de situatie verbetert of dat Nederland de Colombiaanse kolen boycot. De vijf Nederlandse energiebedrijven E.ON (nu Uniper), EFZ, Essent (onderdeel van RWE), GDF Suez Energie (nu Engie) en Nuon (onderdeel van Vattenfall) ondertekenden daartoe op 23 december 2013 een convenant met Minister van Buitenlandse Handel Lilianne Ploumen.
Werkgelegenheid In april 2017 leverden de zeven nog overgebleven centrales werk aan 2800 mensen; een deel van de onderhandelingen over sluiting gaat over een inkomenszekere vertrekregeling voor hen. Op 13 april 2017 demonstreerden zo'n honderd werknemers van Hemweg-8, vergezeld door tientallen werknemers van de Rotterdamse kolenbedrijven om hun zorgen en belangen te benadrukken. Vakbond FNV pleitte voor een kolenfonds van 800 miljoen euro. Voor de Hemweg-8 is volgens Nuon een bedrag van 55 miljoen euro nodig, grotendeels te besteden aan deze vertrekregeling; hiervoor is door verschillende organisaties een crowdfundingsactie gestart.
Maatschappelijk debat Voorgeschiedenis thumb|Engie Centrale Rotterdam (2015), goedgekeurd in 2007 Steenkool wordt in Europa al vanaf de 6e eeuw als brandstof gebruikt. Het belang ervan nam sterk toe sinds de industriële revolutie (in Nederland ongeveer vanaf 1850). Omdat er andere energiebronnen, zoals aardgas en aardolie, beschikbaar kwamen en de methoden om steenkool te winnen duurder werden, liep het steenkoolaandeel in diverse landen in West-Europa vanaf ca. 1950 terug. In de jaren na 1965 werd de steenkoolwinning in Nederland stopgezet. Na de Oliecrisis van 1973 kregen kolen weer een grotere rol van betekenis, maar dit stuitte in toenemende mate op milieubezwaren.Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "steenkool. §3. Soorten". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
Halverwege de jaren 2000 werd het klimaatdebat steeds belangrijker, mede onder invloed van Al Gore's documentaire An Inconvenient Truth (2006), terwijl ondertussen nog steeds meer kolencentrales werden gebouwd. Dit kwam hoofdzakelijk enerzijds omdat kolen goedkoper werden dan het minder milieuvervuilende gas (onder andere omdat de Verenigde Staten massaal overschakelden naar schaliegas, kelderde de wereldwijde vraag naar en dus de prijs van steenkool), anderzijds omdat kolen overal verkrijgbaar waren in tegenstelling tot olie en gas, waarvoor het westen steeds afhankelijker werd van politiek dubieuze landen zoals Rusland onder Poetin, Venezuela onder Chavez en Iran onder Ahmadinejad.
In 2007 besloot het kabinet-Balkenende IV (CDA, PvdA en ChristenUnie) tot de bouw van drie nieuwe kolencentrales. De PvdA was eigenlijk tegen, maar schikte zich naar de meerderheid binnen de coalitie. De centrales zouden hun CO2-uitstoot ondergronds opvangen, maar anno 2016 was dat nog steeds niet het geval, volgens Uniper omdat subsidie hiervoor ontbrak. Nadat twee van de nieuwe centrales opengingen in 2015, is Nederlands CO2-uitstoot flink toegenomen.
Uitfasering (kabinet-Rutte II) Energieakkoord 2013 Bij het Energieakkoord voor duurzame groei (6 september 2013) heeft het kabinet-Rutte II (VVD en PvdA) met 40 organisaties afgesproken om, als onderdeel van de energietransitie, de 5 oudste kolencentrales uit de jaren '70 en '80 te sluiten. Het ging daarbij om Engie's Elektriciteitscentrale Gelderland in Nijmegen (1981–2015), EPZ's Kolencentrale Borssele (1987–2015, voortijdig gesloten na een reeks incidenten, waaronder brand) en eenheid 8 van RWE's Amercentrale (Amer-8) in Geertruidenberg (1980–2015). Unipers Maasvlakte I en II (1973/4) zijn gesloten op 1 juli 2017. De Willem-Alexander Centrale te Buggenum was al op 1 april 2013 door Nuon zelf gesloten, omdat zij niet meer rendabel was gezien de lage stroomprijzen tegenover de hoge draaikosten.
Rechtszaak Urgenda en Klimaatwet thumb|De Elektriciteitscentrale Gelderland sloot op 21 december 2015 Op 24 juni 2015 won Stichting Urgenda een rechtszaak tegen de Nederlandse staat om deze te dwingen de uitstoot tegen 2020 met 25% te beperken ten opzichte van 1990. Omdat klimaatmaatregelen daardoor niet meer uitgesteld mochten worden, kwam het sluiten van kolencentrales als belangrijke uitstoters van broeikasgassen nog meer in het vizier. Op 24 september 2015 presenteerde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) een advies aan het kabinet om een klimaatwet aan te nemen. Daarin zou staan hoeveel Nederland elk jaar maximaal mag uitstoten, met de bedoelding de overheid er op lange termijn toe te verplichten de CO2-uitstoot tegen 2030 met 55% en tegen 2050 met 95% te reduceren. Jesse Klaver (GroenLinks) en Diederik Samsom (PvdA) namen dit plan voor een Klimaatwet over (inclusief sluiting van alle kolencentrales), wat zij op 23 november 2015 presenteerden bij Pauw. De verwachting was dat D66 positief maar CDA en coalitiepartner VVD negatief zouden reageren.
Klimaattop Parijs 2015